Chapter 73: Arjuna's harsh words, self-praise and apology

इत्येवमुक्तस्तु जनार्दनेन
पार्थः प्रशस्याथ सुहृद्वचस्तत् ।
ततोऽब्रवीदर्जुनो धर्मराज--
मनुक्तपूर्वं परुषं प्रसह्य

ityevamuktastu janārdanena
pārthaḥ praśasyātha suhṛdvacastat |
tato'bravīdarjuno dharmarāja--
manuktapūrvaṃ paruṣaṃ prasahya

मा त्वं राजन्व्याहरस्वाद्य पापं
त्वं तिष्ठसि क्रोशमात्रे व्यपेत्य ।
भीमस्तु मामर्हति गर्हणाय
यो युध्यते सर्वलोकप्रवीरैः

mā tvaṃ rājanvyāharasvādya pāpaṃ
tvaṃ tiṣṭhasi krośamātre vyapetya |
bhīmastu māmarhati garhaṇāya
yo yudhyate sarvalokapravīraiḥ

काले हि शत्रून्परिपीड्य वीरो
हत्वा प्रवीरान्वसुधाधिपानाम् ।
रथप्रधानोत्तमनागमुख्या
युधिप्रवीरा निहताश्च शूराः

kāle hi śatrūnparipīḍya vīro
hatvā pravīrānvasudhādhipānām |
rathapradhānottamanāgamukhyā
yudhipravīrā nihatāśca śūrāḥ

सुदुष्करं कर्म करोति भीमः
कर्तुं यथा नार्हति कश्चिदन्यः ।
रथादवस्कन्द्य गदां परामृशं--
स्तथा रणे हन्ति तथैव वारणान्

suduṣkaraṃ karma karoti bhīmaḥ
kartuṃ yathā nārhati kaścidanyaḥ |
rathādavaskandya gadāṃ parāmṛśaṃ--
stathā raṇe hanti tathaiva vāraṇān

स कुञ्जराणामधिकं सहस्रं
हत्वा नदंस्तुमुलं सिंहनादम् ।
काम्भोजवानायुजपार्वतीया--
नीहामृगाभान्विनिहत्य वाजिनः

sa kuñjarāṇāmadhikaṃ sahasraṃ
hatvā nadaṃstumulaṃ siṃhanādam |
kāmbhojavānāyujapārvatīyā--
nīhāmṛgābhānvinihatya vājinaḥ

महारथान्दविरदाञ्शैलकल्पा--
न्सहेत यः कुञ्जरान्वध्यमानान् ।
असौ भीमो धार्तराष्ट्रेषु मग्नः
स मामुपालब्धुमरिन्दमोऽर्हति

mahārathāndaviradāñśailakalpā--
nsaheta yaḥ kuñjarānvadhyamānān |
asau bhīmo dhārtarāṣṭreṣu magnaḥ
sa māmupālabdhumarindamo'rhati

वरासिना चाथ नराश्वकुञ्जरां--
स्तथा रथाङ्गैर्धनुषा च हन्त्यरीन् ।
प्रमृद्य पद्ध्यामहितांस्तु हन्ति
पुनश्च दोर्भ्यां शतमन्युविक्रमः

varāsinā cātha narāśvakuñjarāṃ--
stathā rathāṅgairdhanuṣā ca hantyarīn |
pramṛdya paddhyāmahitāṃstu hanti
punaśca dorbhyāṃ śatamanyuvikramaḥ

महाबलो वैश्रवणान्तकोपमः
प्रसह्य हर्ता द्विषतां यशांसि ।
स भीमसेनोऽर्हति गर्हणाय
न त्वं नित्यं रक्ष्यमाणः सुहृद्भिः

mahābalo vaiśravaṇāntakopamaḥ
prasahya hartā dviṣatāṃ yaśāṃsi |
sa bhīmaseno'rhati garhaṇāya
na tvaṃ nityaṃ rakṣyamāṇaḥ suhṛdbhiḥ

