Aranyaka (Vana) Parva

Chapter 170: Indra asks for the guru-dakshina

इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

26 verses · 170 of 315

What happens in this chapter

Indra asks for the guru-dakshina

Arjuna goes on. When his training was complete, Indra touched his head and said that even the devas could not now defeat him. He had mastered fifteen astras in five ways: release, withdrawal, recall, atonement and counter. Now the teacher's fee was due. Arjuna promised to do whatever lay in his power. Indra named his enemies, the Nivatakavacha Danavas, three crores strong, living in a fortress in the belly of the sea: slay them, and that is your dakshina. He gave Arjuna his chariot with Matali, this diadem, unbreakable armour and an unwearying bowstring for Gandiva. The devas praised him and handed him the conch Devadatta, and Arjuna drove out to battle.

अर्जुन उवाच

170.1

कृतास्त्रमतिविश्वस्तमथ मां हरिवाहनः ।
रसंस्पृश्य मूर्ध्नि पाणिब्यामिदं वचनमब्रवीत्

kṛtāstramativiśvastamatha māṃ harivāhanaḥ |
rasaṃspṛśya mūrdhni pāṇibyāmidaṃ vacanamabravīt

170.2

न त्वमद्य युधा जेतुं शक्यः सुरगणैरपि ।
किं पुनर्मानुषे लोके मानुषैरकृतात्मभिः

na tvamadya yudhā jetuṃ śakyaḥ suragaṇairapi |
kiṃ punarmānuṣe loke mānuṣairakṛtātmabhiḥ

170.3

अप्रमेयोऽप्रधृष्यश्च युद्धेष्वप्रतिमस्तथा ।
अजेयस्त्वं हि सङ्ग्रामे सर्वैरपिसुरासुरैः

aprameyo'pradhṛṣyaśca yuddheṣvapratimastathā |
ajeyastvaṃ hi saṅgrāme sarvairapisurāsuraiḥ

170.4

अथाब्रवीत्पुनर्देवः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
अस्त्रयुद्धे समो वीर न ते कश्चिद्भविष्यति

athābravītpunardevaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
astrayuddhe samo vīra na te kaścidbhaviṣyati

170.5

अप्रमत्तः सदा दक्षः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
ब्रह्मण्यश्चास्त्रविच्चासि शूरश्चासि कुरूद्वह

apramattaḥ sadā dakṣaḥ satyavādī jitendriyaḥ |
brahmaṇyaścāstraviccāsi śūraścāsi kurūdvaha

170.6

अस्त्राणि समवाप्तानि त्वया दश च पञ्च च ।
पञ्चभिर्विधिभिः पार्थ विद्यते न त्वया समः

astrāṇi samavāptāni tvayā daśa ca pañca ca |
pañcabhirvidhibhiḥ pārtha vidyate na tvayā samaḥ

170.7

प्रयोगमुपसंहारमावृत्तिं च धनञ्जय ।
प्रायश्चित्तं च वेत्थ त्वं प्रतीघातं च सर्वशः

prayogamupasaṃhāramāvṛttiṃ ca dhanañjaya |
prāyaścittaṃ ca vettha tvaṃ pratīghātaṃ ca sarvaśaḥ

170.8

तव गुर्वर्थकालोऽयं समुत्पन्नः परंतप ।
प्रतिजानीष्व तं कर्तुं ततो वेत्स्याम्यहं परम्

tava gurvarthakālo'yaṃ samutpannaḥ paraṃtapa |
pratijānīṣva taṃ kartuṃ tato vetsyāmyahaṃ param

170.9

ततोऽहमब्रवं राजन्देवराजमिदं वचः ।
विषह्यं यन्मया कर्तुं कृतमेव निबोध तत्

tato'hamabravaṃ rājandevarājamidaṃ vacaḥ |
viṣahyaṃ yanmayā kartuṃ kṛtameva nibodha tat

170.10

ततो मामब्रवीद्राजन्प्रहसन्बलवृत्रहा ।
नाविपह्यं तवाद्यास्ति त्रिषु लोकेषु किंचन

tato māmabravīdrājanprahasanbalavṛtrahā |
nāvipahyaṃ tavādyāsti triṣu lokeṣu kiṃcana

170.11

निवातकवचा नाम दानवा मम शत्रवः ।
समुद्रकुक्षिमाश्रित्य दुर्गे प्रतिवसन्त्युत

nivātakavacā nāma dānavā mama śatravaḥ |
samudrakukṣimāśritya durge prativasantyuta

170.12

तिस्रः कोट्यः समाख्यातास्तुल्यरूपबलप्रभाः ।
तांस्तत्रजहि कौन्तेय गुर्वर्थस्ते भविष्यति

tisraḥ koṭyaḥ samākhyātāstulyarūpabalaprabhāḥ |
tāṃstatrajahi kaunteya gurvarthaste bhaviṣyati

