Chapter 2: Sudarshana conquers Death by honouring the guest

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
श्रुतं मे महदाख्यानमिदं मतिमतांवर

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
śrutaṃ me mahadākhyānamidaṃ matimatāṃvara

भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मार्थसहितं नृप ।
कथ्यमानं त्वया किञ्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

bhūyastu śrotumicchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa |
kathyamānaṃ tvayā kiñcittanme vyākhyātumarhasi

केन मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः ।
इत्येतद्धर्ममाचक्ष्व तत्त्वेनापि च पार्थिव

kena mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ |
ityetaddharmamācakṣva tattvenāpi ca pārthiva

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा मृत्यर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathā mṛtyargṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ

मनोः प्रजापते राजन्निक्ष्वाकुरभवत्सुतः ।
तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः

manoḥ prajāpate rājannikṣvākurabhavatsutaḥ |
tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ

दशमस्तस्य पुत्रस्तु दशाश्वो नाम भारत ।
माहिष्मत्यामभूद्राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः

daśamastasya putrastu daśāśvo nāma bhārata |
māhiṣmatyāmabhūdrājā dharmātmā satyavikramaḥ

दशाश्वस्य सुतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः ।
सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः

daśāśvasya sutastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ |
satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ

मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः ।
धनुर्वेदे च वेदे च निरतो योऽभवत्सदा

madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ |
dhanurvede ca vede ca nirato yo'bhavatsadā

मदिराश्वस्य पुत्रस्तु द्युतिमान्नाम पार्थिवः ।
महाभागो महातेजा महासत्वो महाबलः

madirāśvasya putrastu dyutimānnāma pārthivaḥ |
mahābhāgo mahātejā mahāsatvo mahābalaḥ

पुत्रो द्युतिमतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः ।
सर्वलोकेषु विख्यातः सुवीरो नाम नामतः ।
धर्मात्मा कोशवांश्चापि देवराज इवापरः

putro dyutimatastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ |
sarvalokeṣu vikhyātaḥ suvīro nāma nāmataḥ |
dharmātmā kośavāṃścāpi devarāja ivāparaḥ

सुवीरस्य तु पुत्रोऽभूत्सर्वसङ्ग्रामदुर्जयः ।
दुर्जयो नाम विख्यातः सर्वशस्त्रभृतांवर

suvīrasya tu putro'bhūtsarvasaṅgrāmadurjayaḥ |
durjayo nāma vikhyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvara

दुर्जयस्येन्द्रवपुषः पुत्रोऽग्निसदृशद्युतिः ।
दुर्योधनो नाम महान्राजा राजर्षिसत्तमः

durjayasyendravapuṣaḥ putro'gnisadṛśadyutiḥ |
duryodhano nāma mahānrājā rājarṣisattamaḥ

तस्येन्द्रसमवीर्यस्य सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
विषये वासवस्तस्य सम्यगेव प्रवर्षति

tasyendrasamavīryasya saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |
viṣaye vāsavastasya samyageva pravarṣati

रत्नैर्धनैश्च पशुभिः सस्यैश्चापि पृथग्विधैः ।
नगरं विषयश्चास्य प्रतिपूर्णस्तदाऽभवत्

ratnairdhanaiśca paśubhiḥ sasyaiścāpi pṛthagvidhaiḥ |
nagaraṃ viṣayaścāsya pratipūrṇastadā'bhavat

न तस्य विषये चाभूत्कृपणो नापि दुर्गतः ।
व्याधितो वा कृशो वाऽपरि तस्मिन्नाभून्नरः क्वचित्

na tasya viṣaye cābhūtkṛpaṇo nāpi durgataḥ |
vyādhito vā kṛśo vā'pari tasminnābhūnnaraḥ kvacit

सुदक्षिणो मधुरवागनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
धर्मात्मा चानृशंसश्च विक्रान्तोऽथाविकत्थनः

sudakṣiṇo madhuravāganasūyurjitendriyaḥ |
dharmātmā cānṛśaṃsaśca vikrānto'thāvikatthanaḥ

यज्वा च दान्तो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः ।
न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः

yajvā ca dānto medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ |
na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ

तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवा ।
चकमे पुरुषव्याघ्रं स्वेन भावेन भारत

taṃ narmadā devanadī puṇyā śītajalā śivā |
cakame puruṣavyāghraṃ svena bhāvena bhārata

तस्यां जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलोचना ।
नाम्ना सुदर्शना राजन्रूपेण च सुदर्शना

tasyāṃ jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā |
nāmnā sudarśanā rājanrūpeṇa ca sudarśanā

तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर ।
दुर्योधनसुता यादृगभवद्वरवर्णिनी

tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira |
duryodhanasutā yādṛgabhavadvaravarṇinī

तामग्निश्चकमे साक्षाद्राजकन्यां सुदर्शनाम् ।
स्वरूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युति

tāmagniścakame sākṣādrājakanyāṃ sudarśanām |
svarūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyuti

सा चाग्निशरणे राज्ञः शुश्रूषाकृतनिश्चया ।
नियुक्ता पितृसन्देशादारिराधयिषुः शिखिम्

sā cāgniśaraṇe rājñaḥ śuśrūṣākṛtaniścayā |
niyuktā pitṛsandeśādārirādhayiṣuḥ śikhim

तस्या मनोहरं रूपं दृष्ट्वा देवो हुताशनः ।
मन्मथेन समादिष्टः पत्नीत्वे यतते मिथः

tasyā manoharaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā devo hutāśanaḥ |
manmathena samādiṣṭaḥ patnītve yatate mithaḥ

भज मामनवद्याङ्गि कामात्कमललोचने ।
रम्भोरु मृगशावाक्षि पूर्णचन्द्रनिभानने ॥
0
भ्रूलताललितं कान्तमनङ्गो बाधते हि माम्

bhaja māmanavadyāṅgi kāmātkamalalocane |
rambhoru mṛgaśāvākṣi pūrṇacandranibhānane ||
0
bhrūlatālalitaṃ kāntamanaṅgo bādhate hi mām

ललाटं चन्द्ररेखाभं शिरोरुहविभूषितम् ।
दृष्ट्वा ते पत्रलेखान्तमनङ्गो बाधते भृशम्

lalāṭaṃ candrarekhābhaṃ śiroruhavibhūṣitam |
dṛṣṭvā te patralekhāntamanaṅgo bādhate bhṛśam

बालातपेन तुलितं सस्वेदपुलकोद्गमम् ।
बिम्बाधरोष्ठवदनं विबुद्धमिव पङ्कजम् ।
अतीव चारुविभ्रान्तं मदमावहते मम

bālātapena tulitaṃ sasvedapulakodgamam |
bimbādharoṣṭhavadanaṃ vibuddhamiva paṅkajam |
atīva cāruvibhrāntaṃ madamāvahate mama

दन्तप्रकाशनियता वाणी तव सुरक्षिता ।
ताम्रपल्लवसंकाशा जिह्वेयं मे मनोहरा

dantaprakāśaniyatā vāṇī tava surakṣitā |
tāmrapallavasaṃkāśā jihveyaṃ me manoharā

समाः स्निग्धाः सुजाताश्च सहिताश्च द्विजास्तव ।
द्विजप्रिये प्रसीदस्व भज मां सुभगा ह्यसि

samāḥ snigdhāḥ sujātāśca sahitāśca dvijāstava |
dvijapriye prasīdasva bhaja māṃ subhagā hyasi

मनोज्ञं सुकृतापाङ्गं मुखं तव मनोहरम् ।
स्तनौ ते संहतौ भीरु हाराभरणभूषितौ

manojñaṃ sukṛtāpāṅgaṃ mukhaṃ tava manoharam |
stanau te saṃhatau bhīru hārābharaṇabhūṣitau

पक्वबिल्वप्रतीकाशौ कर्कशौ सङ्गमक्षमौ ।
गम्भीरनाभिसुभगे भज मां वरवर्णिनि

pakvabilvapratīkāśau karkaśau saṅgamakṣamau |
gambhīranābhisubhage bhaja māṃ varavarṇini

