Chapter 205: Uma covers Shiva's eyes; the third eye

भगवंस्तीर्थयात्रार्थं तथैव चरता मया ।
दिव्यमद्भुतसङ्काशं दृष्टं हैमवतं वनम्

bhagavaṃstīrthayātrārthaṃ tathaiva caratā mayā |
divyamadbhutasaṅkāśaṃ dṛṣṭaṃ haimavataṃ vanam

नानावृक्षसमायुक्तं नानापक्षिगणैर्वृतम् ।
नानरत्नगणाकीर्णं नानाभावसमन्वितम्

nānāvṛkṣasamāyuktaṃ nānāpakṣigaṇairvṛtam |
nānaratnagaṇākīrṇaṃ nānābhāvasamanvitam

दिव्यचन्दनसंयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम् ।
दिव्यपुष्पसमाकीर्णं दिव्यगन्धेन वासितम्

divyacandanasaṃyuktaṃ divyadhūpena dhūpitam |
divyapuṣpasamākīrṇaṃ divyagandhena vāsitam

सिद्धचारणसंघातैर्भूतसङ्घैर्निषेवितम् ।
वरिष्ठाप्सरसाकीर्णं नागगन्धर्वसङ्कुलम्

siddhacāraṇasaṃghātairbhūtasaṅghairniṣevitam |
variṣṭhāpsarasākīrṇaṃ nāgagandharvasaṅkulam

मृदङ्गमुरजोद्धुष्टं शङ्खवीणाभिनादितम् ।
नृत्यद्भिर्भूतसङ्घैश्च सर्वतस्त्वभिशोभितम्

mṛdaṅgamurajoddhuṣṭaṃ śaṅkhavīṇābhināditam |
nṛtyadbhirbhūtasaṅghaiśca sarvatastvabhiśobhitam

नानारूपैर्विरूपैश्च भीमरूपैर्भयानकैः ।
सिंहव्याघ्रोरगमृगैर्बिडालवदनैस्तथा

nānārūpairvirūpaiśca bhīmarūpairbhayānakaiḥ |
siṃhavyāghroragamṛgairbiḍālavadanaistathā

स्वरोष्ट्रद्वीपिवदनैर्गजवक्त्रैस्तथैव च ।
उलूकश्येनवदनैः काकगृध्रमुखैस्तथा

svaroṣṭradvīpivadanairgajavaktraistathaiva ca |
ulūkaśyenavadanaiḥ kākagṛdhramukhaistathā

एवं बहुविधाकारैर्भूतसङ्घैर्भृशाकुलम् ।
नानद्यमानं बहुधा हरपारिषदैर्भृशम्

evaṃ bahuvidhākārairbhūtasaṅghairbhṛśākulam |
nānadyamānaṃ bahudhā harapāriṣadairbhṛśam

घोररूपं सुदुर्दर्शं रक्षोगणशतैर्वृतम् ।
समाजं तद्वने दृष्टं मया भूतपतेः पुरा

ghorarūpaṃ sudurdarśaṃ rakṣogaṇaśatairvṛtam |
samājaṃ tadvane dṛṣṭaṃ mayā bhūtapateḥ purā

प्रनृत्ताप्सरसं दिव्यं देवगन्धर्वनादितम् ।
प्रथमे वर्षरात्रे तु मेघसङ्घनिनादितम्

pranṛttāpsarasaṃ divyaṃ devagandharvanāditam |
prathame varṣarātre tu meghasaṅghanināditam

नानाबर्हिणसंघुष्टं गजयूथसमाकुलम् ।
षट्पदैरुपगीतं च प्रथमे मासि माधवे

nānābarhiṇasaṃghuṣṭaṃ gajayūthasamākulam |
ṣaṭpadairupagītaṃ ca prathame māsi mādhave

उत्क्रोशत्क्रौञ्चकुररैः सारसैर्जीवजीवकैः ।
मत्ताभिः परपुष्टाभिः कूजन्तीभिः समाकुलम्

utkrośatkrauñcakuraraiḥ sārasairjīvajīvakaiḥ |
mattābhiḥ parapuṣṭābhiḥ kūjantībhiḥ samākulam

उत्तमावाससङ्काशं भीमरूपतरं ततः ।
द्रष्टुं भवति धर्मस्य धर्मभागिजनस्य च

uttamāvāsasaṅkāśaṃ bhīmarūpataraṃ tataḥ |
draṣṭuṃ bhavati dharmasya dharmabhāgijanasya ca

ये चोध्वरेतसः सिद्धास्तत्रतत्र समागताः ।
मार्ताण्डरश्मिसञ्चारा विश्वेदेवगणास्तथा

ye codhvaretasaḥ siddhāstatratatra samāgatāḥ |
mārtāṇḍaraśmisañcārā viśvedevagaṇāstathā

