Chapter 49: The fall of Abhimanyu

विष्णोः स्वसुर्नन्दकरः स विष्ण्वायुधभूषणः ।
रराजातिरथः सङ्ख्ये जनार्दन इवापरः

viṣṇoḥ svasurnandakaraḥ sa viṣṇvāyudhabhūṣaṇaḥ |
rarājātirathaḥ saṅkhye janārdana ivāparaḥ

मारुतोद्धूतकेशान्तमुद्यतारिवरायुधम् ।
वपुः समीक्ष्य पृथ्वीशा दुःसमीक्ष्यं सुरैरपि

mārutoddhūtakeśāntamudyatārivarāyudham |
vapuḥ samīkṣya pṛthvīśā duḥsamīkṣyaṃ surairapi

यदि पाणितलादेतच्चक्रं मुञ्चेत फाल्गुनिः ।
वरदानान्मातुलस्य विष्णोश्चक्रमिवापतेत्

yadi pāṇitalādetaccakraṃ muñceta phālguniḥ |
varadānānmātulasya viṣṇoścakramivāpatet

तच्चक्रं भृशमुद्विग्नाः संचिच्छिदुरनेकधा ।
महारथस्ततः कार्ष्मिः स जग्राह महागदाम्

taccakraṃ bhṛśamudvignāḥ saṃcicchiduranekadhā |
mahārathastataḥ kārṣmiḥ sa jagrāha mahāgadām

विधनुःस्यन्दनासिस्तैर्विचक्रश्चारिभिः कृतः ।
अभिमन्युर्गदापाणिरश्वत्थामानमार्दयत्

vidhanuḥsyandanāsistairvicakraścāribhiḥ kṛtaḥ |
abhimanyurgadāpāṇiraśvatthāmānamārdayat

स गदामुद्यतां दृष्ट्वा ज्वलन्तीमशनीमिव ।
अपाक्रामद्रथोपस्थाद्विक्रमांस्त्रीन्नरर्षभः

sa gadāmudyatāṃ dṛṣṭvā jvalantīmaśanīmiva |
apākrāmadrathopasthādvikramāṃstrīnnararṣabhaḥ

तस्याश्वान्गदया हत्वा तथोभौ पार्ष्णिसारथी ।
शराचिताङ्गः सौभद्रः श्वाविद्वत्समदृश्यत

tasyāśvāngadayā hatvā tathobhau pārṣṇisārathī |
śarācitāṅgaḥ saubhadraḥ śvāvidvatsamadṛśyata

ततः सुबलदायादं कालिकेयमपोथयत् ।
जघान चास्यानुचरान्गान्धारान्सप्तसप्ततिम्

tataḥ subaladāyādaṃ kālikeyamapothayat |
jaghāna cāsyānucarāngāndhārānsaptasaptatim

पुनश्चैव वसातीयाञ्जघान रथिनो दश ।
केकयानां रथान्सप्त हत्वा च दश कुञ्जरान् ।
दौःशासनिरथं साश्वं गदया समपोथयत्

punaścaiva vasātīyāñjaghāna rathino daśa |
kekayānāṃ rathānsapta hatvā ca daśa kuñjarān |
dauḥśāsanirathaṃ sāśvaṃ gadayā samapothayat

ततो दौःशसनिः क्रुद्धो गदामुद्यम्य मारिष ।
अभिदुद्राव सौभद्रं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

tato dauḥśasaniḥ kruddho gadāmudyamya māriṣa |
abhidudrāva saubhadraṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

तावुद्यतगदौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ ।
भ्रातृव्यौ सम्प्रजहाते पुरेव त्र्यम्बकान्धकौ

tāvudyatagadau vīrāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau |
bhrātṛvyau samprajahāte pureva tryambakāndhakau

तावन्योन्यं गदाग्राभ्यामाहत्य पतितौ क्षितौ ।
इन्द्रध्वजाविवोत्सृष्टौ रणमध्ये परंतपौ

tāvanyonyaṃ gadāgrābhyāmāhatya patitau kṣitau |
indradhvajāvivotsṛṣṭau raṇamadhye paraṃtapau

दौःशासनिरथोत्थाय कुरूणां कीर्तिवर्धनः ।
उत्तिष्ठमानं सौभद्रं गदया मूर्ध्न्यताडयत्

dauḥśāsanirathotthāya kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ |
uttiṣṭhamānaṃ saubhadraṃ gadayā mūrdhnyatāḍayat

गदावेगेन महता व्यायामेन च मोहितः ।
विचेता न्यपतद्भूमौ सौभद्रः परवीरहा

gadāvegena mahatā vyāyāmena ca mohitaḥ |
vicetā nyapatadbhūmau saubhadraḥ paravīrahā