कलिङ्गवङ्गाङ्गनिपादमागधा--
न्सदा महाशैलवलाहकोपमान् ।
निहन्ति यः शत्रुगणाननेकशः
स मां हि वक्तुं प्रभवत्यमानगसम्

kaliṅgavaṅgāṅganipādamāgadhā--
nsadā mahāśailavalāhakopamān |
nihanti yaḥ śatrugaṇānanekaśaḥ
sa māṃ hi vaktuṃ prabhavatyamānagasam

संयुक्तमास्थाय रथं हि काले
धनुर्विधून्वञ्छरपूर्णमुष्टिः ।
सृजेच्च यो बाणसङ्घान्परेषु
महाबलो मेघ इवाम्बुधाराः

saṃyuktamāsthāya rathaṃ hi kāle
dhanurvidhūnvañcharapūrṇamuṣṭiḥ |
sṛjecca yo bāṇasaṅghānpareṣu
mahābalo megha ivāmbudhārāḥ

शतान्यष्टौ वारणानामदर्शय--
द्विशातितैः कुम्भघटाग्रहस्तैः ।
यो भीमसेनो निहतारिसङ्घः
स मामुपालब्धुमरिन्दमोऽर्हति

śatānyaṣṭau vāraṇānāmadarśaya--
dviśātitaiḥ kumbhaghaṭāgrahastaiḥ |
yo bhīmaseno nihatārisaṅghaḥ
sa māmupālabdhumarindamo'rhati

रथाश्च नागाश्च हयाश्च राज--
न्भीमेनाजौ निहताः सङ्घशोऽद्य ।
राजानश्च बहवो महाबलाः
स मामुपालब्धुमरिन्दमोऽर्हति

rathāśca nāgāśca hayāśca rāja--
nbhīmenājau nihatāḥ saṅghaśo'dya |
rājānaśca bahavo mahābalāḥ
sa māmupālabdhumarindamo'rhati

धृतराष्ट्रपुत्रा बलिनश्च येन
महाबला निहताः प्रायशो वै ।
शूरो युद्धे ह्यप्रतिवार्यवीर्यः
स मामुपालब्धुमरिन्दमोऽर्हति

dhṛtarāṣṭraputrā balinaśca yena
mahābalā nihatāḥ prāyaśo vai |
śūro yuddhe hyaprativāryavīryaḥ
sa māmupālabdhumarindamo'rhati

प्रतापयंस्तद्बलमुग्ररूपं
योऽसौ रमे धार्तराष्ट्रस्य वीरः ।
एकः सहेताप्रतिसह्यपौरुष--
स्तेनास्मि वाच्यो न त्वया वै कदाचित्

pratāpayaṃstadbalamugrarūpaṃ
yo'sau rame dhārtarāṣṭrasya vīraḥ |
ekaḥ sahetāpratisahyapauruṣa--
stenāsmi vācyo na tvayā vai kadācit

महारथा यत्र यत्रैव युद्धे
भिन्दन्ति सैन्यं तव कामतोऽद्य ।
तत्रैव तत्रैव रणे महात्मा
दृढं भीमः परसङ्घानमृद्रात्

mahārathā yatra yatraiva yuddhe
bhindanti sainyaṃ tava kāmato'dya |
tatraiva tatraiva raṇe mahātmā
dṛḍhaṃ bhīmaḥ parasaṅghānamṛdrāt

तेनास्मि वाच्यो न त्वया हं कदाचि--
न्मा मा वोचः क्रूरमिहाद्य पार्थ ।
नास्मद्विधो वै भवता तु वाच्यो
यथा भवान्सर्वलोकस्य वाच्यः

tenāsmi vācyo na tvayā haṃ kadāci--
nmā mā vocaḥ krūramihādya pārtha |
nāsmadvidho vai bhavatā tu vācyo
yathā bhavānsarvalokasya vācyaḥ

एवं हि मा ते ब्रुवतो नरेन्द्र
कथं न दीर्येच्छतधाऽद्य जिह्वा ।
अहो बतेदं सुनृशंसरूपं
कामादवोचस्त्वमिहाद्य यद्वै

evaṃ hi mā te bruvato narendra
kathaṃ na dīryecchatadhā'dya jihvā |
aho batedaṃ sunṛśaṃsarūpaṃ
kāmādavocastvamihādya yadvai