तथा नागास्तथा दिव्या लोकपाला हुताशनाः ।
वाताश्च सर्वे चायान्ति दिव्यपुष्पसमाकुलाः

tathā nāgāstathā divyā lokapālā hutāśanāḥ |
vātāśca sarve cāyānti divyapuṣpasamākulāḥ

किरन्तः सर्वपुष्पाणि किरन्तोऽद्भुतदर्शनाः ।
ओषध्यः प्रज्वलन्त्यश्च द्योतयन्त्यो दिशो दश

kirantaḥ sarvapuṣpāṇi kiranto'dbhutadarśanāḥ |
oṣadhyaḥ prajvalantyaśca dyotayantyo diśo daśa

विहगाश्च मुदा युक्ता नृत्यन्ति च नदन्ति च ।
ततः समन्ततस्तत्र दिव्या दिव्यजनप्रियाः

vihagāśca mudā yuktā nṛtyanti ca nadanti ca |
tataḥ samantatastatra divyā divyajanapriyāḥ

तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते ।
पर्यङ्क इव बभ्राज उपविष्टो महाद्युतिः

tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite |
paryaṅka iva babhrāja upaviṣṭo mahādyutiḥ

व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरच्छदः ।
व्यालयज्ञोपवीतश्च लोहितान्त्रविभूषितः

vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottaracchadaḥ |
vyālayajñopavītaśca lohitāntravibhūṣitaḥ

हरिश्मश्रुजटो भीमो भयकर्ताऽमरद्विषाम् ।
भयहेतुरभक्तानां भक्तानामभयङ्करः

hariśmaśrujaṭo bhīmo bhayakartā'maradviṣām |
bhayaheturabhaktānāṃ bhaktānāmabhayaṅkaraḥ

किन्नरैर्देवगन्धर्वैः स्तूयमानस्ततस्ततः ।
ऋषिभिश्चाप्सरोभिश्च सर्वतश्चैव शोभितः

kinnarairdevagandharvaiḥ stūyamānastatastataḥ |
ṛṣibhiścāpsarobhiśca sarvataścaiva śobhitaḥ

तत्र भूतपतेः स्थानं देवदानवसङ्कुलम् ।
सर्वतेजोमयं भूम्ना लोकपालनिषेवितम्

tatra bhūtapateḥ sthānaṃ devadānavasaṅkulam |
sarvatejomayaṃ bhūmnā lokapālaniṣevitam

महोरगसमाकीर्णं सर्वेषां रोमहर्षणम् ।
भीमरूपमनिर्देश्यमप्रधृष्यतमं विभोः

mahoragasamākīrṇaṃ sarveṣāṃ romaharṣaṇam |
bhīmarūpamanirdeśyamapradhṛṣyatamaṃ vibhoḥ

तत्र भूतपतिं देवमासीनं शिखरोत्तमे ।
ऋषयो भूतसङ्घाश्च प्रणम्य शिरसा हरम् ।
गीर्भिः परमशुद्धाभिस्तुष्टुवुस्च मनोहरम्

tatra bhūtapatiṃ devamāsīnaṃ śikharottame |
ṛṣayo bhūtasaṅghāśca praṇamya śirasā haram |
gīrbhiḥ paramaśuddhābhistuṣṭuvusca manoharam

विमुक्ताश्चैव पापेभ्यो बभूवुर्विगतज्वराः ।
ऋषयो बालकिल्याश्च तथा विप्रर्षयश्च ये

vimuktāścaiva pāpebhyo babhūvurvigatajvarāḥ |
ṛṣayo bālakilyāśca tathā viprarṣayaśca ye

अयोनिजा योनिजाश्च तपःसिद्धा महर्षयः ।
ततस्तं देवदेवेशं भगवन्तमुपासते ।

ayonijā yonijāśca tapaḥsiddhā maharṣayaḥ |
tatastaṃ devadeveśaṃ bhagavantamupāsate |

ततस्तस्मिन्क्षणे देवी भूतस्त्रीगणसंवृता ।
हरतुल्याम्बरधरा समानव्रतचारिणी

tatastasminkṣaṇe devī bhūtastrīgaṇasaṃvṛtā |
haratulyāmbaradharā samānavratacāriṇī

काञ्चनं कलशं गृह्य सर्वतीर्थाम्बुपूरितम् ।
पुष्पवृष्ट्याऽभिवर्षन्ती दिव्यगन्धसमावृता

kāñcanaṃ kalaśaṃ gṛhya sarvatīrthāmbupūritam |
puṣpavṛṣṭyā'bhivarṣantī divyagandhasamāvṛtā

सरिद्वराभिः सर्वाभिः पृष्ठतोऽनुगता वरा ।
सेवितुं भगवत्पार्श्वमाजगाम शुचिस्मिता

saridvarābhiḥ sarvābhiḥ pṛṣṭhato'nugatā varā |
sevituṃ bhagavatpārśvamājagāma śucismitā

