Chapter 33: Vatsanabha and the fate of the ungrateful

प्रायश्चित्तं कृतघ्नानां प्रतिब्रूहि पितामह ।
मातॄः पितॄन्गुरुंश्चैव येऽवमन्यन्ति मोहिताः

prāyaścittaṃ kṛtaghnānāṃ pratibrūhi pitāmaha |
mātṝḥ pitṝnguruṃścaiva ye'vamanyanti mohitāḥ

ये चाप्यन्ते परे तात कृतघ्ना निरपत्रपाः ।
तेषां गतिं महाबाहो श्रोतुमिच्छामि तत्वतः

ye cāpyante pare tāta kṛtaghnā nirapatrapāḥ |
teṣāṃ gatiṃ mahābāho śrotumicchāmi tatvataḥ

कृतघ्नानां गतिस्तात नरके शाश्वतीः समाः ।
मातापितृगुरूणां च ये न तिष्ठन्ति शासने ।
क्रिमिकीटपिपीलेषु जायन्ते स्थावरेषु च

kṛtaghnānāṃ gatistāta narake śāśvatīḥ samāḥ |
mātāpitṛgurūṇāṃ ca ye na tiṣṭhanti śāsane |
krimikīṭapipīleṣu jāyante sthāvareṣu ca

दुर्लभो हि पुनस्तेषां मानुष्ये पुनरुद्भवः ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्

durlabho hi punasteṣāṃ mānuṣye punarudbhavaḥ |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam

वत्सनाभो महाप्राज्ञो महर्षिः संशितव्रतः ।
वल्मीकभूतो ब्रह्मर्षिस्तप्यते सुमहत्तपः

vatsanābho mahāprājño maharṣiḥ saṃśitavrataḥ |
valmīkabhūto brahmarṣistapyate sumahattapaḥ

तस्मिंश्च तप्यति तपो वासवो भरतर्षभ ।
ववर्ष समुहद्वर्षं सविद्युत्स्तनयित्नुमान्

tasmiṃśca tapyati tapo vāsavo bharatarṣabha |
vavarṣa samuhadvarṣaṃ savidyutstanayitnumān

तत्र सप्ताहवर्षं तु मुमुचे पाकशासनः ।
निमीलिताक्षस्तद्वर्षं प्रत्यगृह्यत वै द्विजः

tatra saptāhavarṣaṃ tu mumuce pākaśāsanaḥ |
nimīlitākṣastadvarṣaṃ pratyagṛhyata vai dvijaḥ

तस्मिन्पतति वर्षे तु शीतवातसमन्विते ।
विशीर्णध्वस्तशिखरो वल्मीकोऽशनिताडितः

tasminpatati varṣe tu śītavātasamanvite |
viśīrṇadhvastaśikharo valmīko'śanitāḍitaḥ

ताड्यमाने ततस्तस्मिन्वत्सनाभे महात्मनि ।
कारुण्यात्तस्य धर्मः स्वमानृशंस्यमथाकरोत्

tāḍyamāne tatastasminvatsanābhe mahātmani |
kāruṇyāttasya dharmaḥ svamānṛśaṃsyamathākarot

चिन्तयानस्य ब्रह्मर्षि तपन्तमतिधार्मिकम् ।
अनुरूपा मतिः क्षिप्रमुपजाता स्वभावजा

cintayānasya brahmarṣi tapantamatidhārmikam |
anurūpā matiḥ kṣipramupajātā svabhāvajā

स्वं रूपं माहिषं कृत्वा ********* मनोहरम् ।
रक्षार्थं वत्सनामस्य चतुष्पादुपरिस्थितः

svaṃ rūpaṃ māhiṣaṃ kṛtvā ********* manoharam |
rakṣārthaṃ vatsanāmasya catuṣpāduparisthitaḥ

यदा त्वपगतं वर्षं वृष्टिवातसमन्वितम् ।
ततो महिषरुपेण धर्मो धर्मभृतांवर ।
शनैर्वल्मीकमुत्सृज्य प्राद्रवद्भरतर्षभ

yadā tvapagataṃ varṣaṃ vṛṣṭivātasamanvitam |
tato mahiṣarupeṇa dharmo dharmabhṛtāṃvara |
śanairvalmīkamutsṛjya prādravadbharatarṣabha

स्थितेऽस्मिन्वृष्टिसम्पाते वीक्षते स्म महातपाः ।
दिशश्च विपुलास्तत्र गिरीणां शिखराणि च

sthite'sminvṛṣṭisampāte vīkṣate sma mahātapāḥ |
diśaśca vipulāstatra girīṇāṃ śikharāṇi ca

