Chapter 188: The fifteenth day dawns; Nakula repels Duryodhana

ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्धनि ।
सन्ध्यागतं सहस्रांशुमादित्यमुपतस्थिरे

te tathaiva mahārāja daṃśitā raṇamūrdhani |
sandhyāgataṃ sahasrāṃśumādityamupatasthire

उदिते तु सहस्रांशौ तप्तकाञ्चनसप्रभे ।
प्रकाशितेषु लोकेषु पुनर्युद्धमवर्तत

udite tu sahasrāṃśau taptakāñcanasaprabhe |
prakāśiteṣu lokeṣu punaryuddhamavartata

द्वन्द्वानि तत्र यान्यासन्संसक्तानि पुरोदयात् ।
तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत

dvandvāni tatra yānyāsansaṃsaktāni purodayāt |
tānyevābhyudite sūrye samasajjanta bhārata

रथैर्हया हयैर्नागाः पादातैश्चापि कुञ्जराः ।
हयैर्हयाः समाजग्मुः पादाताश्च पदातिभिः

rathairhayā hayairnāgāḥ pādātaiścāpi kuñjarāḥ |
hayairhayāḥ samājagmuḥ pādātāśca padātibhiḥ

रथा रथैरिभैर्नागास्तथैव भरतर्षभ ।
संसक्ताश्च वियुक्ताश्च योधाः सन्न्यपतन्रणे

rathā rathairibhairnāgāstathaiva bharatarṣabha |
saṃsaktāśca viyuktāśca yodhāḥ sannyapatanraṇe

ते रात्रौ कृतकर्माणः श्रान्ताः सूर्यस्य तेजसा ।
क्षुत्पिपासापरीताङ्गा विसंज्ञा बहवोऽभवन्

te rātrau kṛtakarmāṇaḥ śrāntāḥ sūryasya tejasā |
kṣutpipāsāparītāṅgā visaṃjñā bahavo'bhavan

शङ्खबेरीमृदङ्गानां कुञ्जराणां च गर्जताम् ।
विष्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम्

śaṅkhaberīmṛdaṅgānāṃ kuñjarāṇāṃ ca garjatām |
viṣphāritavikṛṣṭānāṃ kārmukāṇāṃ ca kūjatām

शब्दः समभवद्राजन्दिविस्पृग्भरतर्षभ ।
द्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां पततामपि

śabdaḥ samabhavadrājandivispṛgbharatarṣabha |
dravatāṃ ca padātīnāṃ śastrāṇāṃ patatāmapi

हयानां हेषतां चापि रथानां च निवर्तताम् ।
क्रोशतां गर्जतां चैव तदासीत्तुमुलं महत्

hayānāṃ heṣatāṃ cāpi rathānāṃ ca nivartatām |
krośatāṃ garjatāṃ caiva tadāsīttumulaṃ mahat

विवृद्धस्तुमुलः शब्दो द्यामगच्छन्महांस्तदा ।
नानायुधनिकृत्तानां चेष्टतामातुरः स्वनः

vivṛddhastumulaḥ śabdo dyāmagacchanmahāṃstadā |
nānāyudhanikṛttānāṃ ceṣṭatāmāturaḥ svanaḥ

भूमावश्रूयत महांस्तदाऽऽसीत्कृपणं महत् ।
पततां पात्यमानानां पत्त्यश्वरथदन्तिनाम्

bhūmāvaśrūyata mahāṃstadā''sītkṛpaṇaṃ mahat |
patatāṃ pātyamānānāṃ pattyaśvarathadantinām

तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकशः ।
स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे स्वांश्च स्वान्परेषां परे परान् ।

teṣu sarveṣvanīkeṣu vyatiṣakteṣvanekaśaḥ |
sve svāñjaghnuḥ pare svāṃśca svānpareṣāṃ pare parān |

वीरबाहुविसृष्टाश्च योधेषु च गजेषु च ।
राशयः प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव

vīrabāhuvisṛṣṭāśca yodheṣu ca gajeṣu ca |
rāśayaḥ pratyadṛśyanta vāsasāṃ nejaneṣviva

उद्यतप्रतिपिष्टानां खङ्गानां वीरबाहुभिः ।
स एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यतामिव

udyatapratipiṣṭānāṃ khaṅgānāṃ vīrabāhubhiḥ |
sa eva śabdastadrūpo vāsasāṃ nijyatāmiva

