Chapter 72: Arjuna draws his sword; Krishna teaches subtle dharma

युधिष्ठिरेणैxxxxक्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
असिं जग्राह सङ्क्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम्

yudhiṣṭhireṇaixxxxktaḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ |
asiṃ jagrāha saṅkruddho jighāṃsurbharatarṣabham

तस्य कोपं समाज्ञाय चित्तज्ञः केशवस्तदा ।
उवाच किमिदं खङ्गं गृह्णास्यर्जुन शंम मे

tasya kopaṃ samājñāya cittajñaḥ keśavastadā |
uvāca kimidaṃ khaṅgaṃ gṛhṇāsyarjuna śaṃma me

नेह पश्यामि योद्धव्यं त्वया किञ्चिद्वनञ्जय ।
नेहागता धार्तराष्ट्राः सर्वे भीमेन वारिताः

neha paśyāmi yoddhavyaṃ tvayā kiñcidvanañjaya |
nehāgatā dhārtarāṣṭrāḥ sarve bhīmena vāritāḥ

उपागतोऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यसौ ।
स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः

upāgato'si kaunteya rājā draṣṭavya ityasau |
sa rājā bhavatā dṛṣṭaḥ kuśalī ca yudhiṣṭhiraḥ

तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् ।
हर्षकाले च सम्प्राप्ते कस्मात्त्वां मन्युराविशत्

taṃ dṛṣṭvā nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam |
harṣakāle ca samprāpte kasmāttvāṃ manyurāviśat

न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भवेदिह ।
प्रहर्तुमिच्छसे कस्मात्किं वा ते चित्तविभ्रमः

na taṃ paśyāmi kaunteya yaste vadhyo bhavediha |
prahartumicchase kasmātkiṃ vā te cittavibhramaḥ

कस्माद्भवान्महाखङ्गं परिगृह्णात्यकारणात् ।

kasmādbhavānmahākhaṅgaṃ parigṛhṇātyakāraṇāt |

तत्त्वां पृच्छामि कौन्तेय किमिदं ते चिकीर्षितम् ।
परामृशसि यत्क्रुद्धः खङ्गमद्भुतविक्रम

tattvāṃ pṛcchāmi kaunteya kimidaṃ te cikīrṣitam |
parāmṛśasi yatkruddhaḥ khaṅgamadbhutavikrama

एवमुक्तः कटाक्षेण प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम् ।
अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्

evamuktaḥ kaṭākṣeṇa prekṣamāṇo yudhiṣṭhiram |
arjunaḥ prāha govindaṃ kruddhaḥ sarpa iva śvasan

अन्यस्मै देहि गाण्डीवमिति मां यः प्रचोदयेत् ।
भिन्द्यामहं तस्य शिर इत्युपांशु व्रतं मम ।
युधिष्ठिरेण तेनाहमुक्तश्चास्मि जनार्दन

anyasmai dehi gāṇḍīvamiti māṃ yaḥ pracodayet |
bhindyāmahaṃ tasya śira ityupāṃśu vrataṃ mama |
yudhiṣṭhireṇa tenāhamuktaścāsmi janārdana

यदुक्तोऽहमदीनार्थं राज्ञाऽनेन यशस्विना ।
समक्षं तव गोविन्द न तत्क्षन्तुमिहोत्सहे

yadukto'hamadīnārthaṃ rājñā'nena yaśasvinā |
samakṣaṃ tava govinda na tatkṣantumihotsahe

तस्मादेनं विधिष्यामि राजानं धर्मचारिणाम् ।
प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वैनं नरसत्तमम्

tasmādenaṃ vidhiṣyāmi rājānaṃ dharmacāriṇām |
pratijñāṃ pālayiṣyāmi hatvainaṃ narasattamam

एतदर्थं मया खह्गो गृहीतो यदुनन्दन ।
सोऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्यस्यानृण्यतां गतः ।
विशोको विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन

etadarthaṃ mayā khahgo gṛhīto yadunandana |
so'haṃ yudhiṣṭhiraṃ hatvā satyasyānṛṇyatāṃ gataḥ |
viśoko vijvaraścāpi bhaviṣyāmi janārdana

किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन्कार्य उपस्थिते ।
त्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम्

kiṃ vā tvaṃ manyase prāptamasminkārya upasthite |
tvamasya jagatastāta vettha sarvaṃ gatāgatam

जातस्त्वत्तो हि धर्मश्चाधर्मश्चेति परा श्रुतिः ।
तत्तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान्

jātastvatto hi dharmaścādharmaśceti parā śrutiḥ |
tattathā prakariṣyāmi yathā māṃ vakṣyate bhavān

धिग्धिगित्येव गोविन्दः पार्थमुक्त्वाब्रवीत्पुनः

dhigdhigityeva govindaḥ pārthamuktvābravītpunaḥ

इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया ।
अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भं यद्भवानगात्

idānīṃ pārtha jānāmi na vṛddhāḥ sevitāstvayā |
akāle puruṣavyāghra saṃrambhaṃ yadbhavānagāt

न हि धर्मविगज्ञैरेवं कार्यं धनञ्जय ।
यथा त्वं पाण्डवाद्येह धर्मभीरुरण्डितः

na hi dharmavigajñairevaṃ kāryaṃ dhanañjaya |
yathā tvaṃ pāṇḍavādyeha dharmabhīruraṇḍitaḥ

योऽकार्याणां क्रियायाश्च संयोगं नावबुध्यते ।
कार्याणामक्रियायाश्च स पार्थ पुरुषाधमः

yo'kāryāṇāṃ kriyāyāśca saṃyogaṃ nāvabudhyate |
kāryāṇāmakriyāyāśca sa pārtha puruṣādhamaḥ

अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः ।
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम्

anusṛtya tu ye dharmaṃ kavayaḥ samupasthitāḥ |
samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vetsi niścayam

अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये ।
एवं स मुह्यत्यवशो यथा त्वं पार्थ मुह्यसि

aniścayajño hi naraḥ kāryākāryaviniścaye |
evaṃ sa muhyatyavaśo yathā tvaṃ pārtha muhyasi

न हि कार्यमकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथञ्चन ।
श्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच्च त्वं नावहुध्यसे

na hi kāryamakāryaṃ vā sukhaṃ jñātuṃ kathañcana |
śrutena jñāyate sarvaṃ tacca tvaṃ nāvahudhyase

अविज्ञानादिह भवान्सत्यं रक्षति धर्मवित् ।
प्राणिनां त्वं वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यसे

avijñānādiha bhavānsatyaṃ rakṣati dharmavit |
prāṇināṃ tvaṃ vadhaṃ pārtha dhārmiko nāvabudhyase

प्राणिनां हि वधात्तात वृथा धर्मो मतो मम ।
अनृतं तु भवेद्वाच्यं न तु हिंसा कदाचन

prāṇināṃ hi vadhāttāta vṛthā dharmo mato mama |
anṛtaṃ tu bhavedvācyaṃ na tu hiṃsā kadācana

स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम् ।
हन्याद्भवान्नरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव

sa kathaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ rājānaṃ dharmakovidam |
hanyādbhavānnaraśreṣṭha prākṛto'nyaḥ pumāniva

अयुध्यमानस्य गुरोस्तथाऽशत्रोश्च मानद ।
पराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं चापि गच्छतः

ayudhyamānasya gurostathā'śatrośca mānada |
parāṅmukhasya dravataḥ śaraṇaṃ cāpi gacchataḥ

कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य प्रमत्तस्य तथैव च ।
न वधः पूज्यते सद्भिस्तच्च सर्वं गुरौ तव

kṛtāñjaleḥ prapannasya pramattasya tathaiva ca |
na vadhaḥ pūjyate sadbhistacca sarvaṃ gurau tava

त्वया चैतद्व्रतं पार्थ बालेनेव कृतं पुरा ।
तस्मादधर्मसंयुक्तं मौर्ख्यादेव व्यवस्यसि

tvayā caitadvrataṃ pārtha bāleneva kṛtaṃ purā |
tasmādadharmasaṃyuktaṃ maurkhyādeva vyavasyasi