दृष्ट्वा च पृथिवीं सर्वां सलिलेन परिप्लुताम् ।
जलाशयान्स तान्दृष्ट्वा विप्रः प्रमुदितोऽभवत्

dṛṣṭvā ca pṛthivīṃ sarvāṃ salilena pariplutām |
jalāśayānsa tāndṛṣṭvā vipraḥ pramudito'bhavat

अचिन्तयद्विस्मितश्चि विप्रः प्रमुदितोऽभवत् ॥
अचिन्तयद्विस्तितश्च वर्षात्केनाभिरक्षितः ।
ततोऽपश्यत्स महिषमवस्थितमदूरतः

acintayadvismitaści vipraḥ pramudito'bhavat ||
acintayadvistitaśca varṣātkenābhirakṣitaḥ |
tato'paśyatsa mahiṣamavasthitamadūrataḥ

तिर्यग्योनावपि कथं दृश्यते धर्मवत्सलः

tiryagyonāvapi kathaṃ dṛśyate dharmavatsalaḥ

अतो नु भद्रमहिषः शिलापट्टमवस्थितः ।
पीवरश्चैव बल्यश्च बहुमांसो भवेदयम्

ato nu bhadramahiṣaḥ śilāpaṭṭamavasthitaḥ |
pīvaraścaiva balyaśca bahumāṃso bhavedayam

तस्य बुद्धिरियं जाता धर्मसंसक्तजा मुनेः ।
कृतघ्ना नरकं यान्ति ये च विश्वस्तघातिनः

tasya buddhiriyaṃ jātā dharmasaṃsaktajā muneḥ |
kṛtaghnā narakaṃ yānti ye ca viśvastaghātinaḥ

निष्कृतिं नैव पश्यामि कृतघ्नानां कथञ्चन ।
क्रते प्राणिपरित्यागाद्धर्मज्ञानां वचो यथा

niṣkṛtiṃ naiva paśyāmi kṛtaghnānāṃ kathañcana |
krate prāṇiparityāgāddharmajñānāṃ vaco yathā

अकृत्वा भरणं पित्रोरदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् ।
कृतघ्नतां च सम्प्राप्य मरणान्ता च निष्कृतिः

akṛtvā bharaṇaṃ pitroradattvā gurudakṣiṇām |
kṛtaghnatāṃ ca samprāpya maraṇāntā ca niṣkṛtiḥ

आकाङ्क्षायामुपेक्षायां चोपपातकमुत्तमम् ।
तस्मात्प्राणान्परित्यक्ष्ये प्रायश्चित्तार्थमित्युत

ākāṅkṣāyāmupekṣāyāṃ copapātakamuttamam |
tasmātprāṇānparityakṣye prāyaścittārthamityuta

स मेरुशिखरं गत्वा निस्यङ्केनान्तरात्मना ।
प्रायश्चित्तं कर्तुकामः शरीरं त्यक्तुमुद्यतः ।
निगृहीतश्च धर्मात्मा हस्ते धर्मेण धर्मवित्

sa meruśikharaṃ gatvā nisyaṅkenāntarātmanā |
prāyaścittaṃ kartukāmaḥ śarīraṃ tyaktumudyataḥ |
nigṛhītaśca dharmātmā haste dharmeṇa dharmavit

वत्सनाभ महाप्राज्ञ बहुवर्षशतायुष ।
परितुष्टोस्मि त्यागेन निस्सङ्गेन तथाऽऽत्मनः

vatsanābha mahāprājña bahuvarṣaśatāyuṣa |
parituṣṭosmi tyāgena nissaṅgena tathā''tmanaḥ

एवं धर्मभृतः सर्वे विमृशन्ति कृताकृतम् ।
न कश्चिद्वत्सनाभस्य यस्य नोपहतं मनः

evaṃ dharmabhṛtaḥ sarve vimṛśanti kṛtākṛtam |
na kaścidvatsanābhasya yasya nopahataṃ manaḥ

यश्चानवद्यश्चरति शक्तो धर्मं च सर्वशः ।
निवर्तस्व महाप्राज्ञ् पूतात्मा ह्यसि शाश्वतः

yaścānavadyaścarati śakto dharmaṃ ca sarvaśaḥ |
nivartasva mahāprājñ pūtātmā hyasi śāśvataḥ