Chapter 9: Vyasa tells Arjuna the time has come

प्रविश्य त्वर्जुनो राजन्नाश्रमं सत्यवादिनः ।
ददर्शासीनमेकान्तो मुनिं सत्यवतीसुतम्

praviśya tvarjuno rājannāśramaṃ satyavādinaḥ |
dadarśāsīnamekānto muniṃ satyavatīsutam

स तमासाद्य धर्मज्ञमुपतस्थे महाव्रतम् ।
अर्जुनोस्मीति नामास्तै निवेद्याभ्यवदत्ततः

sa tamāsādya dharmajñamupatasthe mahāvratam |
arjunosmīti nāmāstai nivedyābhyavadattataḥ

स्वागतं तेऽस्त्विति प्राह मुनिः सत्यवतीसुतः ।
आस्यतामिति होवाच प्रसन्नात्मा महामुनिः

svāgataṃ te'stviti prāha muniḥ satyavatīsutaḥ |
āsyatāmiti hovāca prasannātmā mahāmuniḥ

तमप्रतीतमनसं निःश्वसन्तं पुनःपुनः ।
निर्विष्णमनसं दृष्ट्वा पार्थं व्यासोऽब्रवीदिदम्

tamapratītamanasaṃ niḥśvasantaṃ punaḥpunaḥ |
nirviṣṇamanasaṃ dṛṣṭvā pārthaṃ vyāso'bravīdidam

नखकेशदशाकुंभवारिणा किं समुक्षितः ।
आवीरजानुगमनं ब्राह्मणो वा हतस्त्वया

nakhakeśadaśākuṃbhavāriṇā kiṃ samukṣitaḥ |
āvīrajānugamanaṃ brāhmaṇo vā hatastvayā

युद्धे पराजितो वाऽसि दतश्रीरिव लक्ष्यसे ।
न त्वां प्रभिन्नं जानामि किमिदं भरतर्षभ ।
श्रोतव्यं चेन्मया पार्थ क्षश्रिप्रमाख्यातुमर्हसि

yuddhe parājito vā'si dataśrīriva lakṣyase |
na tvāṃ prabhinnaṃ jānāmi kimidaṃ bharatarṣabha |
śrotavyaṃ cenmayā pārtha kṣaśripramākhyātumarhasi

यः स मेघवपुः श्रीमान्बृहत्पङ्कजलोचनः ।
स कृष्णः सह रामेण त्यक्त्वा देहं दिवं गतः

yaḥ sa meghavapuḥ śrīmānbṛhatpaṅkajalocanaḥ |
sa kṛṣṇaḥ saha rāmeṇa tyaktvā dehaṃ divaṃ gataḥ

तदनुस्मृत्य संमोहं तदा शोकं महामते ।
प्रयामि सर्वदा मह्यं मुमूर्षा चोपजायते

tadanusmṛtya saṃmohaṃ tadā śokaṃ mahāmate |
prayāmi sarvadā mahyaṃ mumūrṣā copajāyate

तद्वाक्यस्पर्शनालोकसुखं चामृतसन्निभम् ।
संस्मृत्य देवदेवस्य प्रमुह्यित्यमृतात्मनः

tadvākyasparśanālokasukhaṃ cāmṛtasannibham |
saṃsmṛtya devadevasya pramuhyityamṛtātmanaḥ

मौसले वृष्णिवीराणां विनाशो ब्रह्मशापजः ।
बभूव वीरान्तकरः प्रभासे रोमहर्षणः

mausale vṛṣṇivīrāṇāṃ vināśo brahmaśāpajaḥ |
babhūva vīrāntakaraḥ prabhāse romaharṣaṇaḥ

एते शूरा महात्मानः सिंहदर्पा महाबलाः ।
भोजवृष्ण्यन्धका ब्रह्मन्नन्योन्यं तैर्हतं युधि

ete śūrā mahātmānaḥ siṃhadarpā mahābalāḥ |
bhojavṛṣṇyandhakā brahmannanyonyaṃ tairhataṃ yudhi

गदापरिघशक्तीनां सहाः परिघबाहवः ।
त एरकाभिर्निहताः पश्य कालस्य पर्ययम्

gadāparighaśaktīnāṃ sahāḥ parighabāhavaḥ |
ta erakābhirnihatāḥ paśya kālasya paryayam

हतं पञ्चशतं तेषां सहस्रं बाहुशालिनाम् ।
निधनं समनुप्राप्तं समासाद्येतरेतरम्

hataṃ pañcaśataṃ teṣāṃ sahasraṃ bāhuśālinām |
nidhanaṃ samanuprāptaṃ samāsādyetaretaram

