Chapter 87: Bhima slays Duhshasana and drinks his blood

सर राजपुत्रेण समार्च्छदुग्र--
दुःशासनेन निकृतो निकृत्या

sara rājaputreṇa samārcchadugra--
duḥśāsanena nikṛto nikṛtyā

तत्राकरोद्दुष्करं राजपुत्रो
दुःशासनः कुरुवीरो महात्मा ।
यद्भीमसेनं प्रतियोधयद्रणे
जम्भो यथा शक्रमुदारवीर्यम्

tatrākarodduṣkaraṃ rājaputro
duḥśāsanaḥ kuruvīro mahātmā |
yadbhīmasenaṃ pratiyodhayadraṇe
jambho yathā śakramudāravīryam

धनुच्छित्त्वा भीमसेनस्य सङ्ख्ये
षड्भिः शरैः सारथिमभ्यविध्यत् ।
ततोऽविध्यत्त्रिंशता भीमसेनं
वरेषुभिर्वन्यमिव द्विपेन्द्रम्

dhanucchittvā bhīmasenasya saṅkhye
ṣaḍbhiḥ śaraiḥ sārathimabhyavidhyat |
tato'vidhyattriṃśatā bhīmasenaṃ
vareṣubhirvanyamiva dvipendram

स कार्मुकं गृह्य तु भारसाधनं
भीमस्तदा राजपुत्रं ह्यविध्यत् ।
पञ्चाशतैर्बाणगणैः स्तनानन्तरे
तोत्रैर्यथा तीव्रवेगं द्विपेन्द्रम्

sa kārmukaṃ gṛhya tu bhārasādhanaṃ
bhīmastadā rājaputraṃ hyavidhyat |
pañcāśatairbāṇagaṇaiḥ stanānantare
totrairyathā tīvravegaṃ dvipendram

ततस्तु राजन्विरथं महात्मा
दुःशासनो भीमसेनं चकार ।
निहत्य सङ्ख्ये चतुरोऽस्य बाहा--
ञ्छित्त्वा रथेषां पुनरेव चाक्षिपत्

tatastu rājanvirathaṃ mahātmā
duḥśāsano bhīmasenaṃ cakāra |
nihatya saṅkhye caturo'sya bāhā--
ñchittvā ratheṣāṃ punareva cākṣipat

ततः क्षितिस्वो ह्यबरुह्य याना--
द्वृकोदरो मदया तस्य वाहान् ।
यमक्षयं प्रेषयित्वा महात्मा
रथं समाकर्पत राजसूनोः

tataḥ kṣitisvo hyabaruhya yānā--
dvṛkodaro madayā tasya vāhān |
yamakṣayaṃ preṣayitvā mahātmā
rathaṃ samākarpata rājasūnoḥ

तस्मादवप्लुत्य रथात्ससर्ज
दुःशासनस्तोमरमुग्रवेगम् ।
स तेन विद्धो ह्युरसि ह्यप्रमेयो
गदां तस्मै विससर्जाप्रमेयाम्

tasmādavaplutya rathātsasarja
duḥśāsanastomaramugravegam |
sa tena viddho hyurasi hyaprameyo
gadāṃ tasmai visasarjāprameyām

ततः क्रोधाद्भीमसेनः कृतानि
सर्वाणि दुःखान्यनुसंस्मरन्वै ।
संस्मृत्य संस्मृत्य तथा प्रतिज्ञा--
मुग्रामसौ राजपुत्रौ व्यषीदत्

tataḥ krodhādbhīmasenaḥ kṛtāni
sarvāṇi duḥkhānyanusaṃsmaranvai |
saṃsmṛtya saṃsmṛtya tathā pratijñā--
mugrāmasau rājaputrau vyaṣīdat