स्वगुरुं पार्थ कस्मात्त्वं हन्तुकामोऽभिधावसि ।
असम्प्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरत्ययाम्

svaguruṃ pārtha kasmāttvaṃ hantukāmo'bhidhāvasi |
asampradhārya dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ duratyayām

इदं धर्मरहस्यं च तव वक्ष्यामि पाण्डव ।
यद्ब्रूयात्तव भीष्मो वा राजा वापि युधिष्ठिरः

idaṃ dharmarahasyaṃ ca tava vakṣyāmi pāṇḍava |
yadbrūyāttava bhīṣmo vā rājā vāpi yudhiṣṭhiraḥ

विदुरो वा पुनः क्षत्ता गान्धारी वा यशस्विनी ।
कुन्ती वा भरतश्रेष्ठ द्रौपदी वा यशस्विनी ।
तत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन निबोधैतद्धनञ्जय

viduro vā punaḥ kṣattā gāndhārī vā yaśasvinī |
kuntī vā bharataśreṣṭha draupadī vā yaśasvinī |
tatte vakṣyāmi tattvena nibodhaitaddhanañjaya

सत्यस्यं वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
सुदुर्विदं हि तत्त्वेन तत्सत्यमिति मे सतिः

satyasyaṃ vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param |
sudurvidaṃ hi tattvena tatsatyamiti me satiḥ

भवेत्सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत्

bhavetsatyamavaktavyaṃ vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
yatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ cāpyanṛtaṃ bhavet

विवाहकाले रतिसम्प्रयोगे
प्राणात्यये सर्वत्रनापहारे ।
विप्रस्य चार्थे ह्यनृतं वदेत
पञ्चानृतान्याहुरपातकानि

vivāhakāle ratisamprayoge
prāṇātyaye sarvatranāpahāre |
viprasya cārthe hyanṛtaṃ vadeta
pañcānṛtānyāhurapātakāni

सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत् ॥
तत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत्

sarvasvasyāpahāre tu vaktavyamanṛtaṃ bhavet ||
tatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ cāpyanṛtaṃ bhavet

तादृशो हन्यते बालो यस्य सत्यमनिश्चितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित्

tādṛśo hanyate bālo yasya satyamaniścitam |
satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit

किमाश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव

kimāścaryaṃ kṛtaprajñaḥ puruṣo'pi sudāruṇaḥ |
sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko'ndhavadhādiva

किमाश्चर्यं पुनर्मूढो धर्मकामो ह्यपण्डितः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पापमापगास्विव कौशिकः

kimāścaryaṃ punarmūḍho dharmakāmo hyapaṇḍitaḥ |
sumahatprāpnuyātpāpamāpagāsviva kauśikaḥ

आचक्ष्व भगवन्नेतद्यथा विन्दाम्यहं तथा ।
वलाकस्यानुसम्बद्धं नदीनां कौशिकस्य च

ācakṣva bhagavannetadyathā vindāmyahaṃ tathā |
valākasyānusambaddhaṃ nadīnāṃ kauśikasya ca

मृगव्याधोऽभवत्कश्चिद्बलाको नाम भारत ।
यात्रार्थं पुत्रदाराणां मृगान्हन्ति न कामतः

mṛgavyādho'bhavatkaścidbalāko nāma bhārata |
yātrārthaṃ putradārāṇāṃ mṛgānhanti na kāmataḥ

वृद्धौ च मातापितरौ बिभर्त्यन्यांश्च संश्रितान् ।
स्वधर्मनिरतो नित्यं संविभज्यानसूयकः

vṛddhau ca mātāpitarau bibhartyanyāṃśca saṃśritān |
svadharmanirato nityaṃ saṃvibhajyānasūyakaḥ

स कदाचिन्मृगप्रेप्सुर्नान्वविन्दन्मृगं क्वचित् ।
अथापश्यत्स पीवानं श्वापदं घ्राणचक्षुषम्

sa kadācinmṛgaprepsurnānvavindanmṛgaṃ kvacit |
athāpaśyatsa pīvānaṃ śvāpadaṃ ghrāṇacakṣuṣam