170.13

ततो मातलिसंयुक्तं मयूरसमरोमभिः ।
हयैरुपेतं प्रादान्मे रथं दिव्यं महाप्रभम्

tato mātalisaṃyuktaṃ mayūrasamaromabhiḥ |
hayairupetaṃ prādānme rathaṃ divyaṃ mahāprabham

170.14

बबन्ध चैव मे मूर्ध्नि किरीटमिदमुत्तमम् ।
स्वरूपसदृशं चैव प्रादादङ्गविभूषणम्

babandha caiva me mūrdhni kirīṭamidamuttamam |
svarūpasadṛśaṃ caiva prādādaṅgavibhūṣaṇam

170.15

अभेद्यं कवचं चेदं स्पर्सरूपवदुत्तमम् ।
अजरां ज्यामिमां चापि गाण्डीवे समयोजयत्

abhedyaṃ kavacaṃ cedaṃ sparsarūpavaduttamam |
ajarāṃ jyāmimāṃ cāpi gāṇḍīve samayojayat

170.16

ततः प्रायामहं तेन स्यन्दनेन विराजता ।
येनाजयद्देवपतिर्बलिं वैरोचनिं पुरा

tataḥ prāyāmahaṃ tena syandanena virājatā |
yenājayaddevapatirbaliṃ vairocaniṃ purā

170.17

ततो देवाः सर्व एव तेन घोषेण बोधिताः ।
मन्वाना देवराजं मां समाजग्मुर्विशांपते

tato devāḥ sarva eva tena ghoṣeṇa bodhitāḥ |
manvānā devarājaṃ māṃ samājagmurviśāṃpate

170.18

दृष्ट्वा च मामपृच्छन्त किं करिष्यसि फल्गुन ।
तानब्रुवं यथाभूतमिदं कर्ताऽस्मि संयुगे

dṛṣṭvā ca māmapṛcchanta kiṃ kariṣyasi phalguna |
tānabruvaṃ yathābhūtamidaṃ kartā'smi saṃyuge

170.19

निवातकवचानां तु प्रस्थितं मां तधैपिणम् ।
निबोधत महाभागा शिवं चाशास्त मेऽनघाः

nivātakavacānāṃ tu prasthitaṃ māṃ tadhaipiṇam |
nibodhata mahābhāgā śivaṃ cāśāsta me'naghāḥ

170.20

ततो वाग्भिः प्रशस्ताभिस्त्रिदशाः पृथिवीपते ।
तुष्टुवुर्मां प्रसन्नास्ते यथा देवं पुरंदरम्

tato vāgbhiḥ praśastābhistridaśāḥ pṛthivīpate |
tuṣṭuvurmāṃ prasannāste yathā devaṃ puraṃdaram

170.21

रथेनानेन मघवा जितवाञ्शम्बरं युधि ।
नमुचिं बलवृत्रौ च प्रह्लादनरकावपि

rathenānena maghavā jitavāñśambaraṃ yudhi |
namuciṃ balavṛtrau ca prahlādanarakāvapi

170.22

बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदान्यपि ।
रथेनानेन दैत्यानां जितवान्मघवा युधि

bahūni ca sahasrāṇi prayutānyarbudānyapi |
rathenānena daityānāṃ jitavānmaghavā yudhi

170.23

न्वमप्यनेन कौन्तेय निबातकवचान्रणे ।
विजेता युधि विक्रम्य पुरेव मघवा वशी

nvamapyanena kaunteya nibātakavacānraṇe |
vijetā yudhi vikramya pureva maghavā vaśī

170.24

अयंच शङ्खप्रवरो येन जेतासि दानवान् ।
अनेन विजिता लोका शक्रेणापि महात्मना

ayaṃca śaṅkhapravaro yena jetāsi dānavān |
anena vijitā lokā śakreṇāpi mahātmanā

170.25

प्रदीयमानं देवैस्तं देवदत्तं जलोद्भवम् ।
प्रत्यगृह्णां जयायैनं स्तूयमानस्तदाऽमरैः

pradīyamānaṃ devaistaṃ devadattaṃ jalodbhavam |
pratyagṛhṇāṃ jayāyainaṃ stūyamānastadā'maraiḥ

170.26

स शङ्खी कवची वाणी प्रगृहीतशरासनः ।
दानवालयमत्युग्रं प्रयातोस्मि युयुत्सया

sa śaṅkhī kavacī vāṇī pragṛhītaśarāsanaḥ |
dānavālayamatyugraṃ prayātosmi yuyutsayā

Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)