वयं तु प्रवरं हत्वा तेषां तैः शरपीडिताः ।
निवेशायाभ्युपायामः सायाह्ने रुधिरोक्षिताः
vayaṃ tu pravaraṃ hatvā teṣāṃ taiḥ śarapīḍitāḥ |
niveśāyābhyupāyāmaḥ sāyāhne rudhirokṣitāḥ
Drona Parva
Chapter 50: The battlefield at dusk after Abhimanyu's death
इति श्रीमन्महाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि त्रयोदशदिवसयुद्धावहारे पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥
15 verses · 50 of 203
What happens in this chapter
The battlefield at dusk after Abhimanyu's death
Sanjaya describes the close of that day. The Kaurava warriors, bloodied and worn, turn back toward camp at evening while jackals howl at the meeting of day and night. The sun sinks red as a lotus behind the western mountain. The field is heaped with elephants like fallen peaks, shattered chariots like ruined cities, horses and riders, scattered armour and ornaments. Men fit for costly beds lie on the bare ground like orphans. Dogs, jackals, crows, vultures and wolves feed, and hosts of rakshasas and pishachas drink blood and dance. A river of blood flows through the field, as hard to cross as the Vaitarani. Last of all, the people see Abhimanyu lying stripped of his ornaments, like a fire whose offering has been taken away.
सञ्जय उवाच
निरीक्षमाणास्तु वयं परे चायोधनं शनैः ।
अपयाता महाराज ग्लानिं प्राप्ता विचेतसः
nirīkṣamāṇāstu vayaṃ pare cāyodhanaṃ śanaiḥ |
apayātā mahārāja glāniṃ prāptā vicetasaḥ
ततो निशाया दिवसस्य चाशिवः
शिवारुतैः सन्धिरवर्तताद्भुतः ।
कुशेशयापीडनिभे दिवाकरे
विलम्बमानेऽस्तमुपेत्य पर्वतम्
tato niśāyā divasasya cāśivaḥ
śivārutaiḥ sandhiravartatādbhutaḥ |
kuśeśayāpīḍanibhe divākare
vilambamāne'stamupetya parvatam
वरासिशक्त्यृष्टिवरूथचर्मणां
विभूषणानां च समाक्षिपन्प्रभाः ।
दिवं च भूमिं च समानयन्निव
प्रियां तनुं भानुरुपैति पावकम्
varāsiśaktyṛṣṭivarūthacarmaṇāṃ
vibhūṣaṇānāṃ ca samākṣipanprabhāḥ |
divaṃ ca bhūmiṃ ca samānayanniva
priyāṃ tanuṃ bhānurupaiti pāvakam
महाभ्रकूटाचलशृङ्गसन्निभै--
र्गजैरनेकैरिव वज्रपातितैः ।
सवैजयन्त्यङ्कुशवर्मयन्तृभि--
र्निपातितैर्नष्टगतिश्चिता क्षितिः
mahābhrakūṭācalaśṛṅgasannibhai--
rgajairanekairiva vajrapātitaiḥ |
savaijayantyaṅkuśavarmayantṛbhi--
rnipātitairnaṣṭagatiścitā kṣitiḥ
हतेश्वरैश्चूर्णितचक्रकूबरै--
र्हताश्वसूतैर्विपताककेतुभिः ।
महारथैर्भूः शुशुभे विचूर्णितैः
पुरैरिवामित्रहतैर्नराधिप
hateśvaraiścūrṇitacakrakūbarai--
rhatāśvasūtairvipatākaketubhiḥ |