अदृष्टपूर्वमपि तत्सत्वं तेन हतं तदा ।
अन्धे हते ततो व्योम्नः पुष्पवर्षं पपात च

adṛṣṭapūrvamapi tatsatvaṃ tena hataṃ tadā |
andhe hate tato vyomnaḥ puṣpavarṣaṃ papāta ca

अप्सरोगीतवादित्रैर्नादितं च मनोरमम् ।
विमानमगमत्स्वर्गान्मृगव्याधनिनीषया

apsarogītavāditrairnāditaṃ ca manoramam |
vimānamagamatsvargānmṛgavyādhaninīṣayā

तद्भूतं सर्वभूतानामभावाय किलार्जुन ।
तपस्तप्त्वा वरं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयम्भुवा

tadbhūtaṃ sarvabhūtānāmabhāvāya kilārjuna |
tapastaptvā varaṃ prāptaṃ kṛtamandhaṃ svayambhuvā

तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम् ।
बलाकोऽगात्स्वर्गलोकमेवं धर्मः सुदुर्विदः

taddhatvā sarvabhūtānāmabhāvakṛtaniścayam |
balāko'gātsvargalokamevaṃ dharmaḥ sudurvidaḥ

कौशिकोऽप्यभवद्विप्रस्तपस्वीनो बहुश्रुतः ।
नदीनां सङ्गमे ग्रामाददूरे स किलावसत्

kauśiko'pyabhavadviprastapasvīno bahuśrutaḥ |
nadīnāṃ saṅgame grāmādadūre sa kilāvasat

सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद्द्वतम् ।
सत्यवादीति विख्यातः स तदासीद्धनञ्जय

satyaṃ mayā sadā vācyamiti tasyābhavaddvatam |
satyavādīti vikhyātaḥ sa tadāsīddhanañjaya

अथ दस्युभयात्केचित्तदा तद्वनमाविशन् ।
तत्रापि दस्यवः क्रुद्धास्तानमार्गन्त यत्नतः

atha dasyubhayātkecittadā tadvanamāviśan |
tatrāpi dasyavaḥ kruddhāstānamārganta yatnataḥ

अथ कौशिकमभ्येत्य प्रोचुस्ते सत्यवादिनम् ।
कतरेण पथा याता भगवन्निति वै जनाः ।
सत्येन पृष्टः प्रब्रूहि यदि तद्वेत्थ शंस नः

atha kauśikamabhyetya procuste satyavādinam |
katareṇa pathā yātā bhagavanniti vai janāḥ |
satyena pṛṣṭaḥ prabrūhi yadi tadvettha śaṃsa naḥ

सत्यस्य त्वविभागज्ञः सत्यं तेभ्यः शशंस ह ।
बहुवृक्षलतागुल्ममेतद्गहनमाश्रिताः ।
इति तान्ख्यापयामास तेभ्यस्तत्त्वं स कौशिकः

satyasya tvavibhāgajñaḥ satyaṃ tebhyaḥ śaśaṃsa ha |
bahuvṛkṣalatāgulmametadgahanamāśritāḥ |
iti tānkhyāpayāmāsa tebhyastattvaṃ sa kauśikaḥ

ततस्ते तान्समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुतिः ।
ततोऽधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिकः

tataste tānsamāsādya krūrā jaghnuriti śrutiḥ |
tato'dharmeṇa mahatā vāgduruktena kauśikaḥ

गतः सुकष्टं निरयं धर्मसूक्ष्मेष्वतत्त्ववित् ।
दृष्टपूर्वश्रुतो मूढो धर्माणामविशारदः

gataḥ sukaṣṭaṃ nirayaṃ dharmasūkṣmeṣvatattvavit |
dṛṣṭapūrvaśruto mūḍho dharmāṇāmaviśāradaḥ

वृद्धानपृच्छन्सन्देहानन्धः श्वभ्रमिवर्च्छति

vṛddhānapṛcchansandehānandhaḥ śvabhramivarcchati

तत्र ते लक्षणोद्देशः कश्चिदेव भविष्यति ।
दुष्करं प्रतिसंख्यानं कार्त्स्न्येनात्र व्यवस्थितिः

tatra te lakṣaṇoddeśaḥ kaścideva bhaviṣyati |
duṣkaraṃ pratisaṃkhyānaṃ kārtsnyenātra vyavasthitiḥ