सञ्चिन्तितं रोषमतीव वेगा-
त्त्रयोदशाब्दं पुरुषप्रवीरः ।
प्रगृह्य वज्राशनितुल्यवेगां
गदां करेणाथ वृकोदरो रुषा

sañcintitaṃ roṣamatīva vegā-
ttrayodaśābdaṃ puruṣapravīraḥ |
pragṛhya vajrāśanitulyavegāṃ
gadāṃ kareṇātha vṛkodaro ruṣā

निपातयित्वा पृथिवीतले भृशं
स ताजयामा वृकोदरो बली ।
अतीव सन्ताडितभिन्नगात्रो
दुःशासनो वै निपपात भूमौ

nipātayitvā pṛthivītale bhṛśaṃ
sa tājayāmā vṛkodaro balī |
atīva santāḍitabhinnagātro
duḥśāsano vai nipapāta bhūmau

आक्रम्य कण्ठे युधि राजपुत्रं
संरक्तनेत्रो ह्यब्रवीद्धार्तराष्ट्रम् ।
तद्ब्रूहि किं त्वं परिमार्गमाणो
ह्यस्मान्पराभूय इहागतः पुनः

ākramya kaṇṭhe yudhi rājaputraṃ
saṃraktanetro hyabravīddhārtarāṣṭram |
tadbrūhi kiṃ tvaṃ parimārgamāṇo
hyasmānparābhūya ihāgataḥ punaḥ

दिदीपयंस्तद्भृशदीपितं मे
चिरार्जितं रोषमतिप्रदीप्तम् ।
मधु प्रपास्ये तव कोष्टभाजना--
दित्यब्रवीद्भीमसेनस्तरस्वी

didīpayaṃstadbhṛśadīpitaṃ me
cirārjitaṃ roṣamatipradīptam |
madhu prapāsye tava koṣṭabhājanā--
dityabravīdbhīmasenastarasvī

दुःशासनं कण्ठदेशे प्रमृद्रं--
स्ततः क्रूरं भीमसेनश्चकार ।
कतं व्यंसयित्वा सहसा ससार
बलादसौ धार्तराष्ट्रस्तरस्वी

duḥśāsanaṃ kaṇṭhadeśe pramṛdraṃ--
stataḥ krūraṃ bhīmasenaścakāra |
kataṃ vyaṃsayitvā sahasā sasāra
balādasau dhārtarāṣṭrastarasvī

भीमोऽभिदुद्राव सुतं त्वदीयं
सपत्रतां दर्शयन्धार्तराष्ट्रे ।
मृगं मुहुः सिंहशिशुर्यथा वने
तथाश्वभिद्रुत्य महाबलं बली

bhīmo'bhidudrāva sutaṃ tvadīyaṃ
sapatratāṃ darśayandhārtarāṣṭre |
mṛgaṃ muhuḥ siṃhaśiśuryathā vane
tathāśvabhidrutya mahābalaṃ balī

निगृह्य चैनं परमेण कर्मणा
उत्क्षिप्य चोत्क्षिप्य च तूर्णमेनम् ।
भूमौ तदा निष्पिपेषाथ वीर
असिं विकोशं विमलं चकार

nigṛhya cainaṃ parameṇa karmaṇā
utkṣipya cotkṣipya ca tūrṇamenam |
bhūmau tadā niṣpipeṣātha vīra
asiṃ vikośaṃ vimalaṃ cakāra

तं पातयित्वा तु वृकोदरोऽथ
जगर्ज हर्षेण विनादयन्दिशः ।
नादेन तेनाखिलपार्श्ववर्तिनो
मूर्च्छाकुलाः पतितास्त्वाजमीढ

taṃ pātayitvā tu vṛkodaro'tha
jagarja harṣeṇa vinādayandiśaḥ |
nādena tenākhilapārśvavartino
mūrcchākulāḥ patitāstvājamīḍha