बलं न वाधिष्ठितं सत्तमानां
यत्क्षत्रियाणां बहुलं वदन्ति ।
त्वं चाबलो भारत निष्ठुरोऽसि
त्वमेव मां वेत्सि यथाविधोऽहम्

balaṃ na vādhiṣṭhitaṃ sattamānāṃ
yatkṣatriyāṇāṃ bahulaṃ vadanti |
tvaṃ cābalo bhārata niṣṭhuro'si
tvameva māṃ vetsi yathāvidho'ham

नकुलेन राजन्गजवाजियोधा
हताश्च वीराः सहसा समेत्य ।
त्यक्त्वा प्राणान्समरे युद्धकाङ्क्षी
स मामुपालब्धुमरिन्दमोऽर्हति

nakulena rājangajavājiyodhā
hatāśca vīrāḥ sahasā sametya |
tyaktvā prāṇānsamare yuddhakāṅkṣī
sa māmupālabdhumarindamo'rhati

कृतं कर्म सहदेवेन दुष्करं
यो युध्यते परसैन्यावमर्दी ।
न चाब्रवीत्किञ्चिदिहागतो बली
पश्यान्तरं तस्य चेवात्मनश्च

kṛtaṃ karma sahadevena duṣkaraṃ
yo yudhyate parasainyāvamardī |
na cābravītkiñcidihāgato balī
paśyāntaraṃ tasya cevātmanaśca

धृष्टद्युम्नः सात्यकिर्द्रौपदेया
युधामन्युश्चोत्तमौजाः शिखण्डी ।
एतेऽद्य युधि सम्प्रपीडिता--
स्ते मामुलपालब्धुमर्हन्ति न त्वम्

dhṛṣṭadyumnaḥ sātyakirdraupadeyā
yudhāmanyuścottamaujāḥ śikhaṇḍī |
ete'dya yudhi samprapīḍitā--
ste māmulapālabdhumarhanti na tvam

त्वन्मूलमस्माभिरिदं हि वैरं
प्राप्तं तथा व्यसनं चातिघोरम् ।
द्यूप्रमत्तेन कृतं त्वयाऽसकृ--
त्कस्मादुपालब्धुमिहार्हसि त्वम्

tvanmūlamasmābhiridaṃ hi vairaṃ
prāptaṃ tathā vyasanaṃ cātighoram |
dyūpramattena kṛtaṃ tvayā'sakṛ--
tkasmādupālabdhumihārhasi tvam

त्वमेव राजन्सततं प्रमत्त--
स्त्वमेव मूढो भारतानामसाधुः ।
त्वां प्राप्य राज्यं च विनष्टमेत--
त्प्राप्ता महत्पाण्डवाश्चापि दास्यम्

tvameva rājansatataṃ pramatta--
stvameva mūḍho bhāratānāmasādhuḥ |
tvāṃ prāpya rājyaṃ ca vinaṣṭameta--
tprāptā mahatpāṇḍavāścāpi dāsyam

त्वत्तः कृतोऽस्मकद्वनवासदुःखं
राज्यस्य नाशो ह्यभिमन्योश्च घोरः ।
आत्मानमेवं सुनृशंसरूपं
ज्ञात्वा किमर्थं गर्हसे माद्य वीर

tvattaḥ kṛto'smakadvanavāsaduḥkhaṃ
rājyasya nāśo hyabhimanyośca ghoraḥ |
ātmānamevaṃ sunṛśaṃsarūpaṃ
jñātvā kimarthaṃ garhase mādya vīra

लज्जस्व राजन्यदि तेऽस्ति लज्जा
तूष्णीम्भूतः पश्य सर्वं कृतघ्नः ।
भीमो नित्यं समरस्य कर्ता
दर्पस्य भेत्ता पुनरेव नित्यम्

lajjasva rājanyadi te'sti lajjā
tūṣṇīmbhūtaḥ paśya sarvaṃ kṛtaghnaḥ |
bhīmo nityaṃ samarasya kartā
darpasya bhettā punareva nityam