अर्धासिभिस्तथा खङ्गैस्तोमरैः सपरश्वथैः ।
निकृष्टयुद्धं संसक्तं महदासीत्सुदारुणम्

ardhāsibhistathā khaṅgaistomaraiḥ saparaśvathaiḥ |
nikṛṣṭayuddhaṃ saṃsaktaṃ mahadāsītsudāruṇam

गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम् ।
शस्त्रमत्स्यसुसम्पूर्णां मांसशोणितकर्दमाम्

gajāśvakāyaprabhavāṃ naradehapravāhinīm |
śastramatsyasusampūrṇāṃ māṃsaśoṇitakardamām

आर्तनादस्वनवतीं पताकाशस्त्रफेनिलाम् ।
नदीं प्रावर्तयन्वीराः परलोकौघगामिनीम्

ārtanādasvanavatīṃ patākāśastraphenilām |
nadīṃ prāvartayanvīrāḥ paralokaughagāminīm

शरशक्त्यर्दिता क्लान्ता रात्रिमूढात्पचेतसः ।
विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन्गजवाजिनः

śaraśaktyarditā klāntā rātrimūḍhātpacetasaḥ |
viṣṭabhya sarvagātrāṇi vyatiṣṭhangajavājinaḥ

संशुष्कवदना वीराः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः ।
युद्धोपकरणैश्चान्यैस्तत्रतत्र चकाशिरे

saṃśuṣkavadanā vīrāḥ śirobhiścārukuṇḍalaiḥ |
yuddhopakaraṇaiścānyaistatratatra cakāśire

क्रव्यादसङ्घैराकीर्णं मृतैरर्धमृतैरपि ।
नासीद्रथपथस्तत्र सर्वमायोधनं प्रति

kravyādasaṅghairākīrṇaṃ mṛtairardhamṛtairapi |
nāsīdrathapathastatra sarvamāyodhanaṃ prati

मञ्जत्सु चक्रेषु रथान्सत्वमास्थाय वाजिनः ।
कथञ्चिदवहन्श्रान्ता वेपमानाः शरार्दिताः ।
कुलसत्वबलोपेता वाजिनो वारणोपमाः

mañjatsu cakreṣu rathānsatvamāsthāya vājinaḥ |
kathañcidavahanśrāntā vepamānāḥ śarārditāḥ |
kulasatvabalopetā vājino vāraṇopamāḥ

विह्वलं तूर्णमुद्धान्तं सभयं भारतातुरम् ।
बलमासीत्तदा सर्वमृते द्रोणार्जुनावुभौ

vihvalaṃ tūrṇamuddhāntaṃ sabhayaṃ bhāratāturam |
balamāsīttadā sarvamṛte droṇārjunāvubhau

तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनमेव च ।
तावेवान्ये समासाद्य जग्मुर्वैवस्वतक्षयम्

tāvevāstāṃ nilayanaṃ tāvārtāyanameva ca |
tāvevānye samāsādya jagmurvaivasvatakṣayam

आविग्नमभवत्सर्वं कौरवाणां महद्बलम् ।
पाञ्चालानां च संसक्तं न प्राज्ञायत किञ्चन

āvignamabhavatsarvaṃ kauravāṇāṃ mahadbalam |
pāñcālānāṃ ca saṃsaktaṃ na prājñāyata kiñcana

अन्तकाक्रीडसदृशं भीरूणां भयवर्धनम् ।
पृथिव्यां राजवंश्यानामुत्थिते महति क्षये

antakākrīḍasadṛśaṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhanam |
pṛthivyāṃ rājavaṃśyānāmutthite mahati kṣaye

न तत्र कर्णं द्रोणं वा नार्जुनं न युधिष्ठिरम् ।
न भीमसेनं न यमौ न पाञ्चाल्यं न सात्यकिम्

na tatra karṇaṃ droṇaṃ vā nārjunaṃ na yudhiṣṭhiram |
na bhīmasenaṃ na yamau na pāñcālyaṃ na sātyakim

न च दुःशासनं द्रौणिं न दुर्योधनसौबलौ ।
न कृपं मद्रराजं च कृतवर्माणमेव च

na ca duḥśāsanaṃ drauṇiṃ na duryodhanasaubalau |
na kṛpaṃ madrarājaṃ ca kṛtavarmāṇameva ca

न चान्यान्नैव चात्मानं न क्षितिं न दिशस्तथा ।
पश्याम राजन्संसक्तान्सैन्येन रजसा धृतान्

na cānyānnaiva cātmānaṃ na kṣitiṃ na diśastathā |
paśyāma rājansaṃsaktānsainyena rajasā dhṛtān