सत्यं धर्म इति ह्येके वदन्ति बहवो जनाः ।
न च पार्थाभ्यसूयामि नैतत्सर्वत्र शिष्यते

satyaṃ dharma iti hyeke vadanti bahavo janāḥ |
na ca pārthābhyasūyāmi naitatsarvatra śiṣyate

श्रुतिस्तु धार्या इत्येके वदन्ति बहवो जनाः ।
न त्वेतत्प्रत्यसूयामि तत्र सर्वं विधीयते

śrutistu dhāryā ityeke vadanti bahavo janāḥ |
na tvetatpratyasūyāmi tatra sarvaṃ vidhīyate

यत्स्यादहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ।
अहिंसार्थाय हिंस्राणां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः

yatsyādahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ |
ahiṃsārthāya hiṃsrāṇāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam |
dhāraṇāddharmamityāhurdharmo dhārayate prajāḥ

प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यस्मात्प्रभवसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः

prabhavārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam |
yasmātprabhavasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ

येऽन्यायेन जिगीषन्तो धर्मं पृच्छन्ति मानवाः ।
अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथञ्चन

ye'nyāyena jigīṣanto dharmaṃ pṛcchanti mānavāḥ |
akūjanena cenmokṣo nātra kūjetkathañcana

अवश्यं कूजितव्ये ह शङ्केरन्वाप्यकूजनात् ।
येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धर्मं पृच्छन्ति कस्यचित् ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विनिश्चित्म्

avaśyaṃ kūjitavye ha śaṅkeranvāpyakūjanāt |
ye'nyāyena jihīrṣanto dharmaṃ pṛcchanti kasyacit |
śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi viniścitm

प्राणात्यये विवाहे वा सर्वजात्या महाभये ।
सर्वस्वस्य च लोपे वा वक्तव्यमनृतं भवेत्

prāṇātyaye vivāhe vā sarvajātyā mahābhaye |
sarvasvasya ca lope vā vaktavyamanṛtaṃ bhavet

अधर्मं हि न पश्यन्ति मृषोद्यं तत्र पण्डिताः ।
सर्वथाऽभिवदेत्तत्तु नानृतं स्याद्विचक्षणः

adharmaṃ hi na paśyanti mṛṣodyaṃ tatra paṇḍitāḥ |
sarvathā'bhivadettattu nānṛtaṃ syādvicakṣaṇaḥ

यः स्तेनैः सह सम्बन्धो मुच्यते शपथादपि ।
भवेत्तत्रानृतं श्रेयः सत्यादिति विचारितम्

yaḥ stenaiḥ saha sambandho mucyate śapathādapi |
bhavettatrānṛtaṃ śreyaḥ satyāditi vicāritam

न च तेभ्यो धनं देयं सत्यादिति कथञ्चन ।
पापेभ्योऽपि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् ।
तस्माद्धर्मार्थमनृतमुक्त्‌वा नानृतवाग्भवेत्

na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ satyāditi kathañcana |
pāpebhyo'pi dhanaṃ dattaṃ dātāramapi pīḍayet |
tasmāddharmārthamanṛtamukt‌vā nānṛtavāgbhavet

एष ते लक्षणोद्देशो मयोद्दिष्टो यथाविधि ।
एतज्ज्ञात्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिरः

eṣa te lakṣaṇoddeśo mayoddiṣṭo yathāvidhi |
etajjñātvā brūhi pārtha yadi vadhyo yudhiṣṭhiraḥ

यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महायशाः

yathā brūyānmahāprājño yathā brūyānmahāyaśāḥ

सुहृद्ब्रूयाद्यथाऽस्माकं तथोक्तं वचनं त्वया ।
भवान्मातृसमोऽस्माकं भवान्पितृसमोऽपि च ।
गतिश्च परमा कृष्ण त्वमेव च परायणम्

suhṛdbrūyādyathā'smākaṃ tathoktaṃ vacanaṃ tvayā |
bhavānmātṛsamo'smākaṃ bhavānpitṛsamo'pi ca |
gatiśca paramā kṛṣṇa tvameva ca parāyaṇam