स्वयं ह्यशक्तेन नरेन्द्र युद्धे
नरेण कार्या सततं क्षमैव ।
बलं हि वाचि द्विजसत्तमानां
क्षात्रं द्विजा बाहुबलं वदन्ति

svayaṃ hyaśaktena narendra yuddhe
nareṇa kāryā satataṃ kṣamaiva |
balaṃ hi vāci dvijasattamānāṃ
kṣātraṃ dvijā bāhubalaṃ vadanti

त्वं वाग्बलो भारत निष्ठुरोऽसि
त्वमेव मां वेत्सि यथाविधोऽहम् ।
घटामि नित्यं तव कर्तुमिष्टं
दारैः सुतैर्जीवितेनात्मना च

tvaṃ vāgbalo bhārata niṣṭhuro'si
tvameva māṃ vetsi yathāvidho'ham |
ghaṭāmi nityaṃ tava kartumiṣṭaṃ
dāraiḥ sutairjīvitenātmanā ca

एवञ्च मां वाक्छलाकैर्हिनत्सि
त्वत्तः सुखं न वयं विद्म किञ्चित् ।
मा मामवंस्था द्रौपदीतल्पकसंस्थो
महारथान्प्रतिहन्मि त्वदर्थे

evañca māṃ vākchalākairhinatsi
tvattaḥ sukhaṃ na vayaṃ vidma kiñcit |
mā māmavaṃsthā draupadītalpakasaṃstho
mahārathānpratihanmi tvadarthe

सर्वातिशङ्की भवसि प्रमत्त--
स्त्वत्तः सुखं नाभिजानामि किञ्चित् ।
प्रोक्तः स्वयं सत्यसन्धेन मृत्यु--
स्तव प्रियार्थं नरदेव युद्धे

sarvātiśaṅkī bhavasi pramatta--
stvattaḥ sukhaṃ nābhijānāmi kiñcit |
proktaḥ svayaṃ satyasandhena mṛtyu--
stava priyārthaṃ naradeva yuddhe

शिखण्डिनाम्ना प्रधने तवार्थे
मयाभिगुप्तेन हतश्च भीष्मः ।
द्रोणो हतो यः सततोपकारी
धृष्टद्युम्नेन स्यन्दनाद्विप्रकृष्टः

śikhaṇḍināmnā pradhane tavārthe
mayābhiguptena hataśca bhīṣmaḥ |
droṇo hato yaḥ satatopakārī
dhṛṣṭadyumnena syandanādviprakṛṣṭaḥ

द्रौणिश्च रुद्धः सगणो महात्मा
तथापि ते वै वचनं नृशंसवत् ।
दुःखं प्रियं ते नरदेव कर्तुं
यस्य प्रियं ते न करोम्यहं वै

drauṇiśca ruddhaḥ sagaṇo mahātmā
tathāpi te vai vacanaṃ nṛśaṃsavat |
duḥkhaṃ priyaṃ te naradeva kartuṃ
yasya priyaṃ te na karomyahaṃ vai

न युच्यते वै दिवि चेह यः पुमा--
न्यस्ते मदन्योऽप्रियमारभेत ।
न चाभिनन्दामि तथाहि राज्यं
यतस्त्वमक्षेषु दृढं प्रसक्तः

na yucyate vai divi ceha yaḥ pumā--
nyaste madanyo'priyamārabheta |
na cābhinandāmi tathāhi rājyaṃ
yatastvamakṣeṣu dṛḍhaṃ prasaktaḥ

स्वयं कृतं पापमनार्यजुष्ट--
मस्माभिराजौ व्यसनं तितीर्षसि ॥
अक्षेषु दोषा बहवो विधर्म्याः
श्रुतास्त्वया सहदेवोऽब्रवीद्यान्

svayaṃ kṛtaṃ pāpamanāryajuṣṭa--
masmābhirājau vyasanaṃ titīrṣasi ||
akṣeṣu doṣā bahavo vidharmyāḥ
śrutāstvayā sahadevo'bravīdyān