सम्भ्रान्ते तुमुले घोरे रजोमेघे समुत्थिते ।
त्रियामामिव संप्राप्ताममन्यन्त निशाचराः

sambhrānte tumule ghore rajomeghe samutthite |
triyāmāmiva saṃprāptāmamanyanta niśācarāḥ

न ज्ञायन्ते कौरवेया न पाञ्चाला न पाण्डवाः ।
न दिशो द्यौर्न चोर्वी च न समं विषमं तथा

na jñāyante kauraveyā na pāñcālā na pāṇḍavāḥ |
na diśo dyaurna corvī ca na samaṃ viṣamaṃ tathā

हस्तसंस्पर्शमापन्नान्परानप्यथवा स्वकान् ।
न्यपातयंस्तदा युद्धे नराः स्म विजयैषिणः

hastasaṃsparśamāpannānparānapyathavā svakān |
nyapātayaṃstadā yuddhe narāḥ sma vijayaiṣiṇaḥ

उद्धूतत्वात्तु रजसः प्रसेकाच्छोणितस्य च ।
प्राशाम्यत रजो भौमं शीघ्रत्वादनिलस्य च

uddhūtatvāttu rajasaḥ prasekācchoṇitasya ca |
prāśāmyata rajo bhaumaṃ śīghratvādanilasya ca

तत्र नागा हया योधा रथिनोऽथ पदातयः ।
पारिजातवनानीव व्यरोचन्रुधिरोक्षिताः

tatra nāgā hayā yodhā rathino'tha padātayaḥ |
pārijātavanānīva vyarocanrudhirokṣitāḥ

ततो दुर्योधनः कर्णो द्रोणो दुःशासनस्तथा ।
पाण्डवैः समसज्जन्त चतुर्भिश्चतुरो रथाः

tato duryodhanaḥ karṇo droṇo duḥśāsanastathā |
pāṇḍavaiḥ samasajjanta caturbhiścaturo rathāḥ

दुर्योधनः सह भ्रात्रा यमाभ्यां समसज्जत ।
वृकोदरेण राधेयो भारद्वाजेन चार्जुनः

duryodhanaḥ saha bhrātrā yamābhyāṃ samasajjata |
vṛkodareṇa rādheyo bhāradvājena cārjunaḥ

तद्धोरं महदाश्चर्यं युद्धं दैवासुरोपमम् ।
रथर्षभाणामुग्राणां सन्निपातममानुषम्

taddhoraṃ mahadāścaryaṃ yuddhaṃ daivāsuropamam |
ratharṣabhāṇāmugrāṇāṃ sannipātamamānuṣam

रथमार्गैर्विचित्रैस्तैर्विचित्ररथसङ्कुलम् ।
अपश्यन्रथिनो युद्धं विचित्रं चित्रयोधिनाम्

rathamārgairvicitraistairvicitrarathasaṅkulam |
apaśyanrathino yuddhaṃ vicitraṃ citrayodhinām

यतमानाः पराक्रान्ताः परस्परजिगीषवः ।
जीमूता इव घर्मान्ते शरवर्षैरवाकिरन्

yatamānāḥ parākrāntāḥ parasparajigīṣavaḥ |
jīmūtā iva gharmānte śaravarṣairavākiran

ते रथान्सूर्यसङ्काशानास्थिताः पुरुषर्षभाः ।
अशोभन्त यथा मेघाः शारदाश्चलविद्युतः

te rathānsūryasaṅkāśānāsthitāḥ puruṣarṣabhāḥ |
aśobhanta yathā meghāḥ śāradāścalavidyutaḥ

योधास्ते तु महाराज क्रोधामर्षसमन्विताः ।
स्पर्धिनश्च महेष्वासाः कृतयत्ना धनुर्धराः ।
अभ्यगच्छंस्तथाऽन्योन्यं मत्ता गजवृषा इव

yodhāste tu mahārāja krodhāmarṣasamanvitāḥ |
spardhinaśca maheṣvāsāḥ kṛtayatnā dhanurdharāḥ |
abhyagacchaṃstathā'nyonyaṃ mattā gajavṛṣā iva

न नूनं देहभेदोऽस्ति काले राजन्ननागते ।
यत्र सर्वे न युगपद्व्यशीर्यन्त महारथाः

na nūnaṃ dehabhedo'sti kāle rājannanāgate |
yatra sarve na yugapadvyaśīryanta mahārathāḥ