न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचित् ।
तस्माद्भवान्परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम्

na hi te triṣu lokeṣu vidyate'viditaṃ kvacit |
tasmādbhavānparaṃ dharmaṃ veda sarvaṃ yathātatham

अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
अधर्मयुक्ते संयोगे ब्रूहि किञ्चिदनुग्रहम्

avadhyaṃ pāṇḍavaṃ manye dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
adharmayukte saṃyoge brūhi kiñcidanugraham

इदं चापरमत्रैव ब्रूहि तत्त्वं विवक्षितम्

idaṃ cāparamatraiva brūhi tattvaṃ vivakṣitam

जानासि दाशार्ह मम व्रतं तु
यो मां ब्रूयात्कश्चन मानुषेषु ।
अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ
यो मत्तोऽस्त्रे वीर्यतो वा विशिष्टः

jānāsi dāśārha mama vrataṃ tu
yo māṃ brūyātkaścana mānuṣeṣu |
anyasmai tvaṃ gāṇḍivaṃ dehi pārtha
yo matto'stre vīryato vā viśiṣṭaḥ

हन्यामहं केशव तं प्रसह्य
भीमो हन्यात्तूवरकेति चोक्तः ।
वन्मां राजा ह्युक्तवांस्ते समक्षं
धनुर्देहीत्यसकृद्वृष्णिवीरे

hanyāmahaṃ keśava taṃ prasahya
bhīmo hanyāttūvaraketi coktaḥ |
vanmāṃ rājā hyuktavāṃste samakṣaṃ
dhanurdehītyasakṛdvṛṣṇivīre

तं हन्यां चेत्केशव जीवलोके
स्थाता नाहं कालमप्यल्पमात्रम् ।
ध्यात्वा नूनं ह्येनसा चापि मुक्तो
वधं राज्ञो भ्रष्टवीर्यो विचेताः

taṃ hanyāṃ cetkeśava jīvaloke
sthātā nāhaṃ kālamapyalpamātram |
dhyātvā nūnaṃ hyenasā cāpi mukto
vadhaṃ rājño bhraṣṭavīryo vicetāḥ

यथा प्रतिज्ञा मम लोकबुद्धौ
भवेत्सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ ।
यथा जीवत्पाण्डवोऽहं च कृष्ण
तथा बुद्धिं दातुमप्यर्हसि त्वम्

yathā pratijñā mama lokabuddhau
bhavetsatyā dharmabhṛtāṃ variṣṭha |
yathā jīvatpāṇḍavo'haṃ ca kṛṣṇa
tathā buddhiṃ dātumapyarhasi tvam

राजा श्रान्तो विक्षतो दुःखितश्च
कर्णेन सह्ख्ये निशितैर्बाणसङ्घैः ।
यश्चानिशं सूतपुत्रेण वीर
शरैर्भृशं ताडितो युध्यमानः

rājā śrānto vikṣato duḥkhitaśca
karṇena sahkhye niśitairbāṇasaṅghaiḥ |
yaścāniśaṃ sūtaputreṇa vīra
śarairbhṛśaṃ tāḍito yudhyamānaḥ

अतस्त्वमेतेन सरोषमुक्तो
दुःखान्वितेनेदमयुक्तरूपम् ।
अकोपितो ह्येष यदि स्म सङ्ख्ये
कर्णं न हन्यादिति चाब्रवीत्सः

atastvametena saroṣamukto
duḥkhānvitenedamayuktarūpam |
akopito hyeṣa yadi sma saṅkhye
karṇaṃ na hanyāditi cābravītsaḥ

जानाति तं पाण्डव एष चापि
पापं लोके कर्णमसह्यमन्यैः ।
ततस्त्वमुक्तो भृशरोषितेन
राज्ञा समक्षं परुषाणि पार्थ

jānāti taṃ pāṇḍava eṣa cāpi
pāpaṃ loke karṇamasahyamanyaiḥ |
tatastvamukto bhṛśaroṣitena
rājñā samakṣaṃ paruṣāṇi pārtha