तान्नेच्छसि त्यक्तुमनार्यजुष्टा--
न्घोरे स्म सर्वे निरये त्वयाऽस्ताः ।
त्वं देविता त्वत्कृते राज्यनाशं--
स्त्वत्सम्भवं व्यसनं नो नरेन्द्र

tānnecchasi tyaktumanāryajuṣṭā--
nghore sma sarve niraye tvayā'stāḥ |
tvaṃ devitā tvatkṛte rājyanāśaṃ--
stvatsambhavaṃ vyasanaṃ no narendra

मास्मान्क्रूरैर्षाक्प्रतोदैस्तुदस्त्वं
भूयो राजन्कोपयस्यल्पबुद्ध्या

māsmānkrūrairṣākpratodaistudastvaṃ
bhūyo rājankopayasyalpabuddhyā

एता वाचः परुषाः सव्यसाची
स्थिरप्रतिज्ञः श्रावयित्वा नरेन्द्रम् ।
विनिः श्वसञ्ज्येष्ठमनिष्टमुक्त्वा
ततस्तु कोशादसिमुद्वबर्ह

etā vācaḥ paruṣāḥ savyasācī
sthirapratijñaḥ śrāvayitvā narendram |
viniḥ śvasañjyeṣṭhamaniṣṭamuktvā
tatastu kośādasimudvabarha

तमाह कृष्णः किमिदं पुनर्भवा--
न्विकोशमाकाशनिभं करोत्यसिम् ।
प्रब्रूहि सत्यं पुनरुत्तरं सखे
वचः प्रवक्ष्याभि तवार्थसिद्धये

tamāha kṛṣṇaḥ kimidaṃ punarbhavā--
nvikośamākāśanibhaṃ karotyasim |
prabrūhi satyaṃ punaruttaraṃ sakhe
vacaḥ pravakṣyābhi tavārthasiddhaye

इतीव पृष्टः पुरुषोत्तमेन
सुदुःखितः केशवमाह पार्थः ।
अहं हनिष्ये स्वशरीरमेत--
त्प्रसह्य येनाहितमुक्तवान्गुरुम्

itīva pṛṣṭaḥ puruṣottamena
suduḥkhitaḥ keśavamāha pārthaḥ |
ahaṃ haniṣye svaśarīrameta--
tprasahya yenāhitamuktavāngurum

निशम्य तत्पार्थवचोऽब्रवीदिदं
जनार्दनो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
प्रब्रूहि पार्थ स्वगुणानिहात्मन--
स्ततो हतात्मा भवसीति निश्चयः

niśamya tatpārthavaco'bravīdidaṃ
janārdano dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
prabrūhi pārtha svaguṇānihātmana--
stato hatātmā bhavasīti niścayaḥ

तथा तु कृष्णस्य वचो निशम्य
ततोऽर्जुनः प्राह धनुः प्रगृह्य ।
युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठं
शृणुष्व राजन्निति दुर्वचः स्वयम्

tathā tu kṛṣṇasya vaco niśamya
tato'rjunaḥ prāha dhanuḥ pragṛhya |
yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaṃ
śṛṇuṣva rājanniti durvacaḥ svayam

न मादृशोऽन्यो नरदेव विद्यते
धनुर्धरो देवमृते पिनाकिनम् ।
अहं हि तेनानुमतो महात्मना
क्षणेन हन्यां सचराचरं जगत्

na mādṛśo'nyo naradeva vidyate
dhanurdharo devamṛte pinākinam |
ahaṃ hi tenānumato mahātmanā
kṣaṇena hanyāṃ sacarācaraṃ jagat

मया हि राजन्सदिगीश्वरा दिशो
विजित्य सर्वा भवतः कृता वशे ।
स राजसूयश्च समाप्तदक्षिणः
सभा च दिव्या भवतो ममौजसा

mayā hi rājansadigīśvarā diśo
vijitya sarvā bhavataḥ kṛtā vaśe |
sa rājasūyaśca samāptadakṣiṇaḥ
sabhā ca divyā bhavato mamaujasā

पाणी पृषत्कालिखिताविमौ पुन--
र्धनुश्च सव्ये विततं सबाणम् ।
पादौ च मे लक्षणतः प्रशस्तौ
न मादृशं युद्धगतं जयन्ति

pāṇī pṛṣatkālikhitāvimau puna--
rdhanuśca savye vitataṃ sabāṇam |
pādau ca me lakṣaṇataḥ praśastau
na mādṛśaṃ yuddhagataṃ jayanti

