Chapter 206: Mahadev explains his four faces and blue throat

क्षणज्ञा देवदेवस्य श्रोतुकामा प्रियं हितम् ।
उमादेवी महादेवमपृच्छत्पुनरेव तु

kṣaṇajñā devadevasya śrotukāmā priyaṃ hitam |
umādevī mahādevamapṛcchatpunareva tu

भगवन्देवदेवेश सर्वदेवनमस्कृत ।
चतुर्मुखो वै भगवानभवत्केन हेतुना

bhagavandevadeveśa sarvadevanamaskṛta |
caturmukho vai bhagavānabhavatkena hetunā

भगवन्केन ते वक्त्रमैन्द्रमद्भुतदर्शनम् ।
उत्तरं चापि भगवन्पश्चिमं शुभदर्शनम् ।
दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्ध्वं जटिलावृतम्

bhagavankena te vaktramaindramadbhutadarśanam |
uttaraṃ cāpi bhagavanpaścimaṃ śubhadarśanam |
dakṣiṇaṃ ca mukhaṃ raudraṃ kenordhvaṃ jaṭilāvṛtam

यथादृशं महाभाग श्रोतुमिच्छामि कारणम् ।
एष मे संशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि

yathādṛśaṃ mahābhāga śrotumicchāmi kāraṇam |
eṣa me saṃśayo deva tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वमिच्छसि भामिनि ।
पुराऽसुरो महाघोरौ लोकोद्वेगकरौ भृशम्

tadahaṃ te pravakṣyāmi yattvamicchasi bhāmini |
purā'suro mahāghorau lokodvegakarau bhṛśam

सुन्दोपसुन्दनामानावासतुर्बलगर्वितौ ।
अशस्त्रवध्यौ बलिनौ परस्परहितैषिणौ

sundopasundanāmānāvāsaturbalagarvitau |
aśastravadhyau balinau parasparahitaiṣiṇau

तयोरेव विनाशाय निर्मिता विश्वकर्मणा ।
सर्वतः सारमुद्धृत्य तिलशो लोकपूजिता ।
तिलोत्तमेति विख्याता अप्सराः सा बभूव ह

tayoreva vināśāya nirmitā viśvakarmaṇā |
sarvataḥ sāramuddhṛtya tilaśo lokapūjitā |
tilottameti vikhyātā apsarāḥ sā babhūva ha

देवकार्यं करिष्यन्ती हासभावसमन्विता ।
सा तपस्यन्तमागम्य रूपेणाप्रतिमा भुवि

devakāryaṃ kariṣyantī hāsabhāvasamanvitā |
sā tapasyantamāgamya rūpeṇāpratimā bhuvi

मया बहुमता चेयं देवकार्यं करिष्यति ।
इति मत्वा तदा चाहं कुर्वन्तीं मां प्रदक्षिणम् ।
तथैव तां दिदृक्षुश्च चतुर्वक्त्रोऽभवं प्रिये

mayā bahumatā ceyaṃ devakāryaṃ kariṣyati |
iti matvā tadā cāhaṃ kurvantīṃ māṃ pradakṣiṇam |
tathaiva tāṃ didṛkṣuśca caturvaktro'bhavaṃ priye

ऐन्द्रं मुखमिदं पूर्वं तपश्चर्यापरं सदा ।
दक्षिणं मे मुखं दिव्यं रौद्रं संहरति प्रजाः

aindraṃ mukhamidaṃ pūrvaṃ tapaścaryāparaṃ sadā |
dakṣiṇaṃ me mukhaṃ divyaṃ raudraṃ saṃharati prajāḥ

लोककार्यपरं नित्यं पश्चिमं मे मुखं प्रिये ।
वेदानधीते सततमद्भुतं चोत्तरं मुखम् ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

lokakāryaparaṃ nityaṃ paścimaṃ me mukhaṃ priye |
vedānadhīte satatamadbhutaṃ cottaraṃ mukham |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