सैवमुक्ता विरहिते पावकेन महात्मना ।
ईषदाकम्पहृदया व्रीडिता वाक्यमब्रवीत्

saivamuktā virahite pāvakena mahātmanā |
īṣadākampahṛdayā vrīḍitā vākyamabravīt

नलु नाम कुलीनानां कन्यकानां विशेषतः ।
माता पिता प्रभवतः प्रदाने बान्धवाश्च ये

nalu nāma kulīnānāṃ kanyakānāṃ viśeṣataḥ |
mātā pitā prabhavataḥ pradāne bāndhavāśca ye

पाणिग्रहणमन्त्रैश्च हुते चैव विभावसौ ।
सतां मध्ये निविष्टायाः कन्यायाः शरणं पतिः

pāṇigrahaṇamantraiśca hute caiva vibhāvasau |
satāṃ madhye niviṣṭāyāḥ kanyāyāḥ śaraṇaṃ patiḥ

साऽहं नात्मवशा देव पितरं वरयस्व मे ।

sā'haṃ nātmavaśā deva pitaraṃ varayasva me |

अथ नातिचिराद्राजा कालाद्दुर्योधनस्तदा ।
यज्ञसम्भारनिपुणान्मन्त्रीनाहूय चोक्तवान् ।
यज्ञं यक्ष्येऽहमिति वै सम्भारान्सम्भ्रियन्तु मे

atha nāticirādrājā kālādduryodhanastadā |
yajñasambhāranipuṇānmantrīnāhūya coktavān |
yajñaṃ yakṣye'hamiti vai sambhārānsambhriyantu me

ततः समाहिते तस्य यज्ञे ब्राह्मणसत्तमैः ।
विप्ररूपी हुतवहो नृपं कन्यामयाचत

tataḥ samāhite tasya yajñe brāhmaṇasattamaiḥ |
viprarūpī hutavaho nṛpaṃ kanyāmayācata

न तु राजा प्रदानाय तस्मै भावमकल्पयत् ।
दरिद्रश्चासवर्णश्च ममायमिति पार्थिवः ।
इति तस्मै न वै कन्यां दित्सां चक्रे नराधिपः

na tu rājā pradānāya tasmai bhāvamakalpayat |
daridraścāsavarṇaśca mamāyamiti pārthivaḥ |
iti tasmai na vai kanyāṃ ditsāṃ cakre narādhipaḥ

अथ दीक्षामुपेतस्य यज्ञे तस्य महात्मनः ।
आहितो हवनार्थाय वेद्यामग्निः प्रणश्यत

atha dīkṣāmupetasya yajñe tasya mahātmanaḥ |
āhito havanārthāya vedyāmagniḥ praṇaśyata

ततः स भीतो नृपतिर्भृशं प्रव्यथितेन्द्रियः ।
मन्त्रिणो ब्राह्मणांश्चैव पप्रच्छ किमिदं भवेत् ।
यज्ञे समिद्धो भगवान्नष्टो मे हव्यवाहनः

tataḥ sa bhīto nṛpatirbhṛśaṃ pravyathitendriyaḥ |
mantriṇo brāhmaṇāṃścaiva papraccha kimidaṃ bhavet |
yajñe samiddho bhagavānnaṣṭo me havyavāhanaḥ

सम्मन्त्रकुशलैस्तैस्तैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
ऋत्विग्भिर्मन्त्रकुशलैर्यज्यतां वा हुताशनः

sammantrakuśalaistaistairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ |
ṛtvigbhirmantrakuśalairyajyatāṃ vā hutāśanaḥ

अथ ऋक्सामयजुषां ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
वेदतत्वार्थकुशलैस्ततः सोमपुरस्करैः

atha ṛksāmayajuṣāṃ brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
vedatatvārthakuśalaistataḥ somapuraskaraiḥ

गुह्यैश्च नामभिः सर्वैराहूतो हव्यवाहनः ।
स्वरूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः

guhyaiśca nāmabhiḥ sarvairāhūto havyavāhanaḥ |
svarūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyutiḥ

ततो महात्मा तानाह दहनो ब्राह्मणर्षभान् ।
वरयाम्यात्मनोऽर्थाय दुर्योधनसुतामिति

tato mahātmā tānāha dahano brāhmaṇarṣabhān |
varayāmyātmano'rthāya duryodhanasutāmiti

