Chapter 88: Bhima's vow fulfilled; Nakula fights Vrishasena

स पीत्वा रुधिरं तस्य चरणौ गृह्य भारत ।
इत्युच्चैर्वचनं प्राह प्रतिनृत्यन्वृकोदरः

sa pītvā rudhiraṃ tasya caraṇau gṛhya bhārata |
ityuccairvacanaṃ prāha pratinṛtyanvṛkodaraḥ

एष ते रुधिरं तीव्रं पिबामि पुरुषादवत् ।
वदेदानीं सुसंरब्धः पुनर्गौरिति गौरिति

eṣa te rudhiraṃ tīvraṃ pibāmi puruṣādavat |
vadedānīṃ susaṃrabdhaḥ punargauriti gauriti

ये चास्मान्प्रतिनृत्यन्ति तदा गौरिति गौरिति ।
तान्वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गौरिति गौरिति

ye cāsmānpratinṛtyanti tadā gauriti gauriti |
tānvayaṃ pratinṛtyāmaḥ punargauriti gauriti

प्रमाणकोट्यां शयने कालकूटकभोजनम् ।
दंशनं चाहिभिस्तीक्ष्णैर्दाहं जतुगृहे च यत्

pramāṇakoṭyāṃ śayane kālakūṭakabhojanam |
daṃśanaṃ cāhibhistīkṣṇairdāhaṃ jatugṛhe ca yat

द्यूते च दोषभूयस्त्वमरण्ये वसतिश्च या ।
इष्वस्त्राणि च सङ्ग्रामे अनिलानिलवेश्मसु

dyūte ca doṣabhūyastvamaraṇye vasatiśca yā |
iṣvastrāṇi ca saṅgrāme anilānilaveśmasu

दुःखान्येवाभिजानीमो न सुखानि कदाचन ।
धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्यात्सपुत्रस्य वयं सदा

duḥkhānyevābhijānīmo na sukhāni kadācana |
dhṛtarāṣṭrasya daurātmyātsaputrasya vayaṃ sadā

इत्युच्चैर्वचनं प्रोच्य जयं प्राप्य वृकोदरः ।
पुनरेव महाराज तव सैन्यमभिद्रवत्

ityuccairvacanaṃ procya jayaṃ prāpya vṛkodaraḥ |
punareva mahārāja tava sainyamabhidravat

रक्तार्द्रपाणिस्तु ततो महात्मा
गदापाणिः काल इवान्तकाले ।
विभीषयंस्तव पुत्रस्य सैन्य--
मितस्ततो धावति वाहिनीं ते

raktārdrapāṇistu tato mahātmā
gadāpāṇiḥ kāla ivāntakāle |
vibhīṣayaṃstava putrasya sainya--
mitastato dhāvati vāhinīṃ te

ततः क्षणाद्भारत शून्यमासी--
दायोधनं घोरतरं कुरूणाम् ।
यत्राजिमध्ये प्रापिबद्भीमसेनो
दुःशासनस्य रुधिरं क्रोधदीप्तः

tataḥ kṣaṇādbhārata śūnyamāsī--
dāyodhanaṃ ghorataraṃ kurūṇām |
yatrājimadhye prāpibadbhīmaseno
duḥśāsanasya rudhiraṃ krodhadīptaḥ

स हत्वा समरे राजन्राजपुत्रं महाबलम् ।
पूर्णकामो मदोदग्रः सिंहो रुरुमिवोत्कटः

sa hatvā samare rājanrājaputraṃ mahābalam |
pūrṇakāmo madodagraḥ siṃho rurumivotkaṭaḥ

रुधिरार्द्रो महाराज व्यशोभत परन्तपः ।
सपुष्पः किंशुक इव रक्तरक्ततरो बभौ

rudhirārdro mahārāja vyaśobhata parantapaḥ |
sapuṣpaḥ kiṃśuka iva raktaraktataro babhau

रुधिराक्तो घोरवेषः क्रुद्धो राजन्वचोऽब्रवीत् ।
ब्रूहीदानीं पापमते नृशंस पतितो ह्यसि

rudhirākto ghoraveṣaḥ kruddho rājanvaco'bravīt |
brūhīdānīṃ pāpamate nṛśaṃsa patito hyasi