भगवञ्श्रोतुमिच्छामि शूलपाणे वरप्रद ।
किमर्थं नीलता कण्ठे भाति बर्हिनिभा तव

bhagavañśrotumicchāmi śūlapāṇe varaprada |
kimarthaṃ nīlatā kaṇṭhe bhāti barhinibhā tava

एतत्ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता

etatte kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā

पुरा युगान्तरे यत्नादमृतार्थं सुरासुरैः ।
बलवद्भिर्विमथितश्चिरकालं महोदधिः

purā yugāntare yatnādamṛtārthaṃ surāsuraiḥ |
balavadbhirvimathitaścirakālaṃ mahodadhiḥ

रज्जुना नागराजेन मथ्यमाने महोदधौ ।
विषं तत्र समुद्भूतं सर्वलोकविनाशनम्

rajjunā nāgarājena mathyamāne mahodadhau |
viṣaṃ tatra samudbhūtaṃ sarvalokavināśanam

तद्दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे तदा विमनसोऽभवन् ।
ग्रस्तं हि तन्मया देवि लोकानां हितकारणात्

taddṛṣṭvā vibudhāḥ sarve tadā vimanaso'bhavan |
grastaṃ hi tanmayā devi lokānāṃ hitakāraṇāt

तत्कृता नीलता चासीत्कण्ठे बर्हिनिभा शुभे ।
तदाप्रभृति चैवाहं नीलकण्ठ इति स्मृतः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

tatkṛtā nīlatā cāsītkaṇṭhe barhinibhā śubhe |
tadāprabhṛti caivāhaṃ nīlakaṇṭha iti smṛtaḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

नीलकण्ठ नमस्तेऽस्तु सर्वलोकसुखावह ।
बहूनामायुधानां त्वं पिनाकं धर्मुमिच्छसि ।
किमर्थं देवदेवेश तन्मे शंसितुमर्हसि

nīlakaṇṭha namaste'stu sarvalokasukhāvaha |
bahūnāmāyudhānāṃ tvaṃ pinākaṃ dharmumicchasi |
kimarthaṃ devadeveśa tanme śaṃsitumarhasi

शस्त्रागमं ते वक्ष्यामि शृणु धर्म्यं शुचिस्मिते ।
युगान्तरे महादेवि कण्वो नाम महामुनिः

śastrāgamaṃ te vakṣyāmi śṛṇu dharmyaṃ śucismite |
yugāntare mahādevi kaṇvo nāma mahāmuniḥ

स हि दिव्यां तपश्चर्यां कर्तुमेवोपचक्रमे ।
तथा तस्य तपो घोरं चरतः कालपर्ययात् ।
वल्मीकं पुनरुद्भूतं तस्यैव शिरसि प्रिये

sa hi divyāṃ tapaścaryāṃ kartumevopacakrame |
tathā tasya tapo ghoraṃ carataḥ kālaparyayāt |
valmīkaṃ punarudbhūtaṃ tasyaiva śirasi priye

वेणुर्वल्मीकसंयोगान्मूर्ध्नि तस्य बभूव ह ।
धरमाणश्च तत्सर्वं तपश्चर्यां तथाऽकरोत्

veṇurvalmīkasaṃyogānmūrdhni tasya babhūva ha |
dharamāṇaśca tatsarvaṃ tapaścaryāṃ tathā'karot

तस्मै ब्रह्मा वरं दातुं जगाम तपसार्चितः ।
दत्त्वा तस्मै वरं देवो वेणुं दृष्ट्वा त्वचिन्तयत्

tasmai brahmā varaṃ dātuṃ jagāma tapasārcitaḥ |
dattvā tasmai varaṃ devo veṇuṃ dṛṣṭvā tvacintayat

लोककार्यं समुद्दिश्य वेणुनाऽनेन भामिनि ।
चिन्तयित्वा तमादाय कार्मुकार्थे न्ययोजयत्

lokakāryaṃ samuddiśya veṇunā'nena bhāmini |
cintayitvā tamādāya kārmukārthe nyayojayat