दुःशासनं तत्र समीक्ष्य राज--
न्भीमो महाबाहुरचिन्त्यकर्मा ।
स्मृत्वा च केशग्रहणं च देव्या
वस्त्रापहारं च रजस्वलायाः

duḥśāsanaṃ tatra samīkṣya rāja--
nbhīmo mahābāhuracintyakarmā |
smṛtvā ca keśagrahaṇaṃ ca devyā
vastrāpahāraṃ ca rajasvalāyāḥ

अनागसो भर्तृपराङ्मुखाया
दुःखानि दत्तान्यपि विप्रचिन्त्या ।
जज्वाल कोपादथ भीमसेन
आज्यप्रसिक्तो हि यथा हुताशः

anāgaso bhartṛparāṅmukhāyā
duḥkhāni dattānyapi vipracintyā |
jajvāla kopādatha bhīmasena
ājyaprasikto hi yathā hutāśaḥ

तत्राह कर्णं च सुयोधनं च
कृपं द्रौणिं कृतवर्माणमेव ।
निहन्मि दुःशासनमद्य पापं
संरक्ष्यतामद्य समस्तयोधाः

tatrāha karṇaṃ ca suyodhanaṃ ca
kṛpaṃ drauṇiṃ kṛtavarmāṇameva |
nihanmi duḥśāsanamadya pāpaṃ
saṃrakṣyatāmadya samastayodhāḥ

सुयोधनस्याधिरथेः समक्षम्

suyodhanasyādhiratheḥ samakṣam

असिं समुद्यम्य सितं सुधारं
कण्ठे पदाक्रम्य च वेपमानम् ।
उवाच तद्गौरिति यद्ब्रुवाणो
हृष्टोऽवदः कर्णसुयोधनाभ्याम्

asiṃ samudyamya sitaṃ sudhāraṃ
kaṇṭhe padākramya ca vepamānam |
uvāca tadgauriti yadbruvāṇo
hṛṣṭo'vadaḥ karṇasuyodhanābhyām

ये राजसूयावभृथे पवित्रा
जाताः कछा याज्ञसेन्या दुरात्मन् ।
ते पाणिना कतरेणावकृष्टा--
स्तद्ब्रूहि त्वां पृच्छति भीमसेनः

ye rājasūyāvabhṛthe pavitrā
jātāḥ kachā yājñasenyā durātman |
te pāṇinā katareṇāvakṛṣṭā--
stadbrūhi tvāṃ pṛcchati bhīmasenaḥ

जगाद भीमं परिवृत्तनेत्रः

jagāda bhīmaṃ parivṛttanetraḥ

अयं करिकराकारः पीनस्तनविमर्दनः ।
गोसहस्रप्रदाता च क्षत्रियान्तकरः करः

ayaṃ karikarākāraḥ pīnastanavimardanaḥ |
gosahasrapradātā ca kṣatriyāntakaraḥ karaḥ

अनेन याज्ञसेन्या मे भीम केशा विकर्षिताः ।
पश्यतां कुरुमुख्यानां युष्माकं च सभासदाम्

anena yājñasenyā me bhīma keśā vikarṣitāḥ |
paśyatāṃ kurumukhyānāṃ yuṣmākaṃ ca sabhāsadām

एवं त्वसौ राजसुतं निशम्य
ब्रुवन्तमाजौ विनिपीड्य वक्षः ।
भीमो बलात्तं प्रतिगृह्य दोर्भ्या--
मुच्चैर्ननादाथ समस्तयोधान्

evaṃ tvasau rājasutaṃ niśamya
bruvantamājau vinipīḍya vakṣaḥ |
bhīmo balāttaṃ pratigṛhya dorbhyā--
muccairnanādātha samastayodhān

उवाच यस्यास्ति बलं स रक्ष--
त्वसौ भवेदद्य निरस्तबाहुः ।
दुःशानं जीवितं प्रोत्सृजन्त--
माक्षिप्य योधांस्तरसा महाबलः

uvāca yasyāsti balaṃ sa rakṣa--
tvasau bhavedadya nirastabāhuḥ |
duḥśānaṃ jīvitaṃ protsṛjanta--
mākṣipya yodhāṃstarasā mahābalaḥ