दुःशासने यादृशं संश्रुतं न--
स्तदवाप्तं पाण्डवैः सर्वमेव ।
अत्रैवमाप्स्याम्यपरं द्वितीयं
दुर्योधनं यज्ञपशुं विशस्य

duḥśāsane yādṛśaṃ saṃśrutaṃ na--
stadavāptaṃ pāṇḍavaiḥ sarvameva |
atraivamāpsyāmyaparaṃ dvitīyaṃ
duryodhanaṃ yajñapaśuṃ viśasya

शिरो मृदित्वाऽस्य पुनश्च शान्तिं
यास्याम्यहं कौरवाणां समक्षम् ।
या साऽपतिः सा सपतिर्हि जाता
यास्ताः सपत्योऽपतयस्तु जाताः

śiro mṛditvā'sya punaśca śāntiṃ
yāsyāmyahaṃ kauravāṇāṃ samakṣam |
yā sā'patiḥ sā sapatirhi jātā
yāstāḥ sapatyo'patayastu jātāḥ

पश्यन्तु चित्रं विविधं हि लोके
ये वै तिलाः षण्डतिला बभूवुः ।
ते चेत्संसिद्धा निधनं गताः परे
किं चित्ररूपं बत जीवलोके

paśyantu citraṃ vividhaṃ hi loke
ye vai tilāḥ ṣaṇḍatilā babhūvuḥ |
te cetsaṃsiddhā nidhanaṃ gatāḥ pare
kiṃ citrarūpaṃ bata jīvaloke

एतावदुक्त्वा वचनं प्रहृष्टः
प्राक्रोशदुच्चै रुधिरार्द्रवक्रः ।
ननर्त चैवातिबलो महात्मा
वृत्रं निहत्येव सहस्रनेत्रः

etāvaduktvā vacanaṃ prahṛṣṭaḥ
prākrośaduccai rudhirārdravakraḥ |
nanarta caivātibalo mahātmā
vṛtraṃ nihatyeva sahasranetraḥ

दृष्ट्वा तु नृत्यन्तमुदग्रवीर्यं
कालं यथा त्वन्तकाले प्रजानाम् ।
महद्भयं चाधिरथिं विवेश
जये निराशाश्च सुतास्त्वदीयाः

dṛṣṭvā tu nṛtyantamudagravīryaṃ
kālaṃ yathā tvantakāle prajānām |
mahadbhayaṃ cādhirathiṃ viveśa
jaye nirāśāśca sutāstvadīyāḥ

दुःशासने तु निहते पुत्रास्तव महारथाः ।
महत्क्रोधविषं वीरा धारयन्तो महाबलाः ।
ते तु राजन्महावीर्या भीमं प्राच्छादयञ्छरैः

duḥśāsane tu nihate putrāstava mahārathāḥ |
mahatkrodhaviṣaṃ vīrā dhārayanto mahābalāḥ |
te tu rājanmahāvīryā bhīmaṃ prācchādayañcharaiḥ

निषङ्गी कवची खङ्गी दण्डधारो धनुर्धरः ।
अलम्बुर्जलसन्धश्च वातवेगसुवर्चसौ

niṣaṅgī kavacī khaṅgī daṇḍadhāro dhanurdharaḥ |
alamburjalasandhaśca vātavegasuvarcasau

एते समेत्य सहिता भ्रातृव्यसनकर्शिताः ।
भीमसेनं महाबाहुं पीडयामासुरञ्जसा

ete sametya sahitā bhrātṛvyasanakarśitāḥ |
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pīḍayāmāsurañjasā

स वध्यमानो विशिखैः समन्तात्तैर्महारथैः ।
भीमः क्रोधाभिरक्ताक्षः क्रुद्धः काल इवाबभौ

sa vadhyamāno viśikhaiḥ samantāttairmahārathaiḥ |
bhīmaḥ krodhābhiraktākṣaḥ kruddhaḥ kāla ivābabhau

ततः परिवृतो राजन्नवभिः शत्रुतापनैः ।
दुःशासनादवरजैः पुत्रैस्तव वृकोदरः

tataḥ parivṛto rājannavabhiḥ śatrutāpanaiḥ |
duḥśāsanādavarajaiḥ putraistava vṛkodaraḥ

तांस्तु भल्लैर्महावेगैर्नवभिर्नव भारत ।
रुक्माङ्गदान्रुक्मपुङ्खैः पार्थो निन्ये यमक्षयम्

tāṃstu bhallairmahāvegairnavabhirnava bhārata |
rukmāṅgadānrukmapuṅkhaiḥ pārtho ninye yamakṣayam

