Chapter 187: Drona slays Drupada and Virata at dawn

त्रिभागमात्रेषायां रात्र्यां युद्धमवर्तत ।
कुरूणां पाण्डवानां च संहृष्टानां विशाम्पते

tribhāgamātreṣāyāṃ rātryāṃ yuddhamavartata |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃhṛṣṭānāṃ viśāmpate

अथ चन्द्रप्रभां मुष्णन्नादित्यस्य पुरःसरः ।
अरुणोऽभ्युदयाञ्चक्रे ताम्रीकृर्वन्निवाम्बरम्

atha candraprabhāṃ muṣṇannādityasya puraḥsaraḥ |
aruṇo'bhyudayāñcakre tāmrīkṛrvannivāmbaram

प्रकाशमकरोद्व्योम जगत्संरञ्जयन्निव ।
प्राच्यां दिशि सहस्रांशोररुणेनारुणीकृतम् ।
तापनीयं यथा चक्रं भ्राजते रविमण्डलम्

prakāśamakarodvyoma jagatsaṃrañjayanniva |
prācyāṃ diśi sahasrāṃśoraruṇenāruṇīkṛtam |
tāpanīyaṃ yathā cakraṃ bhrājate ravimaṇḍalam

ततो रथाश्वांश्च मनुष्ययाना--
न्युत्सृज्य सर्वे कुरुपाण्डुयोधाः ।
दिवाकरस्याभिमुखं जपन्तः
सन्ध्यागताः प्राञ्जलयो बभूवुः

tato rathāśvāṃśca manuṣyayānā--
nyutsṛjya sarve kurupāṇḍuyodhāḥ |
divākarasyābhimukhaṃ japantaḥ
sandhyāgatāḥ prāñjalayo babhūvuḥ

ततो द्वैधीकृते सैन्ये द्रोणः सोमकपाण्डवान् ।
अभ्यद्रवत्सपाञ्चालान्दुर्योधनपुरोगमः

tato dvaidhīkṛte sainye droṇaḥ somakapāṇḍavān |
abhyadravatsapāñcālānduryodhanapurogamaḥ

द्वैधीकृतान्कुरून्दृष्ट्वा माधवोऽर्जुनमब्रवीत् ।
सपत्नान्सव्यतः कुर्याः सव्यसाचिन्निमान्कुरून्

dvaidhīkṛtānkurūndṛṣṭvā mādhavo'rjunamabravīt |
sapatnānsavyataḥ kuryāḥ savyasācinnimānkurūn

स माधवमनुज्ञाय कुरुष्वेति धनञ्जयः ।
द्रोणकर्णौ महेष्वासौ सव्यतः पर्यवर्तत

sa mādhavamanujñāya kuruṣveti dhanañjayaḥ |
droṇakarṇau maheṣvāsau savyataḥ paryavartata

अभिप्रायं तु कृष्णस्य ज्ञात्वा परपुरञ्जयः ।
आजिशीर्षगतं पार्थं भीमसेनोऽभ्युवाच ह

abhiprāyaṃ tu kṛṣṇasya jñātvā parapurañjayaḥ |
ājiśīrṣagataṃ pārthaṃ bhīmaseno'bhyuvāca ha

अर्जुनार्जुन बीभत्सो शृणुष्वैतद्वचो मम ।
यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः

arjunārjuna bībhatso śṛṇuṣvaitadvaco mama |
yadarthaṃ kṣatriyā sūte tasya kālo'yamāgataḥ

अस्मिंश्चेदागते काले श्रेयो न प्रतिपत्स्यसे ।
असम्भावितरूपस्त्वं सुनृशंसं करिष्यसि

asmiṃścedāgate kāle śreyo na pratipatsyase |
asambhāvitarūpastvaṃ sunṛśaṃsaṃ kariṣyasi

सत्यश्रीधर्मयशसां वीर्येणानृण्यमाप्नुहि ।
भिन्ध्यनीकं युधांश्रेष्ठ प्रतिज्ञां सफलां कुरु

satyaśrīdharmayaśasāṃ vīryeṇānṛṇyamāpnuhi |
bhindhyanīkaṃ yudhāṃśreṣṭha pratijñāṃ saphalāṃ kuru