ततस्ते कल्यमुत्थाय तस्मै राज्ञे न्यवेदयन् ।
ब्राह्मणा विस्मिताः सर्वे यदुक्तं चित्रभानुना

tataste kalyamutthāya tasmai rājñe nyavedayan |
brāhmaṇā vismitāḥ sarve yaduktaṃ citrabhānunā

ततः स राजा तच्छ्रुत्वा वचनं ब्रह्मवादिनाम् ।
अवाप्य परमं हर्षं तथेति प्राह बुद्धिमान्

tataḥ sa rājā tacchrutvā vacanaṃ brahmavādinām |
avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān

अयाचत च तं शुल्कं भगवन्तं विभावसुम् ।
नित्यं सान्निध्यमिह ते चित्रभानो भवेदिति

ayācata ca taṃ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasum |
nityaṃ sānnidhyamiha te citrabhāno bhavediti

तमाह भगवानग्निरेवमस्त्विति पार्थिवम् ।
ततः सान्निध्यमद्यापि माहिष्मत्यां विभावसोः ॥
दृष्टं हि सहदेवेन दिशं विजयता च तत् ।

tamāha bhagavānagnirevamastviti pārthivam |
tataḥ sānnidhyamadyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥ ||
dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśaṃ vijayatā ca tat |

ततस्तां समलङ्कृत्य कन्यामहतवाससम् ।
ददौ दुर्योधनो राजा पावकाय महात्मने

tatastāṃ samalaṅkṛtya kanyāmahatavāsasam |
dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane

प्रतिजग्राह चाग्निस्तु राजकन्यां सुदर्शनाम् ।
विधिना वेददृष्टेन वसोर्धारामिवाध्वरे

pratijagrāha cāgnistu rājakanyāṃ sudarśanām |
vidhinā vedadṛṣṭena vasordhārāmivādhvare

तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा श्रिया ।
अभवत्प्रीतिमानग्निर्गर्भं चास्यां समादधे

tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śriyā |
abhavatprītimānagnirgarbhaṃ cāsyāṃ samādadhe

तस्याः समभवत्पुत्रो नाम्नाऽग्नेयः सुदर्शनः

tasyāḥ samabhavatputro nāmnā'gneyaḥ sudarśanaḥ

सुदर्शनस्तु रूपेण पूर्णेन्दुसदृशोपमः ।
शिशुरेवाध्यगात्सर्वं परं ब्रह्म सनातनम्

sudarśanastu rūpeṇa pūrṇendusadṛśopamaḥ |
śiśurevādhyagātsarvaṃ paraṃ brahma sanātanam

अथौघवान्नाम नृपो नृगस्यासीत्पितामहः ।
तस्याप्योघवती कन्या पुत्रश्चौघरथोऽभवत्

athaughavānnāma nṛpo nṛgasyāsītpitāmahaḥ |
tasyāpyoghavatī kanyā putraścaugharatho'bhavat

तामोघवान्ददौ तस्मै स्वयमोघवतीं सुताम् ।
सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थे देवरूपिणीम्

tāmoghavāndadau tasmai svayamoghavatīṃ sutām |
sudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm

स गृहस्थाश्रमरतस्तया सह सुदर्शनः ।
कुरुक्षेत्रेऽवसद्राजन्नोघवत्या समन्वितः

sa gṛhasthāśramaratastayā saha sudarśanaḥ |
kurukṣetre'vasadrājannoghavatyā samanvitaḥ

गृहस्थश्चावजेष्यामि मृत्युमित्येव स प्रभो ।
प्रतिज्ञामकरोद्धीमान्दीप्ततेजा विशाम्पते

gṛhasthaścāvajeṣyāmi mṛtyumityeva sa prabho |
pratijñāmakaroddhīmāndīptatejā viśāmpate

तामेवौघवतीं राजन्स पावकसुतोऽब्रवीत् ।
अतिथेः प्रतिकूलं ते न कर्तव्यं कथञ्चन

tāmevaughavatīṃ rājansa pāvakasuto'bravīt |
atitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathañcana

येनयेन च तुष्येत नित्यमेव त्वयाऽतिथिः ।
अप्यात्मनः प्रदानेन न ते कार्या विचारणा

yenayena ca tuṣyeta nityameva tvayā'tithiḥ |
apyātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā

एतद्व्रतं मम सदा हृदि सम्परिवर्तते ।
गृहस्थानां च सुश्रोणि नातिथेर्विद्यते परम्

etadvrataṃ mama sadā hṛdi samparivartate |
gṛhasthānāṃ ca suśroṇi nātithervidyate param

प्रमाणं यदि वामोरु वचस्ते मम शोभने ।
इदं वचनमव्यग्रा हृदि त्वं धारयेः सदा

pramāṇaṃ yadi vāmoru vacaste mama śobhane |
idaṃ vacanamavyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā

निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा सन्निहितेऽनघे ।
नातिथिस्तेऽवमन्तव्यः प्रमाणं यद्यहं तव

niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā sannihite'naghe |
nātithiste'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yadyahaṃ tava

तमब्रवीदोघवती तथा मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
न मे त्वद्वचनात्किञ्चिन्न कर्तव्यं कथञ्चन

tamabravīdoghavatī tathā mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
na me tvadvacanātkiñcinna kartavyaṃ kathañcana

जिगीषमाणस्तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम् ।
पृष्ठतोऽन्वगमद्राजन्रन्ध्रान्वेषी तदा सदा

jigīṣamāṇastu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanam |
pṛṣṭhato'nvagamadrājanrandhrānveṣī tadā sadā

इध्मार्थं तु गते तस्मिन्नग्रिपुत्रे सुदर्शने ।
अतिधिर्ब्राह्मणः श्रीमांस्तामाहौघवतीं तदा

idhmārthaṃ tu gate tasminnagriputre sudarśane |
atidhirbrāhmaṇaḥ śrīmāṃstāmāhaughavatīṃ tadā

आतिथ्यं कृतमिच्छामि त्वयाऽद्य वरवर्णिनि ।
प्रमाणं यदि धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसम्मतः

ātithyaṃ kṛtamicchāmi tvayā'dya varavarṇini |
pramāṇaṃ yadi dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ

इत्युक्ता तेन विप्रेणि राजपुत्री यशस्विनी ।
विधिना प्रतिजग्राह वेदोक्तेन विशांपते

ityuktā tena vipreṇi rājaputrī yaśasvinī |
vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāṃpate

आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा द्विजातये ।
प्रोवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते

āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā dvijātaye |
provācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te

तामब्रवीत्ततो विप्रो राजपुत्रीं सुदर्शनाम् ।
त्वया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्कैतदाचर

tāmabravīttato vipro rājaputrīṃ sudarśanām |
tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅkaitadācara

यदि प्रमाणं धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसम्मतः ।
प्रदानेनात्मनो राज्ञि कर्तुमर्हसि मे प्रियम्

yadi pramāṇaṃ dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ |
pradānenātmano rājñi kartumarhasi me priyam

स तया छन्द्यमानोऽन्यैरीप्सितैर्नृपकन्यया ।
नान्यमात्मप्रदानात्स तस्या वव्रे परं द्विजः

sa tayā chandyamāno'nyairīpsitairnṛpakanyayā |
nānyamātmapradānātsa tasyā vavre paraṃ dvijaḥ

सा तु राजसुता स्मृत्वा भर्तुर्वचनमादितः ।
तथेति लज्जमाना सा तमुवाच द्विजर्षभम्

sā tu rājasutā smṛtvā bharturvacanamāditaḥ |
tatheti lajjamānā sā tamuvāca dvijarṣabham

ततो विहस्य विप्रर्षिः सा चैवोपविवेश ह ।
संस्मृत्य भर्तुर्वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः

tato vihasya viprarṣiḥ sā caivopaviveśa ha |
saṃsmṛtya bharturvacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ

अथेध्मान्समुपादाय स पावकिरुपागमत् ।
मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुरिवान्वितः

athedhmānsamupādāya sa pāvakirupāgamat |
mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhurivānvitaḥ

ततस्त्वाश्रममागम्य स पावकसुतस्तदा ।
तां व्याजहारौघवतीं क्वासि यातेति चासकृत्

tatastvāśramamāgamya sa pāvakasutastadā |
tāṃ vyājahāraughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt

तस्मै प्रतिवचः सा तु भर्त्रे न प्रददौ तदा ।
कराभ्यां तेन विप्रेण स्पृष्टा भर्तृव्रता सती

tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā |
karābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī

उच्छिष्टाऽस्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुरेव च ।
तूष्णींभूताऽभवत्साध्वी विप्रकोपाच्च शङ्किता

ucchiṣṭā'smīti manvānā lajjitā bhartureva ca |
tūṣṇīṃbhūtā'bhavatsādhvī viprakopācca śaṅkitā

अथ तां किन्विति पुनः प्रोवाच स सुदर्शनः ।
क्व सा साध्वी क्व सायाता गरीय किमतो मम

atha tāṃ kinviti punaḥ provāca sa sudarśanaḥ |
kva sā sādhvī kva sāyātā garīya kimato mama

पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता ।
कथं न प्रत्युदेत्यद्य स्मयमाना यथापुरम्

pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratā |
kathaṃ na pratyudetyadya smayamānā yathāpuram

उटजस्थस्तु तं विप्रः प्रत्युवाच सुदर्शनम् ।
अतिथिं विद्धि सम्प्राप्तं ब्राह्मणं पावके च माम्

uṭajasthastu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam |
atithiṃ viddhi samprāptaṃ brāhmaṇaṃ pāvake ca mām

अनया छन्द्यमानोऽहं भार्यया तव सत्तम ।
तैस्तैरतिथिसत्कारैर्ब्रह्मन्नेषा वृता मया

anayā chandyamāno'haṃ bhāryayā tava sattama |
taistairatithisatkārairbrahmanneṣā vṛtā mayā

आत्मप्रदानविधिना मामर्चति शुभानना ।
अनूरूपं यदत्रान्यत्तद्भवान्कर्तुमर्हति

ātmapradānavidhinā māmarcati śubhānanā |
anūrūpaṃ yadatrānyattadbhavānkartumarhati

कूटमुद्गरहस्तस्तु मृत्युस्तं वै समन्वगात् ।
हीनप्रतिज्ञमत्रैवं वधिष्यामीति चिन्तयन्

kūṭamudgarahastastu mṛtyustaṃ vai samanvagāt |
hīnapratijñamatraivaṃ vadhiṣyāmīti cintayan

सुदर्शनस्तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा ।
त्यक्तेर्ष्यस्त्यक्तमन्युश्च स्मयमानोऽब्रवीदिदम्

sudarśanastu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā |
tyakterṣyastyaktamanyuśca smayamāno'bravīdidam

सुरतं तेऽस्तु विप्राग्र्य प्रीतिर्हि परमा मम ।
गृहस्थस्य हि धर्मोऽग्र्यः सम्प्राप्तातिथिपूजनम्

surataṃ te'stu viprāgrya prītirhi paramā mama |
gṛhasthasya hi dharmo'gryaḥ samprāptātithipūjanam

अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति ।
नान्यस्तस्मात्परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः

atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchati |
nānyastasmātparo dharma iti prāhurmanīṣiṇaḥ

प्राणाश्च मम दाराश्च यच्चान्यद्विद्यते वसु ।
अतिथिभ्यो मया देयमिति मे व्रतमाहितम्

prāṇāśca mama dārāśca yaccānyadvidyate vasu |
atithibhyo mayā deyamiti me vratamāhitam

निःसन्दिग्धं यथा वाक्यमेतन्मे समुदाहृतम् ।
तेनाहं विप्र सत्येन स्वयमात्मानमालभे

niḥsandigdhaṃ yathā vākyametanme samudāhṛtam |
tenāhaṃ vipra satyena svayamātmānamālabhe

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
बुद्धिरात्मा मनः कालो दिशश्चैव गुणा दश

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
buddhirātmā manaḥ kālo diśaścaiva guṇā daśa

नित्यमेव हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः ।
सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म कर्मवतांवर

nityameva hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma karmavatāṃvara

यथैषा नानृता वाणी मयाऽद्य समुदीरिता ।
तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा

yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayā'dya samudīritā |
tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā

ततो नादः समभवद्दिक्षु सर्वासु भारत ।
असकृत्सत्यमित्येवं नैतन्मिथ्येति सर्वतः

tato nādaḥ samabhavaddikṣu sarvāsu bhārata |
asakṛtsatyamityevaṃ naitanmithyeti sarvataḥ

