Chapter 38: Anugita: Brahma describes the guna of rajas

रजोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तमाः ।
निबोधत महाभागा गुणवृत्तं च राजसम्

rajo'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyena sattamāḥ |
nibodhata mahābhāgā guṇavṛttaṃ ca rājasam

संतापो रूपमायासः सुखदुःखे हिमातपौ ।
ऐश्वर्यं विग्रहः सिद्धिर्हेतुवादोऽरतिः क्षमा

saṃtāpo rūpamāyāsaḥ sukhaduḥkhe himātapau |
aiśvaryaṃ vigrahaḥ siddhirhetuvādo'ratiḥ kṣamā

बलं शौर्यं मदो रोषो व्यायामकलहावपि ।
ईर्ष्येप्सा पैशुनं युद्धं ममत्वं परिपालनम्

balaṃ śauryaṃ mado roṣo vyāyāmakalahāvapi |
īrṣyepsā paiśunaṃ yuddhaṃ mamatvaṃ paripālanam

वधबन्धपरिक्लेशाः क्रयो विक्रय एव च ।
निकृन्त च्छिन्धि भिन्धीति परवर्मावकर्तनम्

vadhabandhaparikleśāḥ krayo vikraya eva ca |
nikṛnta cchindhi bhindhīti paravarmāvakartanam

उग्रं दारुणमाक्रोशः परवित्तानुरागिता ।
लोकचिन्ताऽनुचिन्ता च मत्सरः परिभाषणम्

ugraṃ dāruṇamākrośaḥ paravittānurāgitā |
lokacintā'nucintā ca matsaraḥ paribhāṣaṇam

वृथाशास्त्रं मृषावादो विकल्पपरिभाषणम् ।
निन्दा स्तुतिः प्रशंसा च प्रतापः परिधर्षणम्

vṛthāśāstraṃ mṛṣāvādo vikalpaparibhāṣaṇam |
nindā stutiḥ praśaṃsā ca pratāpaḥ paridharṣaṇam

परिचर्या च शुश्रूषा सेवा तृष्णा व्यपाश्रयः ॥
व्यूहो नयः प्रमादश्च परिवादः परिग्रहः

paricaryā ca śuśrūṣā sevā tṛṣṇā vyapāśrayaḥ ||
vyūho nayaḥ pramādaśca parivādaḥ parigrahaḥ

संस्कारा ये च लोकेषु प्रवर्तन्ते पृथक्पृथक् ।
नृषु नारीषु भूतेषु द्रव्येषु शरणेषु च

saṃskārā ye ca lokeṣu pravartante pṛthakpṛthak |
nṛṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca

संतापोऽप्रत्ययश्चैव व्रतानि नियमाश्च ये ।
प्रधानमाशीर्युक्तं च सततं मे भवत्विति

saṃtāpo'pratyayaścaiva vratāni niyamāśca ye |
pradhānamāśīryuktaṃ ca satataṃ me bhavatviti

स्वाहाकारो नमस्कारः स्वधाकारो वषट्क्रिया ।
याजनाध्यापने चोभे यजनाध्ययने अपि

svāhākāro namaskāraḥ svadhākāro vaṣaṭkriyā |
yājanādhyāpane cobhe yajanādhyayane api

दानं प्रतिग्रहश्चैव प्रायश्चित्तानि मङ्गलम् ।
इदं मे स्यादिदं मे स्यात्स्नेहो गुणसमुद्भवः

dānaṃ pratigrahaścaiva prāyaścittāni maṅgalam |
idaṃ me syādidaṃ me syātsneho guṇasamudbhavaḥ

अभिद्रोहस्तथा माया निकृतिर्मान एव च ।
स्तैन्यं हिंसा जुगुप्सा च परितापः प्रजागरः

abhidrohastathā māyā nikṛtirmāna eva ca |
stainyaṃ hiṃsā jugupsā ca paritāpaḥ prajāgaraḥ

दम्भो दर्पोऽथ रागश्च भक्तिः प्रीतिः प्रमोदनम् ।
द्यूतं च जनवादश्च सम्बन्धाः स्त्रीकृताश्च ये

dambho darpo'tha rāgaśca bhaktiḥ prītiḥ pramodanam |
dyūtaṃ ca janavādaśca sambandhāḥ strīkṛtāśca ye

नृत्यवादित्रगीतानां प्रसङ्गा ये च केचन ।
सर्व एते गुणा विप्रा राजसाः सम्प्रकीर्तिताः

nṛtyavāditragītānāṃ prasaṅgā ye ca kecana |
sarva ete guṇā viprā rājasāḥ samprakīrtitāḥ

भूतभव्यभविष्याणां भावानां भुवि भावनाः ।
त्रिवर्गनिरता नित्यं धर्मोऽर्थः काम इत्यपि

bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ bhāvānāṃ bhuvi bhāvanāḥ |
trivarganiratā nityaṃ dharmo'rthaḥ kāma ityapi

कामवृत्ताः प्रमोदन्ते सर्वकामसमृद्धिभिः ।
अर्वाक्स्रोतस इत्येते मनुष्या रजसा वृताः

kāmavṛttāḥ pramodante sarvakāmasamṛddhibhiḥ |
arvāksrotasa ityete manuṣyā rajasā vṛtāḥ

अस्मिँलोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनःपनः ।
प्रेत्यभाविकमीहन्ते हलौकिकमेव च ।
ददति प्रतिगृह्णन्ति तर्पयन्त्यथ जुह्वति

asmim̐loke pramodante jāyamānāḥ punaḥpanaḥ |
pretyabhāvikamīhante halaukikameva ca |
dadati pratigṛhṇanti tarpayantyatha juhvati

रजोगुणा वो बहुधानुकीर्तिता
यथावदुक्तं गुणवृत्तमेव च ।
नरोपि यो वेद गुणानिमान्सदा
स राजसैः सर्वगुणैर्विमुच्यते

rajoguṇā vo bahudhānukīrtitā
yathāvaduktaṃ guṇavṛttameva ca |
naropi yo veda guṇānimānsadā
sa rājasaiḥ sarvaguṇairvimucyate