हता उदीच्या निहताः प्रतीच्याः
प्राच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विशस्ताः ।
संशप्तकानां किञ्चिदेवावशिष्टं
सर्वस्य लोकस्य हतं मयाऽर्धम्

hatā udīcyā nihatāḥ pratīcyāḥ
prācyā nirastā dākṣiṇātyā viśastāḥ |
saṃśaptakānāṃ kiñcidevāvaśiṣṭaṃ
sarvasya lokasya hataṃ mayā'rdham

शेते मया निहता शत्रुसेना
छिन्नैर्गात्रैर्भूमितले स्खलन्ती ।
अनस्त्रज्ञान्नैव निहन्मि चास्त्रै--
स्तस्मान्न भस्मैव करोमि लोकान्

śete mayā nihatā śatrusenā
chinnairgātrairbhūmitale skhalantī |
anastrajñānnaiva nihanmi cāstrai--
stasmānna bhasmaiva karomi lokān

जैत्रं रथं भीममास्थाय कृष्ण
यावच्छीघ्रं सूतपुत्रं निहन्तुम् ।
राजा भवत्वद्य सुनिर्वृतोऽयं
कर्णं रणे नाशयितास्मि बाणैः

jaitraṃ rathaṃ bhīmamāsthāya kṛṣṇa
yāvacchīghraṃ sūtaputraṃ nihantum |
rājā bhavatvadya sunirvṛto'yaṃ
karṇaṃ raṇe nāśayitāsmi bāṇaiḥ

शरैरहत्वा कवचं विमोक्ष्ये

śarairahatvā kavacaṃ vimokṣye

इत्येवमुक्त्वा पुनरेव पार्थो
युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम् ।
विमुच्य शस्त्राणि धनुर्विसृज्य
कोशे च खङ्गं विनिधाय तूर्णम्

ityevamuktvā punareva pārtho
yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham |
vimucya śastrāṇi dhanurvisṛjya
kośe ca khaṅgaṃ vinidhāya tūrṇam

स व्रीडया नम्रशिराः किरीटी
युधिष्ठिरं प्राञ्जलिरभ्युवाच ।
प्रसीद राजन्क्षम यन्मयोक्तं
काले भवान्वेत्स्यति तन्नमस्ते

sa vrīḍayā namraśirāḥ kirīṭī
yudhiṣṭhiraṃ prāñjalirabhyuvāca |
prasīda rājankṣama yanmayoktaṃ
kāle bhavānvetsyati tannamaste

ततस्तु पादावुपगृह्य पार्थः
समुत्थितो दीप्ततेजाः किरीटि ।
प्रसाद्य राजानममित्रसाहं
स्थितोऽब्रवीच्चैनमभिप्रतप्तम्

tatastu pādāvupagṛhya pārthaḥ
samutthito dīptatejāḥ kirīṭi |
prasādya rājānamamitrasāhaṃ
sthito'bravīccainamabhiprataptam

याम्येष भीमं समराद्विमोक्तुं
सर्वात्मना सूतपुत्रं च हन्तुम् ।
भवत्प्रियार्थं मम जीवितं हि
ब्रवीमि सत्यं तदवेहि राजन्

yāmyeṣa bhīmaṃ samarādvimoktuṃ
sarvātmanā sūtaputraṃ ca hantum |
bhavatpriyārthaṃ mama jīvitaṃ hi
bravīmi satyaṃ tadavehi rājan

नेदं चिरात्क्षिप्रमिदं भविष्य--
दावर्ततेऽसावभियामि चैनम् ।
अद्याप्यपुत्रा तेन हतेन राधा
कुन्ती मया वा तदिदं विद्धि राजन्

nedaṃ cirātkṣipramidaṃ bhaviṣya--
dāvartate'sāvabhiyāmi cainam |
adyāpyaputrā tena hatena rādhā
kuntī mayā vā tadidaṃ viddhi rājan