हतेषु तव पुत्रेषु बलं तद्विप्रदुद्रुवे ।
पश्यतः सूतपुत्रस्य पाण्डवस्य भयार्दितम्

hateṣu tava putreṣu balaṃ tadvipradudruve |
paśyataḥ sūtaputrasya pāṇḍavasya bhayārditam

ततः कर्णं महाराज प्रविवेश महद्भयम् ।
दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तमन्तकस्य प्रजास्विव

tataḥ karṇaṃ mahārāja praviveśa mahadbhayam |
dṛṣṭvā bhīmasya vikrāntamantakasya prajāsviva

तस्य त्वाकारभावज्ञः शल्यः समितिशोभनः ।

tasya tvākārabhāvajñaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ |

उवाच वचनं कर्णं प्राप्तकालं हितं तदा

uvāca vacanaṃ karṇaṃ prāptakālaṃ hitaṃ tadā

एते द्रवन्ति राजानो भीमसेनभयार्दिताः ।
दुर्योधनश्च सम्मूढो भ्रातृव्यसनकर्शितः

ete dravanti rājāno bhīmasenabhayārditāḥ |
duryodhanaśca sammūḍho bhrātṛvyasanakarśitaḥ

दुःशासनस्य रुधिरे पीयमाने महात्मना ।
व्यापन्नचेताः सहसा शोकोपहतचेतनः

duḥśāsanasya rudhire pīyamāne mahātmanā |
vyāpannacetāḥ sahasā śokopahatacetanaḥ

उपासते त्वामेते हि परिवार्य महारथाः ।
कृपप्रभृतयः कर्ण हतशेषाः सहोदराः

upāsate tvāmete hi parivārya mahārathāḥ |
kṛpaprabhṛtayaḥ karṇa hataśeṣāḥ sahodarāḥ

पाण्डवा लब्धलक्षाश्च धनञ्जयपुरोगमाः ।
त्वामेवाभिमुखाः शूरा युद्धाय समुपस्थिताः

pāṇḍavā labdhalakṣāśca dhanañjayapurogamāḥ |
tvāmevābhimukhāḥ śūrā yuddhāya samupasthitāḥ

स त्वं पुरुषशार्दूल पौरुषे महति स्थितः ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य प्रत्युद्याहि धनञ्जयम्

sa tvaṃ puruṣaśārdūla pauruṣe mahati sthitaḥ |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya pratyudyāhi dhanañjayam

भारो हि धार्तराष्ट्रेण त्वयि सर्वः समाहितः ।
तमुद्वह महाबाहो यथाशक्ति यथाबलम्

bhāro hi dhārtarāṣṭreṇa tvayi sarvaḥ samāhitaḥ |
tamudvaha mahābāho yathāśakti yathābalam

जये स्याद्विपुला कीर्तिर्ध्रुवः स्वर्गः पराजये ।
वृषसेनश्च राधेय सङ्क्रुद्धस्तनयस्तव ।
त्वयि मोहं समापन्ने पाण्‍डवानभिधावति

jaye syādvipulā kīrtirdhruvaḥ svargaḥ parājaye |
vṛṣasenaśca rādheya saṅkruddhastanayastava |
tvayi mohaṃ samāpanne pāṇ‍ḍavānabhidhāvati

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं शल्यस्यामिततोजसः ।
हृदि मानुष्यकं भावं कृत्वा युद्वाय सुस्थिरम्

etacchrutvā tu vacanaṃ śalyasyāmitatojasaḥ |
hṛdi mānuṣyakaṃ bhāvaṃ kṛtvā yudvāya susthiram

ततः क्रुद्धो वृषसेनोऽभ्यधाव--
द्भीमं समायान्तममित्रसाहम् ।
बाणैः किरन्तं प्रतियाति चोग्रं
व्यात्ताननं कालमिवापतन्तम्

tataḥ kruddho vṛṣaseno'bhyadhāva--
dbhīmaṃ samāyāntamamitrasāham |
bāṇaiḥ kirantaṃ pratiyāti cograṃ
vyāttānanaṃ kālamivāpatantam

तमभ्यधावन्नकुलः प्रवीर--
मारादमित्रं प्रतुदन्पृषत्कैः ।
कर्णस्य पुत्रं समरे प्रहृष्टं
जिष्णुर्जिघांसुर्मघवेव जम्भम्

tamabhyadhāvannakulaḥ pravīra--
mārādamitraṃ pratudanpṛṣatkaiḥ |
karṇasya putraṃ samare prahṛṣṭaṃ
jiṣṇurjighāṃsurmaghaveva jambham

