Chapter 67: Rantideva, the host without equal

साङ्कृतिं रन्तिदेवं च मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यस्य द्विशतसाहस्रा आसन्सूदा महात्मनः

sāṅkṛtiṃ rantidevaṃ ca mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma |
yasya dviśatasāhasrā āsansūdā mahātmanaḥ

गृहानभ्यागतान्विप्रानतिथीन्परिवेषकाः ।
पक्वंपक्वं दिवारात्रं वरान्नममृतोपमम्

gṛhānabhyāgatānviprānatithīnpariveṣakāḥ |
pakvaṃpakvaṃ divārātraṃ varānnamamṛtopamam

न्यायेनाधिगतं वित्तं ब्राह्मणेभ्यो ह्यमन्यत ।
वेदानधीत्य धर्मेण यश्चक्रे द्विषतो वशे

nyāyenādhigataṃ vittaṃ brāhmaṇebhyo hyamanyata |
vedānadhītya dharmeṇa yaścakre dviṣato vaśe

उपस्थिताश्च पशवः स्वयं यं शंसितव्रतम् ।
बहवः स्वर्गमिच्छन्तो विधिवत्सत्रयाजिनम्

upasthitāśca paśavaḥ svayaṃ yaṃ śaṃsitavratam |
bahavaḥ svargamicchanto vidhivatsatrayājinam

नदी महानसाद्यस्य प्रवृतक्ता चर्मराशितः ।
तस्माच्चर्मण्वती नाम ख्याता पुण्या सरिद्वरा

nadī mahānasādyasya pravṛtaktā carmarāśitaḥ |
tasmāccarmaṇvatī nāma khyātā puṇyā saridvarā

ब्राह्मणेभ्यो ददन्निष्कान्सौवर्णान्स प्रभावतः ।
तुभ्यं निष्कं तुभ्यं निष्कमिति ह स्म प्रभाषते

brāhmaṇebhyo dadanniṣkānsauvarṇānsa prabhāvataḥ |
tubhyaṃ niṣkaṃ tubhyaṃ niṣkamiti ha sma prabhāṣate

तुभ्यन्तुभ्यमिति प्रादान्निष्कान्निष्कान्सहस्रशः ।
तत पुनः समाश्वास्य निष्कानेव प्रयच्छति

tubhyantubhyamiti prādānniṣkānniṣkānsahasraśaḥ |
tata punaḥ samāśvāsya niṣkāneva prayacchati

अल्पं दत्तं मयाऽद्येति निष्ककोटिं सहस्रशः ।
एकाह्ना ताम्यति ततः क्वाद्य विप्रा इति ब्रुवन्

alpaṃ dattaṃ mayā'dyeti niṣkakoṭiṃ sahasraśaḥ |
ekāhnā tāmyati tataḥ kvādya viprā iti bruvan

द्विजपाणिवियोगेन दुःखं मे शाश्वतं महत् ।
भविष्यति न सन्देह एवं राजाऽददद्वसु

dvijapāṇiviyogena duḥkhaṃ me śāśvataṃ mahat |
bhaviṣyati na sandeha evaṃ rājā'dadadvasu

सहस्रशश्च सौवर्णान्वृषभान्गोशतानुगान् ।
साष्टं शतं सुवर्णानां निष्कमाहुर्धनं तथा

sahasraśaśca sauvarṇānvṛṣabhāngośatānugān |
sāṣṭaṃ śataṃ suvarṇānāṃ niṣkamāhurdhanaṃ tathā

अध्यर्धमासमददद्ब्राह्मणेभ्यः शतं समाः ।
अग्निहोत्रोपकरणं यज्ञोपकरणं च यत्

adhyardhamāsamadadadbrāhmaṇebhyaḥ śataṃ samāḥ |
agnihotropakaraṇaṃ yajñopakaraṇaṃ ca yat

ऋषिभ्यः करकान्कुम्भान्स्थालीः पिठरमेव च ।
शयनासनायानानि प्रासादांश्च गृहाणि च

ṛṣibhyaḥ karakānkumbhānsthālīḥ piṭharameva ca |
śayanāsanāyānāni prāsādāṃśca gṛhāṇi ca

वृक्षांश्च विविधान्दद्यादन्नानि च धनानि च ।
सर्वं सौवर्णमेवासीद्रन्तिदेवस्य धीमतः

vṛkṣāṃśca vividhāndadyādannāni ca dhanāni ca |
sarvaṃ sauvarṇamevāsīdrantidevasya dhīmataḥ

तत्रास्य गाथा गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ।
रन्तिदेवस्य तां दृष्ट्वा समृद्धिमतिमानुषीम्

tatrāsya gāthā gāyanti ye purāṇavido janāḥ |
rantidevasya tāṃ dṛṣṭvā samṛddhimatimānuṣīm

नैतादृशं दृष्टपूर्वं कुबेरसदनेष्वपि ।
धनं च पूर्यमाणं नः किं पुनर्मनुजेष्विति

naitādṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kuberasadaneṣvapi |
dhanaṃ ca pūryamāṇaṃ naḥ kiṃ punarmanujeṣviti

व्यक्तं वस्वोकसारेयमित्युचुस्तत्र विस्मिताः ।
साङ्कृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमतिथिर्वसेत्

vyaktaṃ vasvokasāreyamityucustatra vismitāḥ |
sāṅkṛte rantidevasya yāṃ rātrimatithirvaset

आलभ्यन्त तदा गावः सहस्राण्येकविंशतिः ।
तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः

ālabhyanta tadā gāvaḥ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ |
tatra sma sūdāḥ krośanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ

सूपं भूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा ।
रन्तिदेवस्य यत्किञ्चित्सौवर्णमभवत्तदा

sūpaṃ bhūyiṣṭhamaśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathā purā |
rantidevasya yatkiñcitsauvarṇamabhavattadā

तत्सर्वं वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यो ह्यमन्यत ।
प्रत्यक्षं तस्य हव्यानि प्रतिगृह्णन्ति देवताः

tatsarvaṃ vitate yajñe brāhmaṇebhyo hyamanyata |
pratyakṣaṃ tasya havyāni pratigṛhṇanti devatāḥ

कव्यानि पितरः काले सर्वकामान्द्विजोत्तमाः ।
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया

kavyāni pitaraḥ kāle sarvakāmāndvijottamāḥ |
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā

पुत्रात्पुण्डतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः ।
अयज्वानमदक्षिण्यमभि श्वैत्येत्युदाहरत्

putrātpuṇḍatarastubhyaṃ mā putramanutapyathāḥ |
ayajvānamadakṣiṇyamabhi śvaityetyudāharat