स सव्यसाची भीमेन चोदितः केशवेन च ।
कर्णद्रोणावतिक्रम्य समन्तात्पर्यवारयत्

sa savyasācī bhīmena coditaḥ keśavena ca |
karṇadroṇāvatikramya samantātparyavārayat

तमाजिशीर्षमायान्तं दहन्तं क्षत्रियर्षभान् ।
पराक्रान्तं पराक्रम्य ततः क्षत्रियपुङ्गवाः ।
नाशक्नुवन्वारयितुं वर्धमानमिवानलम्

tamājiśīrṣamāyāntaṃ dahantaṃ kṣatriyarṣabhān |
parākrāntaṃ parākramya tataḥ kṣatriyapuṅgavāḥ |
nāśaknuvanvārayituṃ vardhamānamivānalam

अथ दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
अभ्यवर्षञ्छरव्रातैः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्

atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ |
abhyavarṣañcharavrātaiḥ kuntīputraṃ dhanañjayam

तेषामस्त्राणि सर्वेषामुत्तमास्त्रविदां वरः ।
कदर्थीकृत्य राजेन्द्र शरवर्षैरवाकिरत्

teṣāmastrāṇi sarveṣāmuttamāstravidāṃ varaḥ |
kadarthīkṛtya rājendra śaravarṣairavākirat

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य लघुहस्तो धनञ्जयः ।
सर्वानविध्यन्निशितैर्दशभिर्दशभिः शरैः

astrairastrāṇi saṃvārya laghuhasto dhanañjayaḥ |
sarvānavidhyanniśitairdaśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ

उद्धूता रजसो वृष्टिः शरवृष्टिस्तथैव च ।
तमश्च घोरं शब्दश्च तदा समभवन्महान्

uddhūtā rajaso vṛṣṭiḥ śaravṛṣṭistathaiva ca |
tamaśca ghoraṃ śabdaśca tadā samabhavanmahān

न द्यौर्न भूमिर्न दिशः प्राज्ञायन्त तथागते ।
सैन्येन रजसा मूढं सर्वमन्घमिवाभवत्

na dyaurna bhūmirna diśaḥ prājñāyanta tathāgate |
sainyena rajasā mūḍhaṃ sarvamanghamivābhavat

नैव ते न वयं राजन्प्राज्ञासिष्म परस्परम् ।
शब्दमात्रेण जानीमो वयं ते च परस्परम् ।
उद्देशेन हि तेन स्म समयुध्यन्त पार्थिवाः

naiva te na vayaṃ rājanprājñāsiṣma parasparam |
śabdamātreṇa jānīmo vayaṃ te ca parasparam |
uddeśena hi tena sma samayudhyanta pārthivāḥ

विरथा रथिनो राजन्समासाद्य परस्परम् ।
केशेषु समसज्जन्त कवचेषु भुजेषु च

virathā rathino rājansamāsādya parasparam |
keśeṣu samasajjanta kavaceṣu bhujeṣu ca

हताश्वा हतसूताश्च निश्चेष्टा रथिनो हताः ।
जीवन्त इव तत्र स्म व्यदृश्यन्त भयार्दिताः

hatāśvā hatasūtāśca niśceṣṭā rathino hatāḥ |
jīvanta iva tatra sma vyadṛśyanta bhayārditāḥ

हतान्गजान्समाश्लिष्य पर्वतानिव वाजिनः ।
गतसत्वा व्यदृश्यन्त तथैव सह सादिभिः

hatāngajānsamāśliṣya parvatāniva vājinaḥ |
gatasatvā vyadṛśyanta tathaiva saha sādibhiḥ

ततस्त्वभ्यवसृत्यैव सङ्ग्रामादुत्तरां दिशम् ।
आतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

tatastvabhyavasṛtyaiva saṅgrāmāduttarāṃ diśam |
ātiṣṭhadāhave droṇo vidhūmo'gniriva jvalan