एवं विनिहतो राजन्नेको बहुभिराहवे ।
क्षोभयित्वा चमूं सर्वां नलिनीमिव कुञ्जरः

evaṃ vinihato rājanneko bahubhirāhave |
kṣobhayitvā camūṃ sarvāṃ nalinīmiva kuñjaraḥ

अशोभत हतो वीरो व्याधैर्वनगजो यथा ।
तं तथा पतितं शूरं तावकाः पर्यवारयन्

aśobhata hato vīro vyādhairvanagajo yathā |
taṃ tathā patitaṃ śūraṃ tāvakāḥ paryavārayan

दावं दग्ध्वा यथा शान्तं पावकं शिशिरात्यये ।
विमृद्व्य नगशृङ्गाणि सन्निवृत्तमिवानिलम्

dāvaṃ dagdhvā yathā śāntaṃ pāvakaṃ śiśirātyaye |
vimṛdvya nagaśṛṅgāṇi sannivṛttamivānilam

अस्तिं गतमिवादित्यं तप्त्वा भारत वाहिनीम् ।
उपप्लुतं यथा सोमं संशुष्कमिव सागस्म्

astiṃ gatamivādityaṃ taptvā bhārata vāhinīm |
upaplutaṃ yathā somaṃ saṃśuṣkamiva sāgasm

पूर्णचन्द्राभवदनं काकपक्षवृतालिकम् ।
तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा तावकास्ते महारथाः ।
मुदा परमया युक्ताश्चुक्रुशुः सिंहवन्मुहुः

pūrṇacandrābhavadanaṃ kākapakṣavṛtālikam |
taṃ bhūmau patitaṃ dṛṣṭvā tāvakāste mahārathāḥ |
mudā paramayā yuktāścukruśuḥ siṃhavanmuhuḥ

आसीत्परमको हर्षस्तावकानां विशाम्पते ।
इतरेषां तु वीराणां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्

āsītparamako harṣastāvakānāṃ viśāmpate |
itareṣāṃ tu vīrāṇāṃ netrebhyaḥ prāpatajjalam

अन्तरिक्षे च भूतानि प्राक्रोशन्त विशाम्पते ।
दृष्ट्वा निपतितं वीरं च्युतं चन्द्रमिवाम्बरात्

antarikṣe ca bhūtāni prākrośanta viśāmpate |
dṛṣṭvā nipatitaṃ vīraṃ cyutaṃ candramivāmbarāt

द्रोणकर्णमुखैः षड्भिर्धार्तराष्ट्रैर्महारथैः ।
एकोऽयं निहतः शेते नैष धर्मो मतो हि नः

droṇakarṇamukhaiḥ ṣaḍbhirdhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ |
eko'yaṃ nihataḥ śete naiṣa dharmo mato hi naḥ

तस्मिन्विनिहते वीरे बह्वशोभत मेदिनी ।
द्यौर्यथा पूर्णचन्द्रेण नक्षत्रगणमालिनी

tasminvinihate vīre bahvaśobhata medinī |
dyauryathā pūrṇacandreṇa nakṣatragaṇamālinī

रुक्मपुङ्खैश्च सम्पूर्णा रुधिरौघपरिप्लुता ।
उत्तमाङ्गैश्च शूराणां भ्राजमानैः सकुण्डलैः

rukmapuṅkhaiśca sampūrṇā rudhiraughapariplutā |
uttamāṅgaiśca śūrāṇāṃ bhrājamānaiḥ sakuṇḍalaiḥ

विचित्रैश्च परिस्तोमैः पताकाभिश्च संवृता ।
चामरैश्च कुथाभिश्च प्रविद्धैश्चाम्बरोत्तमैः

vicitraiśca paristomaiḥ patākābhiśca saṃvṛtā |
cāmaraiśca kuthābhiśca praviddhaiścāmbarottamaiḥ

रथाश्वनरनागानामलङ्कारैश्च सुप्रभैः ।
खङ्गैः सुनिशितैः पीतैर्निर्मुक्तैर्भुजगैरिव

rathāśvanaranāgānāmalaṅkāraiśca suprabhaiḥ |
khaṅgaiḥ suniśitaiḥ pītairnirmuktairbhujagairiva

चापैश्च विविधैश्छिन्नैः शक्त्यृष्टिप्रासकम्पनैः ।
विविधैश्चायुधैश्चान्यैः संवृता भूरशोभत

cāpaiśca vividhaiśchinnaiḥ śaktyṛṣṭiprāsakampanaiḥ |
vividhaiścāyudhaiścānyaiḥ saṃvṛtā bhūraśobhata