पुनःपुनर्न मृष्यामि विनाशममितौजसाम् ।
चिन्तयानो यदूनां च कृष्णस्य च यशस्विनः

punaḥpunarna mṛṣyāmi vināśamamitaujasām |
cintayāno yadūnāṃ ca kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ

शोषणं सागरस्येव मन्दरस्येव चालनम् ।
नभसः पतनं चैव शैत्यमग्नेस्तथैव च

śoṣaṇaṃ sāgarasyeva mandarasyeva cālanam |
nabhasaḥ patanaṃ caiva śaityamagnestathaiva ca

अश्रद्धेयमहं मन्ये विनाशं शार्ङ्गधन्वनः ।
न चेह स्थातुमिच्छामि लोके कृष्णविनाकृतः

aśraddheyamahaṃ manye vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ |
na ceha sthātumicchāmi loke kṛṣṇavinākṛtaḥ

इतः कष्टतरं चान्यच्छृणु तद्वै तपोधन ।
मनो मे दीर्यते येन चिन्तयानस्य वै मुहुः

itaḥ kaṣṭataraṃ cānyacchṛṇu tadvai tapodhana |
mano me dīryate yena cintayānasya vai muhuḥ

पश्यतो वृष्णिदाराश्च मम ब्रह्मन्सहस्रशः ।
आभीरैरभिभूयाजौ हृताः पञ्चनदालयैः

paśyato vṛṣṇidārāśca mama brahmansahasraśaḥ |
ābhīrairabhibhūyājau hṛtāḥ pañcanadālayaiḥ

धनुरादाय तत्राहं नाशकं तस्य पूरणे ।
यथापुरा च मे वीर्यं भुजयोर्न तथाऽभवत्

dhanurādāya tatrāhaṃ nāśakaṃ tasya pūraṇe |
yathāpurā ca me vīryaṃ bhujayorna tathā'bhavat

अस्त्राणि मे प्रनष्टानि विविधानि महामुने ।
शराश्च क्षयमापन्नाः क्षणेनैव समन्ततः

astrāṇi me pranaṣṭāni vividhāni mahāmune |
śarāśca kṣayamāpannāḥ kṣaṇenaiva samantataḥ

पुरुषस्चाप्रमेयात्मा शङ्खचक्रगदाधरः ।
चतुर्भुजः पीतवासाः श्यामः पद्मदलेक्षणः

puruṣascāprameyātmā śaṅkhacakragadādharaḥ |
caturbhujaḥ pītavāsāḥ śyāmaḥ padmadalekṣaṇaḥ

यश्च याति पुरस्तान्मे रथस्य सुमहाद्युतिः ।
प्रदहन्रिपुसैन्यानि न पश्याम्यहमद्य तम्

yaśca yāti purastānme rathasya sumahādyutiḥ |
pradahanripusainyāni na paśyāmyahamadya tam

येन पूर्वं प्रदग्धानि शत्रुसैन्यानि तेजसा ।
शरैर्गाण्डीवनिर्मुक्तैरहं पश्चादशातयम्

yena pūrvaṃ pradagdhāni śatrusainyāni tejasā |
śarairgāṇḍīvanirmuktairahaṃ paścādaśātayam

तमपश्यन्विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम ।
परिनिर्विण्णचेताश्च शान्तिं नोपलभेऽपि च

tamapaśyanviṣīdāmi ghūrṇāmīva ca sattama |
parinirviṇṇacetāśca śāntiṃ nopalabhe'pi ca

देवकीनन्दनं देवं वासुदेवमजं प्रभुम् ।
विना जनार्दनं वीरं नाहं जीवितुमुत्सहे

devakīnandanaṃ devaṃ vāsudevamajaṃ prabhum |
vinā janārdanaṃ vīraṃ nāhaṃ jīvitumutsahe

श्रुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर्दिशः ।
प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावतः

śrutvaiva hi gataṃ viṣṇuṃ mamāpi mumuhurdiśaḥ |
pranaṣṭajñātivīryasya śūnyasya paridhāvataḥ

उपदेष्टुं मम श्रेयो भवानर्हति सत्तम

upadeṣṭuṃ mama śreyo bhavānarhati sattama

देवांशा देवभूतेन सम्भूतास्ते गतास्सह ।
धर्मव्यवस्थारक्षार्थं देवेन समुपेक्षिताः

devāṃśā devabhūtena sambhūtāste gatāssaha |
dharmavyavasthārakṣārthaṃ devena samupekṣitāḥ

ब्रह्मशापविनिर्दग्धा वृष्ण्यन्धकसमहारथाः ।
विनष्टाः कुरुशार्दूल न ताञ्शोचितुमर्हसि

brahmaśāpavinirdagdhā vṛṣṇyandhakasamahārathāḥ |
vinaṣṭāḥ kuruśārdūla na tāñśocitumarhasi