ततो ध्वजं स्फाटिकहेमचित्रं
चिच्छेद धैर्यान्नकुलः क्षुरेण ।
कर्णात्मजस्येष्वसनं च चित्रं
भल्लेन जाम्बूनदचित्रनद्धम्

tato dhvajaṃ sphāṭikahemacitraṃ
ciccheda dhairyānnakulaḥ kṣureṇa |
karṇātmajasyeṣvasanaṃ ca citraṃ
bhallena jāmbūnadacitranaddham

अथान्यदादाय धनुः स शीघ्रं
कर्णात्मजः पाण्डवमभ्यविध्यत् ।
दिव्यैरस्त्रैरभ्यवर्षत्तदैनं
कर्णस्य पुत्रो नकुलं कृतास्त्रम्

athānyadādāya dhanuḥ sa śīghraṃ
karṇātmajaḥ pāṇḍavamabhyavidhyat |
divyairastrairabhyavarṣattadainaṃ
karṇasya putro nakulaṃ kṛtāstram

ततः क्रुद्धो नकुलः कर्णपुत्रं
शरैर्महोल्काभिरिवाभ्यपीडयत् ।
स कर्णपुत्रो नकुलस्य राज--
न्सर्वानस्त्रान्वारयदुत्तमास्त्रैः

tataḥ kruddho nakulaḥ karṇaputraṃ
śarairmaholkābhirivābhyapīḍayat |
sa karṇaputro nakulasya rāja--
nsarvānastrānvārayaduttamāstraiḥ

आसीत्सुघोरं भरतप्रवीर
युद्धं तदा कर्णजपाण्डवाभ्याम्

āsītsughoraṃ bharatapravīra
yuddhaṃ tadā karṇajapāṇḍavābhyām

वनायुजान्सुकुमारान्सुशुभ्रा--
नलङ्कृताञ्जातरूपेण चित्रान् ।
जघान चाश्वान्नकुलस्य वीरो
रणाजिरे सूतपुत्रस्य पुत्रः

vanāyujānsukumārānsuśubhrā--
nalaṅkṛtāñjātarūpeṇa citrān |
jaghāna cāśvānnakulasya vīro
raṇājire sūtaputrasya putraḥ

ततो हताश्वादवरुह्य याना--
च्चर्माऽऽददे रुचिरं बर्हिचित्रम् ।
आकाशसङ्काशमसिं प्रगृह्य
प्रकाशमानः खगवच्चचार

tato hatāśvādavaruhya yānā--
ccarmā''dade ruciraṃ barhicitram |
ākāśasaṅkāśamasiṃ pragṛhya
prakāśamānaḥ khagavaccacāra

ततोऽस्य पक्षाननयद्यमाय
द्विसाहस्रान्नकुलः क्षिप्रकारी ।
ते प्रापतन्नसिना वै विशस्ता
यथाऽश्वमेधे पशवः शमित्रा

tato'sya pakṣānanayadyamāya
dvisāhasrānnakulaḥ kṣiprakārī |
te prāpatannasinā vai viśastā
yathā'śvamedhe paśavaḥ śamitrā

ततस्ततो विजिता युद्धशौण्डा
नानादेश्याः सुहृदः सत्यसन्धाः ।
एकेन शीघ्रं नकुलेन नुन्नाः
सारेप्सुनेवोत्तमचन्दनस्य

tatastato vijitā yuddhaśauṇḍā
nānādeśyāḥ suhṛdaḥ satyasandhāḥ |
ekena śīghraṃ nakulena nunnāḥ
sārepsunevottamacandanasya

भूमौ चरन्तं नकुलं रथौघाः
समन्ततः सायकैः प्रत्यगृह्णन् ।
स तुद्यमानो नकुलो विहङ्गै--
श्चचार सङ्ख्ये द्विषतो विनिघ्नन्

bhūmau carantaṃ nakulaṃ rathaughāḥ
samantataḥ sāyakaiḥ pratyagṛhṇan |
sa tudyamāno nakulo vihaṅgai--
ścacāra saṅkhye dviṣato vinighnan