निष्टनद्भिरतीवान्यैरुद्वहद्रुधिरस्रवैः ।
नरैः पतद्भिः पतितैरवनी स्वधिकं बभौ

niṣṭanadbhiratīvānyairudvahadrudhirasravaiḥ |
naraiḥ patadbhiḥ patitairavanī svadhikaṃ babhau

वाजिभिश्चापि निर्जीवैः श्वसद्भिः शोणितोक्षितैः ।
सारोहैर्विषमा भूमिः सौभद्रेण निपातितैः

vājibhiścāpi nirjīvaiḥ śvasadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
sārohairviṣamā bhūmiḥ saubhadreṇa nipātitaiḥ

साङ्कुशैः समहामात्रैः सर्वमायुधकेतुभिः ।
पर्वतैरिव विध्वस्तैर्विशिखैर्मथितैर्गजैः

sāṅkuśaiḥ samahāmātraiḥ sarvamāyudhaketubhiḥ |
parvatairiva vidhvastairviśikhairmathitairgajaiḥ

पृथिव्यानुकीर्णैश्च अश्वसारथियोधिभिः ।
हदैरिव प्रक्षुभितैर्हृतनागै रथोत्तमैः

pṛthivyānukīrṇaiśca aśvasārathiyodhibhiḥ |
hadairiva prakṣubhitairhṛtanāgai rathottamaiḥ

पदातिसङ्घैश्च हतैर्विविधायुधभूषणैः ।
भीरूणां त्रासजननी घोररूपाऽभवन्मही

padātisaṅghaiśca hatairvividhāyudhabhūṣaṇaiḥ |
bhīrūṇāṃ trāsajananī ghorarūpā'bhavanmahī

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ चन्द्रार्कसदृशद्युतिम् ।
तावकानां परा प्रीतिः पाण्डूनां चाभवद्व्यथा

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau candrārkasadṛśadyutim |
tāvakānāṃ parā prītiḥ pāṇḍūnāṃ cābhavadvyathā

अभिमन्यौ हते राजञ्शिशुकेऽप्राप्तयौवने ।
सम्प्राद्रवच्चमूः सर्वा धर्मराजस्य पश्यतः

abhimanyau hate rājañśiśuke'prāptayauvane |
samprādravaccamūḥ sarvā dharmarājasya paśyataḥ

दीर्यमाणं बलं दृष्ट्वा सौभद्रे विनिपातिते ।
अजातशत्रुस्तान्वीरानिदं वचनमब्रवीत्

dīryamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā saubhadre vinipātite |
ajātaśatrustānvīrānidaṃ vacanamabravīt

स्वर्गमेष गतः शूरो यो हतो न पराङ्मुखः ।
संस्तम्भयत माभैष्ट विजेष्यामो रणे रिपून्

svargameṣa gataḥ śūro yo hato na parāṅmukhaḥ |
saṃstambhayata mābhaiṣṭa vijeṣyāmo raṇe ripūn

इत्येवं स महातेजा दुःखितेभ्यो महाद्युतिः ।
धर्मराजो युधां श्रेष्ठो ब्रुवन्दुःखमपानुदत्

ityevaṃ sa mahātejā duḥkhitebhyo mahādyutiḥ |
dharmarājo yudhāṃ śreṣṭho bruvanduḥkhamapānudat

युद्धे ह्याशीविषाकारान्राजपुत्रान्रणे रिपून् ।
पूर्वं निहत्य सङ्ग्रामे पश्चादार्जुनिरभ्ययात्

yuddhe hyāśīviṣākārānrājaputrānraṇe ripūn |
pūrvaṃ nihatya saṅgrāme paścādārjunirabhyayāt

हत्वा दशसहस्राणि कौसल्यं च महारथम् ।
कृष्णार्जुनसमः कार्ष्णिः शक्रलोकं गतो ध्रुवम्

hatvā daśasahasrāṇi kausalyaṃ ca mahāratham |
kṛṣṇārjunasamaḥ kārṣṇiḥ śakralokaṃ gato dhruvam

रथाश्वनरमातङ्गान्विनिहत्य सहस्रशः ।
अवितृप्तः स सङ्ग्रामादशोच्यः पुण्यकर्मकृत् ।

rathāśvanaramātaṅgānvinihatya sahasraśaḥ |
avitṛptaḥ sa saṅgrāmādaśocyaḥ puṇyakarmakṛt |

गतः पुण्यकृतां लोकाञ्शाश्वतान्पुण्यनिर्जितान्

gataḥ puṇyakṛtāṃ lokāñśāśvatānpuṇyanirjitān