भवितव्यं तथा तच्च दिष्टमेतन्महात्मनाम् ।
उपेक्षितं च कृष्णेन शक्तेनापि व्यपोहितुम्

bhavitavyaṃ tathā tacca diṣṭametanmahātmanām |
upekṣitaṃ ca kṛṣṇena śaktenāpi vyapohitum

त्रैलोक्यमपि गोविन्दः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रसहेदन्यथा कर्तुं कुतः शापं महात्मनाम्

trailokyamapi govindaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam |
prasahedanyathā kartuṃ kutaḥ śāpaṃ mahātmanām

स्त्रियश्च ताः पुरा शप्ताः प्रभासे कुपितेन वै ।
अष्टावक्रेण मुनिना तदर्थं त्वद्बलक्षयम्

striyaśca tāḥ purā śaptāḥ prabhāse kupitena vai |
aṣṭāvakreṇa muninā tadarthaṃ tvadbalakṣayam

रथस्य पुरतो याति यः स चक्रगदाधरः ।
तव स्नेहात्पुराणर्षिर्वासुदेवश्चतुर्भुजः

rathasya purato yāti yaḥ sa cakragadādharaḥ |
tava snehātpurāṇarṣirvāsudevaścaturbhujaḥ

कृत्वा भारावतरणं पृथिव्याः पृथुलोचनः ।
मोक्षयित्वा तनुं प्राप्तः कृष्णः स्वस्थानमुत्तमम्

kṛtvā bhārāvataraṇaṃ pṛthivyāḥ pṛthulocanaḥ |
mokṣayitvā tanuṃ prāptaḥ kṛṣṇaḥ svasthānamuttamam

त्वयाऽपीह महत्कर्म देवानां पुरुषर्षभ ।
कृतं भीमसहायेन यमाभ्यां च महाभुज

tvayā'pīha mahatkarma devānāṃ puruṣarṣabha |
kṛtaṃ bhīmasahāyena yamābhyāṃ ca mahābhuja

कृतकृत्यांश्च वो मन्ये संसिद्धान्कुरुपुङ्गव ।
गमनं प्राप्तकालं व इदं श्रेयस्करं विभो

kṛtakṛtyāṃśca vo manye saṃsiddhānkurupuṅgava |
gamanaṃ prāptakālaṃ va idaṃ śreyaskaraṃ vibho

बलं बुद्धिश्च तेजश्च प्रतिपत्तिश्च भारत ।
भवन्ति भवकालेषु विपद्यन्ते विपर्यये

balaṃ buddhiśca tejaśca pratipattiśca bhārata |
bhavanti bhavakāleṣu vipadyante viparyaye

कालमूलमिदं सर्वं जगद्बीजं धनंजय ।
काल एव समादत्ते पुनरेव यदृच्छया

kālamūlamidaṃ sarvaṃ jagadbījaṃ dhanaṃjaya |
kāla eva samādatte punareva yadṛcchayā

स एव बलवान्भूत्वा पुनर्भवति दुर्बलः ।
स एवेशश्च भूत्वेह परैराज्ञाप्यते पुनः

sa eva balavānbhūtvā punarbhavati durbalaḥ |
sa eveśaśca bhūtveha parairājñāpyate punaḥ

कृतकृत्यानि चास्त्राणि गतान्यद्य यथागतम् ।
पुनरेष्यन्ति ते हस्तं यदा कालो भविष्यति

kṛtakṛtyāni cāstrāṇi gatānyadya yathāgatam |
punareṣyanti te hastaṃ yadā kālo bhaviṣyati

कालो गन्तुं गतिं मुख्यां भवतामपि भारत ।
एतच्छ्रेयो हि वो मन्ये परमं भरतर्षभ

kālo gantuṃ gatiṃ mukhyāṃ bhavatāmapi bhārata |
etacchreyo hi vo manye paramaṃ bharatarṣabha

एतद्वचनमाज्ञाय व्यासस्यामिततेजसः ।
अनुज्ञातो ययौ पार्थो नगरं नागसाह्वयम्

etadvacanamājñāya vyāsasyāmitatejasaḥ |
anujñāto yayau pārtho nagaraṃ nāgasāhvayam

प्रविश्य च पुरीं वीरः समासाद्य युधिष्ठिरम् ।
आचष्ट तद्यथावृत्तं वृष्ण्यन्धककुलं प्रति

praviśya ca purīṃ vīraḥ samāsādya yudhiṣṭhiram |
ācaṣṭa tadyathāvṛttaṃ vṛṣṇyandhakakulaṃ prati