नित्योद्युक्ते सततं चाप्रसह्ये
कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धम् ।
तस्मिन्हते कुरवो निर्जिताः स्यु--
रेवं बुद्धिः पार्थिवे धर्मपुत्रे

nityodyukte satataṃ cāprasahye
karṇe dyūtaṃ hyadya raṇe nibaddham |
tasminhate kuravo nirjitāḥ syu--
revaṃ buddhiḥ pārthive dharmaputre

ततो बधं नार्हति धर्मपुत्र--
स्त्वया प्रतिज्ञाऽर्जुन पालनीया ।
जीवन्नयं येन मृतो भवेद्धि
तन्मे निबोधेह तवानुरूपम्

tato badhaṃ nārhati dharmaputra--
stvayā pratijñā'rjuna pālanīyā |
jīvannayaṃ yena mṛto bhaveddhi
tanme nibodheha tavānurūpam

यदा मानं लभते माननार्ह--
स्तदा स वै जीवति जीवलोके ।
यदाऽवमानं लभते महान्तं
तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः

yadā mānaṃ labhate mānanārha--
stadā sa vai jīvati jīvaloke |
yadā'vamānaṃ labhate mahāntaṃ
tadā jīvanmṛta ityucyate saḥ

सम्मानितः पार्थिवोऽयं सदैव
त्वया च भीमेन तथा यमाभ्याम् ।
वृद्धैश्च लोके पुरुषैश्च शूरै--
स्तस्यापमानं कलया प्रयुङ्क्ष्व

sammānitaḥ pārthivo'yaṃ sadaiva
tvayā ca bhīmena tathā yamābhyām |
vṛddhaiśca loke puruṣaiśca śūrai--
stasyāpamānaṃ kalayā prayuṅkṣva

त्वमित्यत्रभवन्तं हि ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम् ।
त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवति भारत

tvamityatrabhavantaṃ hi brūhi pārtha yudhiṣṭhiram |
tvamityukto hi nihato gururbhavati bhārata

एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
अधर्मयुक्तं संयोगं कुरुष्वैनं कुरूद्वह

evamācara kaunteya dharmarāje yudhiṣṭhire |
adharmayuktaṃ saṃyogaṃ kuruṣvainaṃ kurūdvaha

अथर्वाङ्गिरसी ह्येषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिः ।
अविचार्यैव कार्यैषा श्रेयस्कामैर्नरैः सदा

atharvāṅgirasī hyeṣā śrutīnāmuttamā śrutiḥ |
avicāryaiva kāryaiṣā śreyaskāmairnaraiḥ sadā

अवधेन वधः प्रोक्तो यद्गुरुस्त्वमिति प्रभुः ।
तद्ब्रूहि त्वं यन्मयोक्तं धर्मराजस्य धर्मवित्

avadhena vadhaḥ prokto yadgurustvamiti prabhuḥ |
tadbrūhi tvaṃ yanmayoktaṃ dharmarājasya dharmavit

यदा ह्यं पाण्डव धर्मराज--
सत्वत्तोऽयुक्तं लप्स्यते चैव साधु ।
ततोऽस्य पादावभिवाद्य पश्चा--
च्छ्रेयो ब्रूयात्सान्त्वयुक्तं हितं च

yadā hyaṃ pāṇḍava dharmarāja--
satvatto'yuktaṃ lapsyate caiva sādhu |
tato'sya pādāvabhivādya paścā--
cchreyo brūyātsāntvayuktaṃ hitaṃ ca

भ्राता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु
कुर्याद्राजा धर्ममार्गानुसारी ।
मुक्तोऽनृताद्वातृवधाच्च पापा--
द्धृष्टः कर्णं त्वं जहि पार्थ पश्चात्

bhrātā prājñastava kopaṃ na jātu
kuryādrājā dharmamārgānusārī |
mukto'nṛtādvātṛvadhācca pāpā--
ddhṛṣṭaḥ karṇaṃ tvaṃ jahi pārtha paścāt