विष्णोर्मम च सामर्थ्यं ज्ञात्वा लोकपितामहः ।
धनुषी द्वे तदा प्रादाद्विष्णवे च ममैव च

viṣṇormama ca sāmarthyaṃ jñātvā lokapitāmahaḥ |
dhanuṣī dve tadā prādādviṣṇave ca mamaiva ca

पिनाकं नाम मे चापं शार्ङ्गं नाम हरेर्धनुः ।
तृतीयमवशेषेण गाण्डीवमभवद्धनुः

pinākaṃ nāma me cāpaṃ śārṅgaṃ nāma harerdhanuḥ |
tṛtīyamavaśeṣeṇa gāṇḍīvamabhavaddhanuḥ

तच्च सोमाय निर्दिश्य ब्रह्मा लोकं गतः पुनः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं शस्त्रागममनिन्दिते

tacca somāya nirdiśya brahmā lokaṃ gataḥ punaḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ śastrāgamamanindite

भगवन्देवदेवेश पिनाकपरमप्रिय ।
वाहनेषु तथाऽन्येषु सत्सु भूतपते तव

bhagavandevadeveśa pinākaparamapriya |
vāhaneṣu tathā'nyeṣu satsu bhūtapate tava

अयं तु वृषभः कस्माद्वाहनं स यथाऽभवत् ।
एष मे सशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि

ayaṃ tu vṛṣabhaḥ kasmādvāhanaṃ sa yathā'bhavat |
eṣa me saśayo deva tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि वाहनं स यथाऽभवत्

tadahaṃ te pravakṣyāmi vāhanaṃ sa yathā'bhavat

आदिसर्गे पुरा गावः श्वेतवर्णाः शुचिस्मिते ।
बलसंहनना गावो दर्पयुक्ताश्चरन्ति ताः

ādisarge purā gāvaḥ śvetavarṇāḥ śucismite |
balasaṃhananā gāvo darpayuktāścaranti tāḥ

अहं तु तप आतिष्ठं तस्मिन्काले शुभानने ।
एकपादश्चोर्ध्वबाहुर्लोकार्थं हिमवद्गिरौ

ahaṃ tu tapa ātiṣṭhaṃ tasminkāle śubhānane |
ekapādaścordhvabāhurlokārthaṃ himavadgirau

गावो मे पार्श्वमागम्य दर्पोत्सिक्ताः समन्ततः ।
स्थानभ्रंशं तदा देवि चक्रिरे बहुशस्तदा

gāvo me pārśvamāgamya darpotsiktāḥ samantataḥ |
sthānabhraṃśaṃ tadā devi cakrire bahuśastadā

अपचारेण वै तासां मनःक्षोभोऽभवन्मम ।
तस्माद्दग्धा यदा गावो रोषाविष्टेन चेतसा

apacāreṇa vai tāsāṃ manaḥkṣobho'bhavanmama |
tasmāddagdhā yadā gāvo roṣāviṣṭena cetasā

तस्मिंस्तु व्यसने घोरे वर्तमाने पशून्प्रति ।
अनेन वृषभेणाहं शमितः सम्प्रसादनैः

tasmiṃstu vyasane ghore vartamāne paśūnprati |
anena vṛṣabheṇāhaṃ śamitaḥ samprasādanaiḥ

तदाप्रभृति शान्ताश्च वर्णभेदत्वमागताः ।
श्वेतोऽयं वृषभो देवि पूर्वसंस्कारसंयुतः ।
वाहनत्वे ध्वजत्वे मे तदाप्रभृति योजितः

tadāprabhṛti śāntāśca varṇabhedatvamāgatāḥ |
śveto'yaṃ vṛṣabho devi pūrvasaṃskārasaṃyutaḥ |
vāhanatve dhvajatve me tadāprabhṛti yojitaḥ

तस्मान्मे गोपतित्वं च देवैर्गोभिश्च कल्पितम् ।
प्रसन्नश्चाभवं देवि तदा गोपतितां गतः

tasmānme gopatitvaṃ ca devairgobhiśca kalpitam |
prasannaścābhavaṃ devi tadā gopatitāṃ gataḥ