आगम्य तु गिरेः पुत्री देवदेवस्य चान्तिकम् ।
मनःप्रियं चिकीर्षन्ती क्रीडार्थं शङ्करान्तिके

āgamya tu gireḥ putrī devadevasya cāntikam |
manaḥpriyaṃ cikīrṣantī krīḍārthaṃ śaṅkarāntike

मनोहराभ्यां पाणिभ्यां हरनेत्रे पिधाय तु ।
अवेक्ष्य हृष्टा स्वगणान्स्मयन्ती पृष्ठतः स्थिता

manoharābhyāṃ pāṇibhyāṃ haranetre pidhāya tu |
avekṣya hṛṣṭā svagaṇānsmayantī pṛṣṭhataḥ sthitā

देव्या चान्धीकृते देवे कश्मलं समपद्यत ।
निमीलिते भूतपतौ नष्टचन्द्रार्कतारकम्

devyā cāndhīkṛte deve kaśmalaṃ samapadyata |
nimīlite bhūtapatau naṣṭacandrārkatārakam

निःस्वाध्यायवषट्कारं तमसा चाभिसंवृतम् ।
विषण्णं भयवित्रस्तं जगदासीद्भयाकुलम्

niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ tamasā cābhisaṃvṛtam |
viṣaṇṇaṃ bhayavitrastaṃ jagadāsīdbhayākulam

हाहाकारमृषीणां च लोकानामभवत्तदा ।
तमोभिभूते सम्भ्रान्ते लोके जीवनसंक्षये

hāhākāramṛṣīṇāṃ ca lokānāmabhavattadā |
tamobhibhūte sambhrānte loke jīvanasaṃkṣaye

तृतीयं चास्य सम्भूतं ललाटे नेत्रमायतम् ।
द्वादशादित्यसङ्काशं लोकान्भासाऽवभासयत्

tṛtīyaṃ cāsya sambhūtaṃ lalāṭe netramāyatam |
dvādaśādityasaṅkāśaṃ lokānbhāsā'vabhāsayat

तत्रक तेनाग्निना तेन युगान्ताग्निनिभेन वै ।
अदह्यत गिरिः सर्वो हिमवानग्रतः स्थितः

tatraka tenāgninā tena yugāntāgninibhena vai |
adahyata giriḥ sarvo himavānagrataḥ sthitaḥ

दह्यमाने गिरौ तस्मिन्मृगपक्षिसमाकुले ।
सविद्याधरगन्धर्वे दिव्यौषधसमाकुले

dahyamāne girau tasminmṛgapakṣisamākule |
savidyādharagandharve divyauṣadhasamākule

ततो गिरिसुता चापि विस्मयोत्फुल्ललोचना ।
बभूव च जगत्सर्वं तथा विस्मयसंयुतम्

tato girisutā cāpi vismayotphullalocanā |
babhūva ca jagatsarvaṃ tathā vismayasaṃyutam

पश्यतामेव सर्वेषां देवदानवरक्षसाम् ।
नेत्रजेनाग्निना तेन दग्ध एव नगोत्तमः

paśyatāmeva sarveṣāṃ devadānavarakṣasām |
netrajenāgninā tena dagdha eva nagottamaḥ

तं दृष्ट्वा मथितं शैलं शैलपुत्री सविक्लवा ।
पितुः सम्मानमिच्छन्ती पपात भुवि पादूयोः

taṃ dṛṣṭvā mathitaṃ śailaṃ śailaputrī saviklavā |
pituḥ sammānamicchantī papāta bhuvi pādūyoḥ

तं दृष्ट्वा देवदेवेशो देव्या दुःखमनुत्तमम् ।
हैमवत्याः प्रियार्थं च गिरिं पुनरवैक्षत

taṃ dṛṣṭvā devadeveśo devyā duḥkhamanuttamam |
haimavatyāḥ priyārthaṃ ca giriṃ punaravaikṣata

दृष्टमात्रे भगवता सौम्ययुक्तेन चेतसा ।
क्षणेन हिमवाञ्शैलः प्रकृतिस्थोऽभवत्पुनः

dṛṣṭamātre bhagavatā saumyayuktena cetasā |
kṣaṇena himavāñśailaḥ prakṛtistho'bhavatpunaḥ

हृष्टपुष्टविहङ्गैश्च प्रफुल्लद्रुमकाननः ।
सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रीतियुक्तैः समाकुलः

hṛṣṭapuṣṭavihaṅgaiśca praphulladrumakānanaḥ |
siddhacāraṇasaṅghaiśca prītiyuktaiḥ samākulaḥ