mahārathairbhūḥ śuśubhe vicūrṇitaiḥ
purairivāmitrahatairnarādhipa
रथाश्वबृन्दैः सहसादिभिर्हतैः
प्रविद्धभाण्डाभरणैः पृथग्विधैः ।
निरस्तजिह्वादशनान्त्रलोचनै--
र्धरा बभौ घोरविरूपदर्शना
rathāśvabṛndaiḥ sahasādibhirhataiḥ
praviddhabhāṇḍābharaṇaiḥ pṛthagvidhaiḥ |
nirastajihvādaśanāntralocanai--
rdharā babhau ghoravirūpadarśanā
प्रविद्धवर्माभणाम्बरायुधा
विपन्नहस्त्यश्वरथानुगा नराः ।
महार्हशय्यास्तरणोचितास्तदा
क्षितावनाथा इव शेरते हताः
praviddhavarmābhaṇāmbarāyudhā
vipannahastyaśvarathānugā narāḥ |
mahārhaśayyāstaraṇocitāstadā
kṣitāvanāthā iva śerate hatāḥ
अतीव हृष्टाः श्वशृगालवायसा
बकाः सुपर्णाश्च वृकास्तरक्षवः ।
वयांस्यसृक्पान्यथ रक्षसां गणाः
पिशाचसङ्घाश्च सुदारुणा रणे
atīva hṛṣṭāḥ śvaśṛgālavāyasā
bakāḥ suparṇāśca vṛkāstarakṣavaḥ |
vayāṃsyasṛkpānyatha rakṣasāṃ gaṇāḥ
piśācasaṅghāśca sudāruṇā raṇe
त्वचो विनिर्भिद्य पिबन्वसामसृक्
तथैव मज्जाः पिशितानि चाश्नुवन् ।
वपां विलुम्पन्ति हसन्ति गान्ति च
प्रकर्षमाणाः कुणपान्यनेकशः
tvaco vinirbhidya pibanvasāmasṛk
tathaiva majjāḥ piśitāni cāśnuvan |
vapāṃ vilumpanti hasanti gānti ca
prakarṣamāṇāḥ kuṇapānyanekaśaḥ
शरीरसङ्घाटवहा ह्यसृग्जला
रथोडुपा कुञ्जरशैलसङ्कटा ।
मनुष्यशीर्षोपलमांसकर्दमा
प्रविद्धनानाविधशस्त्रमालिनी
śarīrasaṅghāṭavahā hyasṛgjalā
rathoḍupā kuñjaraśailasaṅkaṭā |
manuṣyaśīrṣopalamāṃsakardamā
praviddhanānāvidhaśastramālinī
भयावहा वैतरणीव दुस्तरा
प्रवर्तिता योधवरैस्तदा नदी ।
उवाह मध्येन रणाजिरे भृशं
भयावहा दीनमृतप्रवाहिनी
bhayāvahā vaitaraṇīva dustarā
pravartitā yodhavaraistadā nadī |
uvāha madhyena raṇājire bhṛśaṃ
bhayāvahā dīnamṛtapravāhinī
पिबन्ति च स्नान्ति च यत्र दुर्दृशाः
पिशाचसङ्घास्तु नदन्ति भैरवाः ।
सुनन्दिताः प्रणभृतां क्षयंकराः
समानभक्षाः श्वसृगालपक्षिणः
pibanti ca snānti ca yatra durdṛśāḥ
piśācasaṅghāstu nadanti bhairavāḥ |
sunanditāḥ praṇabhṛtāṃ kṣayaṃkarāḥ
samānabhakṣāḥ śvasṛgālapakṣiṇaḥ
तथा तदायोधनमुग्रदर्शनं
निशामुखे पितृपतिराष्ट्रवर्धनम् ।
निरीक्षमाणः शनकैर्जहुर्नराः
समुत्थिता नृत्तकबन्धसङ्कुलम्
tathā tadāyodhanamugradarśanaṃ
niśāmukhe pitṛpatirāṣṭravardhanam |
nirīkṣamāṇaḥ śanakairjahurnarāḥ
samutthitā nṛttakabandhasaṅkulam
अपेतविध्वस्तमहार्हभूषणं
निपातितं शक्रसमं महाबलम् ।
रणेऽभिमन्युं ददृशुस्तदा जना
व्यपोढहव्यं सदसीव पावकम्
apetavidhvastamahārhabhūṣaṇaṃ
nipātitaṃ śakrasamaṃ mahābalam |
raṇe'bhimanyuṃ dadṛśustadā janā
vyapoḍhahavyaṃ sadasīva pāvakam
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)