बाहुभिश्चपरणैश्चिन्नैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
कार्मुकैर्विशिखैः प्रासैः खङ्गैः परशुपट्टसैः

bāhubhiścaparaṇaiścinnaiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
kārmukairviśikhaiḥ prāsaiḥ khaṅgaiḥ paraśupaṭṭasaiḥ

नालीकैः क्षुद्रनाराचैर्नखरैः शक्तितोमरैः ।
अन्यैश्च विविधाकारैर्धौतैः प्रहरणोत्तमैः

nālīkaiḥ kṣudranārācairnakharaiḥ śaktitomaraiḥ |
anyaiśca vividhākārairdhautaiḥ praharaṇottamaiḥ

विचित्रैर्विविधाकारैः शरीरावरणैरपि ।
विचित्रैश्च रथैर्भग्नैर्हतैश्च गजवाजिभिः

vicitrairvividhākāraiḥ śarīrāvaraṇairapi |
vicitraiśca rathairbhagnairhataiśca gajavājibhiḥ

शून्यैश्चैव नगाकारैर्हतयोधध्वजै रथैः ।
अमनुष्यैर्हयैस्त्रस्तैः कृष्यमाणैस्ततस्ततः

śūnyaiścaiva nagākārairhatayodhadhvajai rathaiḥ |
amanuṣyairhayaistrastaiḥ kṛṣyamāṇaistatastataḥ

वातायमानैरसकृद्धतवीरैरलंकृतैः ।
व्यजनैः कङ्कटैश्चैव ध्वजैश्च विनिपातितैः

vātāyamānairasakṛddhatavīrairalaṃkṛtaiḥ |
vyajanaiḥ kaṅkaṭaiścaiva dhvajaiśca vinipātitaiḥ

छत्रैराभरणैर्वस्त्रैर्माल्यैश्च ससुगन्धिभिः ।
हारैः किरीटैर्मुकुटैरुष्णीषैः किङ्किणीगणैः

chatrairābharaṇairvastrairmālyaiśca sasugandhibhiḥ |
hāraiḥ kirīṭairmukuṭairuṣṇīṣaiḥ kiṅkiṇīgaṇaiḥ

उरस्थैर्मणिभिर्निष्कैश्चूडामणिभिरेव च ।
आसीदायोधनं तत्र नभस्तारागणैरिव

urasthairmaṇibhirniṣkaiścūḍāmaṇibhireva ca |
āsīdāyodhanaṃ tatra nabhastārāgaṇairiva

ततो दुर्योधनस्यासीन्नकुलेन समागमः ।
अमर्षितेन क्रुद्धस्य क्रुद्धेनामर्षितस्य च

tato duryodhanasyāsīnnakulena samāgamaḥ |
amarṣitena kruddhasya kruddhenāmarṣitasya ca

अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस्तवात्मजम् ।
किरञ्छरशतैर्हृष्टस्तत्र नादो महानभूत्

apasavyaṃ cakārātha mādrīputrastavātmajam |
kirañcharaśatairhṛṣṭastatra nādo mahānabhūt

अपसव्यं कृतं सङ्ख्ये भ्रातृव्येनात्यमर्षिणा ।
नामृष्यत तमप्याजौ प्रतिचक्रे परन्तपः ।
पुत्रस्तव महाराज राजा दुर्योधनो द्रुतम्

apasavyaṃ kṛtaṃ saṅkhye bhrātṛvyenātyamarṣiṇā |
nāmṛṣyata tamapyājau praticakre parantapaḥ |
putrastava mahārāja rājā duryodhano drutam

ततः प्रतिचिकीर्षन्तमपसव्यं तु ते सुतम् ।
न्यवारयत तेजस्वी नकुलश्चित्रमार्गवित्

tataḥ praticikīrṣantamapasavyaṃ tu te sutam |
nyavārayata tejasvī nakulaścitramārgavit

स सर्वतो निवार्यैनं शरजालेन पीडयन् ।
विमुखं नकुलश्चक्रे तत्सैन्याः समपूजयन्

sa sarvato nivāryainaṃ śarajālena pīḍayan |
vimukhaṃ nakulaścakre tatsainyāḥ samapūjayan

तिष्ठतिष्ठेति नकुलो बभाषे तनयं तव ।
संस्मृत्य सर्वदुःखानि तव दुर्मन्त्रितं च तत्

tiṣṭhatiṣṭheti nakulo babhāṣe tanayaṃ tava |
saṃsmṛtya sarvaduḥkhāni tava durmantritaṃ ca tat