तमाजिशीर्षादेकान्तमपक्रान्तं निशम्य तु ।
समकम्पन्त सैन्यानि पाण्डवानां विशाम्पते

tamājiśīrṣādekāntamapakrāntaṃ niśamya tu |
samakampanta sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāmpate

भ्राजमानं श्रिया युक्तं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
द्रोणं दृष्ट्वा परे त्रेसुश्चेरुर्मम्लुश्च भारत

bhrājamānaṃ śriyā yuktaṃ jvalantamiva tejasā |
droṇaṃ dṛṣṭvā pare tresuścerurmamluśca bhārata

आह्वयन्तं परानीकं प्रभिन्नमिव वारणम् ।
नैनमाशंसिरे जेतुं दानवा वासवं यथा

āhvayantaṃ parānīkaṃ prabhinnamiva vāraṇam |
nainamāśaṃsire jetuṃ dānavā vāsavaṃ yathā

केचिदासन्निरुत्साहाः केचित्क्रुद्धा मनस्विनः ।
विस्मिताश्चाभवन्केचित्केचिद्वृष्टाऽभवन्युधि

kecidāsannirutsāhāḥ kecitkruddhā manasvinaḥ |
vismitāścābhavankecitkecidvṛṣṭā'bhavanyudhi

हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपिम्पन्नराधिपाः ।
अपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्च्छिताः

hastairhastāgramapare pratyapimpannarādhipāḥ |
apare daśanairoṣṭhānadaśankrodhamūrcchitāḥ

व्याक्षिपन्नायुधान्यन्ये ममृदुश्चापरे भुजान् ।
अन्ये चान्वपतन्द्रोणं त्यक्तात्मानो महौजसः

vyākṣipannāyudhānyanye mamṛduścāpare bhujān |
anye cānvapatandroṇaṃ tyaktātmāno mahaujasaḥ

पाञ्चालास्तु विशेषेण द्रोणसायकपीडिताः ।
समसज्जन्त राजेन्द्र समरे भृशवेदनाः

pāñcālāstu viśeṣeṇa droṇasāyakapīḍitāḥ |
samasajjanta rājendra samare bhṛśavedanāḥ

ततो विराटद्रुपदौ द्रोणं प्रति ययू रणे ।
तथा चरन्तं सङ्ग्रामे भृशं समरदुर्जयम्

tato virāṭadrupadau droṇaṃ prati yayū raṇe |
tathā carantaṃ saṅgrāme bhṛśaṃ samaradurjayam

द्रुपदस्य ततः पौत्रास्त्रय एव विशाम्पते ।
चेदयश्च महेष्वासा द्रोणमेवाभ्ययुर्युधि

drupadasya tataḥ pautrāstraya eva viśāmpate |
cedayaśca maheṣvāsā droṇamevābhyayuryudhi

तेषां द्रुपदपौत्राणां त्रयाणां निशितैः शरैः ।
त्रिभिर्द्रोणोऽहरत्प्राणांस्ते हता न्यपतन्भुवि

teṣāṃ drupadapautrāṇāṃ trayāṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
tribhirdroṇo'haratprāṇāṃste hatā nyapatanbhuvi

ततो द्रोणोऽजयद्युद्धे चेदिकैकेयसृञ्जयान् ।
मात्स्यांश्चैवाजयत्कृत्स्नान्भारद्वाजो महारथान्

tato droṇo'jayadyuddhe cedikaikeyasṛñjayān |
mātsyāṃścaivājayatkṛtsnānbhāradvājo mahārathān

ततस्तु द्रुपदः क्रोधाच्छरवर्षमवासृजत् ।
द्रोणं प्रति महाराज विराटश्चैव संयुगे

tatastu drupadaḥ krodhāccharavarṣamavāsṛjat |
droṇaṃ prati mahārāja virāṭaścaiva saṃyuge

तं निहत्येषुवर्षं तु द्रोणः क्षत्रियमर्दनः ।
तौ शरैश्छादयामास विराटद्रुपदावुभौ

taṃ nihatyeṣuvarṣaṃ tu droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ |
tau śaraiśchādayāmāsa virāṭadrupadāvubhau