तं कर्णपुत्रोऽपि चरन्तमाजौ
नराश्वमातङ्गरथप्रवीरान् ।
निघ्नन्तमष्टादशभिः पृषत्कै--
र्विव्याध वीरः स चुकोप विद्धः

taṃ karṇaputro'pi carantamājau
narāśvamātaṅgarathapravīrān |
nighnantamaṣṭādaśabhiḥ pṛṣatkai--
rvivyādha vīraḥ sa cukopa viddhaḥ

ततोऽभ्यधावत्समरे जिघांसुः
कर्णात्मजं पाण्डुसुतो नृवीरम् ।
तस्येषुभिर्वधमत्सूतपुत्रो
महारणे वर्म सहस्रभारम्

tato'bhyadhāvatsamare jighāṃsuḥ
karṇātmajaṃ pāṇḍusuto nṛvīram |
tasyeṣubhirvadhamatsūtaputro
mahāraṇe varma sahasrabhāram

तस्याथ कांस्यं सुशितं सुपीत--
मसिप्रवीरं गुरुभारासाहम् ।
द्विषच्छरीरापहरं सुघोर--
माधून्वतः सर्पमिवात्तकोशम्

tasyātha kāṃsyaṃ suśitaṃ supīta--
masipravīraṃ gurubhārāsāham |
dviṣaccharīrāpaharaṃ sughora--
mādhūnvataḥ sarpamivāttakośam

क्षिप्रं शरैः षङ्भिरमित्रसाह--
श्चकर्त खङ्गं निशितैः सुधारैः ।
पुनश्च पार्थं निशितैः पृषत्कैः
स्तनान्तरे क्षिप्रमिवात्यविध्यत्

kṣipraṃ śaraiḥ ṣaṅbhiramitrasāha--
ścakarta khaṅgaṃ niśitaiḥ sudhāraiḥ |
punaśca pārthaṃ niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ
stanāntare kṣipramivātyavidhyat

स भीमसेनस्य रथं च गत्वा
ववर्ष वै शरवर्षं सुघोरम्

sa bhīmasenasya rathaṃ ca gatvā
vavarṣa vai śaravarṣaṃ sughoram

नकुलमथ विदित्वा छिन्नबाणासनासिं
विरथमरिभिरार्तं कर्णपुत्रास्त्रमग्नम् ।
पवनचलपताका ह्लादिनो वल्गिताश्वाः
परपुरुषनियुक्ताः स्वै रथैः शीघ्रमीयुः

nakulamatha viditvā chinnabāṇāsanāsiṃ
virathamaribhirārtaṃ karṇaputrāstramagnam |
pavanacalapatākā hlādino valgitāśvāḥ
parapuruṣaniyuktāḥ svai rathaiḥ śīghramīyuḥ

द्रुपदसुतवरिष्ठाः पञ्च शैनेयषष्ठा
द्रुपददुहितृपुत्राः पञ्च चामित्रसाहाः ।
द्विरदरथनराश्वान्सूदयन्तस्त्वदीयान्
भगवत इव रुद्राः सङ्ख्यया हेतिमन्तः

drupadasutavariṣṭhāḥ pañca śaineyaṣaṣṭhā
drupadaduhitṛputrāḥ pañca cāmitrasāhāḥ |
dviradarathanarāśvānsūdayantastvadīyān
bhagavata iva rudrāḥ saṅkhyayā hetimantaḥ

अथ तव रथमुख्यास्तान्प्रतीयुस्त्वरन्तः
कृपहृदिकसुतौ च द्रौणिदुर्योधनौ च ।
शकुनिशुकवृकाश्च क्राथदेवावृधौ च
द्विरदजलदघौषैः स्यन्दनैः कार्मुकैश्च

atha tava rathamukhyāstānpratīyustvarantaḥ
kṛpahṛdikasutau ca drauṇiduryodhanau ca |
śakuniśukavṛkāśca krāthadevāvṛdhau ca
dviradajaladaghauṣaiḥ syandanaiḥ kārmukaiśca

अथ तव रथवर्यास्तान्दशैकप्रवीरा--
निषुभिरशनिकल्पैस्ताडयन्तो न्यरुन्धन् ।
नवजलदसवर्णैर्हस्तिभिस्तान्स्म वव्रु--
र्गिरिशिखरनिकाशैर्भीमवेगैः कुणिन्दाः

atha tava rathavaryāstāndaśaikapravīrā--
niṣubhiraśanikalpaistāḍayanto nyarundhan |
navajaladasavarṇairhastibhistānsma vavru--
rgiriśikharanikāśairbhīmavegaiḥ kuṇindāḥ