पितरं प्रकृतिस्थं च दृष्ट्वा हैमवती भृशम् ।
अभवत्प्रीतिसंयुक्ता मुदितात्र पिनाकिनम्

pitaraṃ prakṛtisthaṃ ca dṛṣṭvā haimavatī bhṛśam |
abhavatprītisaṃyuktā muditātra pinākinam

देवी विस्मयसंयुक्ता प्रष्टुकामा महेश्वरम् ।
हितार्तं सर्वलोकानां प्रजानां हितकाम्यया ।
देवदेवं महादेवी बभाषेदं वचोऽर्थवत्

devī vismayasaṃyuktā praṣṭukāmā maheśvaram |
hitārtaṃ sarvalokānāṃ prajānāṃ hitakāmyayā |
devadevaṃ mahādevī babhāṣedaṃ vaco'rthavat

भगवन्देवदेवेश शूलपाणे महाद्युते ।
विस्मयो मे महाञ्जातस्तस्मिन्नेत्राग्निसम्भवे

bhagavandevadeveśa śūlapāṇe mahādyute |
vismayo me mahāñjātastasminnetrāgnisambhave

किमर्थं देवदेवेश ललाटेऽस्मिन्प्रकाशते ।
अतिसूर्याग्निसङ्काशं तृतीयं नेत्रमायतम्

kimarthaṃ devadeveśa lalāṭe'sminprakāśate |
atisūryāgnisaṅkāśaṃ tṛtīyaṃ netramāyatam

नेत्राग्निना तु महता निर्दग्धो हिमवानसौ ।
पुनः संदृष्टमात्रस्तु प्रकृतिस्थः पिता मम

netrāgninā tu mahatā nirdagdho himavānasau |
punaḥ saṃdṛṣṭamātrastu prakṛtisthaḥ pitā mama

एष मे संशयो देव हृदि मे सम्प्रवर्तते ।
देवदेव नमस्तुभ्यं तन्मे संसितुमर्हसि

eṣa me saṃśayo deva hṛdi me sampravartate |
devadeva namastubhyaṃ tanme saṃsitumarhasi

एवमुक्तस्तया देव्या प्रीयमाणोऽब्रवीद्भवः ।
स्थाने संशयितुं देवि धर्मज्ञे प्रियभाषिणि

evamuktastayā devyā prīyamāṇo'bravīdbhavaḥ |
sthāne saṃśayituṃ devi dharmajñe priyabhāṣiṇi

त्वदृते मां हि वै प्रष्टुं न शक्यं केन चेत्प्रिये ।
प्रकाशं यदि वा गुह्यं प्रियार्थं प्रब्रवीम्यहम्

tvadṛte māṃ hi vai praṣṭuṃ na śakyaṃ kena cetpriye |
prakāśaṃ yadi vā guhyaṃ priyārthaṃ prabravīmyaham

शृणु तत्सर्वमकिलमस्यां संसदि भामिनि ।
सर्वेषामेव लोकानां कूटस्थं विद्धि मां प्रिये

śṛṇu tatsarvamakilamasyāṃ saṃsadi bhāmini |
sarveṣāmeva lokānāṃ kūṭasthaṃ viddhi māṃ priye

मदधीनास्त्रयो लोका यथा विष्णौ तथा मयि ।
स्रष्टा विष्णुरहं गोप्ता इत्येतद्विद्धि भामिनि

madadhīnāstrayo lokā yathā viṣṇau tathā mayi |
sraṣṭā viṣṇurahaṃ goptā ityetadviddhi bhāmini

तस्माद्यदा मां स्पृशति शुभं वा यदि वेतरत् ।
तथैवेदं जगत्सर्वं तत्तद्भवति शोभने

tasmādyadā māṃ spṛśati śubhaṃ vā yadi vetarat |
tathaivedaṃ jagatsarvaṃ tattadbhavati śobhane

एतद्गुह्यमजानन्त्या त्वया बाल्यादनिन्दिते ।
मन्नेत्रे पिहिते देवि क्रीडनार्थं दृढव्रते

etadguhyamajānantyā tvayā bālyādanindite |
mannetre pihite devi krīḍanārthaṃ dṛḍhavrate

तत्कृते नष्टचन्द्रार्कं जगदासीद्भयाकुलम् ।
नष्टादित्ये तमोभूते लोके गिरिसुते प्रिये

tatkṛte naṣṭacandrārkaṃ jagadāsīdbhayākulam |
naṣṭāditye tamobhūte loke girisute priye

तृतीयं लोचनं सृष्टं लोकं संरक्षितुं मया ।
कथितं संशयस्थानं निर्विशङ्का भव प्रिये

tṛtīyaṃ locanaṃ sṛṣṭaṃ lokaṃ saṃrakṣituṃ mayā |
kathitaṃ saṃśayasthānaṃ nirviśaṅkā bhava priye