द्रोणेन च्छाद्यमानौ तु क्रुद्धौ सङ्ग्राममूर्धनि ।
द्रोणं शरैर्विव्यधतुः परमं क्रोधमास्थितौ

droṇena cchādyamānau tu kruddhau saṅgrāmamūrdhani |
droṇaṃ śarairvivyadhatuḥ paramaṃ krodhamāsthitau

तत द्रोणो महाराज क्रोधामर्षसमन्वितः ।
भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां चिच्छेद धनुषी तयोः

tata droṇo mahārāja krodhāmarṣasamanvitaḥ |
bhallābhyāṃ bhṛśatīkṣṇābhyāṃ ciccheda dhanuṣī tayoḥ

ततो विराटः कुपितः समरे तोमरान्दश ।
दश चिक्षेप च शरान्द्रोणस्य वधकाङ्क्षया

tato virāṭaḥ kupitaḥ samare tomarāndaśa |
daśa cikṣepa ca śarāndroṇasya vadhakāṅkṣayā

शक्तिं च द्रुपदो घोरामायसीं स्वर्णभूषिताम् ।
चिक्षेप भुजगेन्द्राभां क्रुद्धो द्रोणरथं प्रति

śaktiṃ ca drupado ghorāmāyasīṃ svarṇabhūṣitām |
cikṣepa bhujagendrābhāṃ kruddho droṇarathaṃ prati

ततो भल्लैः सुनिशितैश्छित्त्वा तांस्तोमारान्दश ।
शक्तिं कनकवैदूर्यां द्रोणश्चिच्छेद सायकैः

tato bhallaiḥ suniśitaiśchittvā tāṃstomārāndaśa |
śaktiṃ kanakavaidūryāṃ droṇaściccheda sāyakaiḥ

ततो द्रोणः सुपीताभ्यां भल्लाभ्यामरिमर्दनः ।
द्रुपदं च विराटं च प्रेषयामास मृत्यवे

tato droṇaḥ supītābhyāṃ bhallābhyāmarimardanaḥ |
drupadaṃ ca virāṭaṃ ca preṣayāmāsa mṛtyave

हते विराटे द्रुपदे केकयेषु तथैव च ।
तथैव चेदिमात्स्येषु पाञ्चालेषु तथैव च

hate virāṭe drupade kekayeṣu tathaiva ca |
tathaiva cedimātsyeṣu pāñcāleṣu tathaiva ca

हतेषु त्रिषु वीरेषु द्रुपदस्य च नप्तृषु ।
द्रोणस्य कर्म तद्दृष्ट्वा कोपदुःखसमन्वितः ।
शशाप रथिनां मध्ये धृष्टद्युम्नो महामनाः

hateṣu triṣu vīreṣu drupadasya ca naptṛṣu |
droṇasya karma taddṛṣṭvā kopaduḥkhasamanvitaḥ |
śaśāpa rathināṃ madhye dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ

इष्टापूर्तात्तथा क्षात्राद्ब्राह्मण्याच्च स नश्यतु ।
द्रोणो यस्याद्य मुच्येत यं वा द्रोणः पराभवेत्

iṣṭāpūrtāttathā kṣātrādbrāhmaṇyācca sa naśyatu |
droṇo yasyādya mucyeta yaṃ vā droṇaḥ parābhavet

इति तेषां प्रतिश्रुत्य मध्ये सर्वधनुष्मताम् ।
आयाद्द्रोणं सहानीकाः पाञ्चाल्यऋ परवीरहा

iti teṣāṃ pratiśrutya madhye sarvadhanuṣmatām |
āyāddroṇaṃ sahānīkāḥ pāñcālyaṛ paravīrahā

पाञ्चालास्त्वेकतो द्रोणभ्यघ्नन्पाण्डवैः सह ।
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ।
सोदर्याश्च यथा मुख्यास्तेऽरक्षन्द्रोणमाहवे

pāñcālāstvekato droṇabhyaghnanpāṇḍavaiḥ saha |
duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ |
sodaryāśca yathā mukhyāste'rakṣandroṇamāhave