एवं क्रुद्धो भीमसेनः करेण
उत्पाटयामास भुजं महात्मा ।
दुःशासनं तेन स वीरमध्ये
जघान वज्राशनिसन्निभेन

evaṃ kruddho bhīmasenaḥ kareṇa
utpāṭayāmāsa bhujaṃ mahātmā |
duḥśāsanaṃ tena sa vīramadhye
jaghāna vajrāśanisannibhena

कण्ठे समाक्रम्य च वेपमानं
कृत्वाऽनु रूपं परमं सुघोरम् ।
कालान्तकाभ्यां सदृशं तदानीं
विदार्य वक्षश्च महारथस्य

kaṇṭhe samākramya ca vepamānaṃ
kṛtvā'nu rūpaṃ paramaṃ sughoram |
kālāntakābhyāṃ sadṛśaṃ tadānīṃ
vidārya vakṣaśca mahārathasya

दुःशासनस्य निपुशासनस्य
उद्धृत्य वक्षः पतितस्य भूमौ ।
ततोऽपिबच्छोणितमस्य कोष्ण--
मास्वाद्य चास्वाद्य च वीक्षमाणः

duḥśāsanasya nipuśāsanasya
uddhṛtya vakṣaḥ patitasya bhūmau |
tato'pibacchoṇitamasya koṣṇa--
māsvādya cāsvādya ca vīkṣamāṇaḥ

क्रुद्धः प्रहृष्टो निजगाद वाक्यं
स्तन्यस्य मातुः पयसोऽमृतस्य ।
माध्वीकजस्येव रसस्य तस्य
मधोश्च पानाद्यवकस्य पानात्

kruddhaḥ prahṛṣṭo nijagāda vākyaṃ
stanyasya mātuḥ payaso'mṛtasya |
mādhvīkajasyeva rasasya tasya
madhośca pānādyavakasya pānāt

पयोदधिभ्यां मथिताच्च मुख्या--
त्तथेक्षुसारस्य मनोहरस्य ।
सर्वेभ्य एवाभ्यधिको रसोऽस्य
मतो ममाद्याहितलोहितस्य

payodadhibhyāṃ mathitācca mukhyā--
ttathekṣusārasya manoharasya |
sarvebhya evābhyadhiko raso'sya
mato mamādyāhitalohitasya

एवं ब्रुवाणं पुनरुत्थितं त--
मास्फोट्य वल्गन्तमतिप्रहृष्टम् ।
ये भीमसेनं ददृशुस्तदानीं
प्रायेण तेऽपि व्यथिता निपेतुः

evaṃ bruvāṇaṃ punarutthitaṃ ta--
māsphoṭya valgantamatiprahṛṣṭam |
ye bhīmasenaṃ dadṛśustadānīṃ
prāyeṇa te'pi vyathitā nipetuḥ

ये चापि नासन्पतिता मनुष्या--
स्तेषां करेभ्यः पतितं तु शस्त्रम् ।
भयाच्च सञ्चुक्रुशुरस्वरैस्तदा
निमीलिताक्षा मुमुहुश्च तत्र

ye cāpi nāsanpatitā manuṣyā--
steṣāṃ karebhyaḥ patitaṃ tu śastram |
bhayācca sañcukruśurasvaraistadā
nimīlitākṣā mumuhuśca tatra

ये तत्र भीमं रुधिरं पिबन्तं
दुःशासनस्य ददृशुः प्रपन्नाः ।
नायं मनुष्यस्त्विति भाषमाणाः
सर्वेऽपलायन्त भयाभिपन्नाः

ye tatra bhīmaṃ rudhiraṃ pibantaṃ
duḥśāsanasya dadṛśuḥ prapannāḥ |
nāyaṃ manuṣyastviti bhāṣamāṇāḥ
sarve'palāyanta bhayābhipannāḥ