रक्ष्यमाणं तथा द्रोणं सर्वैस्तैस्तु महारथैः ।
यतमानास्तु पाञ्चाला न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्

rakṣyamāṇaṃ tathā droṇaṃ sarvaistaistu mahārathaiḥ |
yatamānāstu pāñcālā na śekuḥ prativīkṣitum

तत्राक्रुध्यद्भीमसेनो धृष्टद्युम्नस्य मारिष ।
स एनं वाग्भिरुग्राभिस्ततक्ष पुरुषर्षभः

tatrākrudhyadbhīmaseno dhṛṣṭadyumnasya māriṣa |
sa enaṃ vāgbhirugrābhistatakṣa puruṣarṣabhaḥ

द्रुपदस्य कुले जातः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमः ।
कः क्षत्रियो मन्यमानः प्रेक्षेतारिमवस्थितम्

drupadasya kule jātaḥ sarvāstreṣvastravittamaḥ |
kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ prekṣetārimavasthitam

पितृपुत्रवधं प्राप्य पुंस्त्वं को वा प्रहर्षयेत् ।
विशेषतस्तु शपथं शपित्वा राजसंसदि

pitṛputravadhaṃ prāpya puṃstvaṃ ko vā praharṣayet |
viśeṣatastu śapathaṃ śapitvā rājasaṃsadi

एष वैश्वानर इव समिद्धः स्वेन तेजसा ।
शरचापेन्धनो द्रोणः क्षत्रं दहति तेजसा

eṣa vaiśvānara iva samiddhaḥ svena tejasā |
śaracāpendhano droṇaḥ kṣatraṃ dahati tejasā

पुरा करोति निःशेषां पाण्डवानामनीकिनीम् ।
स्थिताः पश्यत मे कर्म द्रोणमेव व्रजाम्यहम्

purā karoti niḥśeṣāṃ pāṇḍavānāmanīkinīm |
sthitāḥ paśyata me karma droṇameva vrajāmyaham

इत्युक्त्वा प्राविशत्क्रुद्धो द्रोणानीकं वृकोदरः ।
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टौर्द्रावयंस्तव वाहिनीम्

ityuktvā prāviśatkruddho droṇānīkaṃ vṛkodaraḥ |
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaurdrāvayaṃstava vāhinīm

धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः प्रविश्य महतीं चमूम् ।
आससाद रणे द्रोणं तदासीत्तुमुलं महत्

dhṛṣṭadyumno'pi pāñcālyaḥ praviśya mahatīṃ camūm |
āsasāda raṇe droṇaṃ tadāsīttumulaṃ mahat

नैव नस्तादृशं युद्धं दृष्टपूर्वं न च श्रुतम् ।
यथा सूर्योदये राजन्समुत्पिञ्जोऽभवन्महान्

naiva nastādṛśaṃ yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam |
yathā sūryodaye rājansamutpiñjo'bhavanmahān

संसक्तान्येव चादृश्यन्रथवृन्दानि मारिष ।
हतानि च विकीर्णानि सरीराणि शरीरिणाम्

saṃsaktānyeva cādṛśyanrathavṛndāni māriṣa |
hatāni ca vikīrṇāni sarīrāṇi śarīriṇām

केचिदन्यत्र गच्छन्तः पथि चान्यैरुपद्रुताः ।
विमुखाः पृष्ठतश्चान्ये ताड्यन्ते पार्श्वतः परे

kecidanyatra gacchantaḥ pathi cānyairupadrutāḥ |
vimukhāḥ pṛṣṭhataścānye tāḍyante pārśvataḥ pare

तथा संसक्तयुद्धं तदभवद्भृशदारुणम् ।
अथ सन्ध्यागतः सूर्यः क्षणेन समपद्यत

tathā saṃsaktayuddhaṃ tadabhavadbhṛśadāruṇam |
atha sandhyāgataḥ sūryaḥ kṣaṇena samapadyata