उटजात्तु ततस्तस्मान्निश्चक्राम स वै द्विजः ।
वपुषा द्यां च भूमिं च व्याप्य वायुरिवोद्यतः

uṭajāttu tatastasmānniścakrāma sa vai dvijaḥ |
vapuṣā dyāṃ ca bhūmiṃ ca vyāpya vāyurivodyataḥ

स्वरेण विप्रः शैक्षेण त्रींल्लोकाननुनादयन् ।
उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वमामन्त्र्य नामतः

svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trīṃllokānanunādayan |
uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvamāmantrya nāmataḥ

धर्मोऽहमस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ ।
प्राप्तः सत्यं च ते ज्ञात्वा प्रीतिर्मे परमा त्वयि

dharmo'hamasmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha |
prāptaḥ satyaṃ ca te jñātvā prītirme paramā tvayi

विजितश्च त्वया मृत्युर्योऽयं त्वामनुगच्छति ।
रन्ध्रान्वेषी तव सदा त्वया धृत्या वशीकृतः

vijitaśca tvayā mṛtyuryo'yaṃ tvāmanugacchati |
randhrānveṣī tava sadā tvayā dhṛtyā vaśīkṛtaḥ

न चास्ति शक्तिस्त्रैलोक्ये कस्य चित्पुरुषोत्तम ।
पतिव्रतामिमां साध्वीं तवोद्वीक्षितुमप्युत

na cāsti śaktistrailokye kasya citpuruṣottama |
pativratāmimāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitumapyuta

रक्षिता त्वद्गुणैरेषा पातिव्रत्यगुणैस्तथा ।
अधृष्या यदियं ब्रूयात्तथा तन्नान्यथा भवेत्

rakṣitā tvadguṇaireṣā pātivratyaguṇaistathā |
adhṛṣyā yadiyaṃ brūyāttathā tannānyathā bhavet

एषा हि तपसा स्वेन संयुक्ता ब्रह्मवादिनी ।
पावनार्थं च लोकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति

eṣā hi tapasā svena saṃyuktā brahmavādinī |
pāvanārthaṃ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati

अर्धेनौघवती नाम त्वामर्धेनानुयास्यति ।
शरीरेण महाभागा योगो ह्यस्या वशे स्थितः ।
अनया सह लोकांश्च गन्ताऽसि तपसार्जितान्

ardhenaughavatī nāma tvāmardhenānuyāsyati |
śarīreṇa mahābhāgā yogo hyasyā vaśe sthitaḥ |
anayā saha lokāṃśca gantā'si tapasārjitān

यत्र नावृत्तिमभ्येति शाश्वतांस्ताननुत्तमान् ।
अनेन चैव देहेन लोकांस्त्वमभिपत्स्यसे

yatra nāvṛttimabhyeti śāśvatāṃstānanuttamān |
anena caiva dehena lokāṃstvamabhipatsyase

निर्जितश्च त्वया मृत्युरैश्वर्यं च तवोत्तमम् ।
पञ्चभूतान्यतिक्रान्तः स्ववीर्याच्च मनोजवः ।

nirjitaśca tvayā mṛtyuraiśvaryaṃ ca tavottamam |
pañcabhūtānyatikrāntaḥ svavīryācca manojavaḥ |

गृहस्थधर्मेणानेन कामक्रोधौ च ते जितौ ॥
स्नेहो रागश्च तन्द्री च मोहो द्रोहश्च केवलः ।
तव शुश्रूषया राजन्राजपुत्र्या च निर्जिताः

gṛhasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau ||
sneho rāgaśca tandrī ca moho drohaśca kevalaḥ |
tava śuśrūṣayā rājanrājaputryā ca nirjitāḥ

शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथमुत्तमम् ।
युक्तं प्रगृह्य भगवान्वासवोप्याजगाम तम्

śuklānāṃ tu sahasreṇa vājināṃ rathamuttamam |
yuktaṃ pragṛhya bhagavānvāsavopyājagāma tam

मृत्युरात्मा च लोकाश्च जिता भूतानि पञ्च च ।
बुद्धिः कालो मदो मोहः कामक्रोधौ तथैव च

mṛtyurātmā ca lokāśca jitā bhūtāni pañca ca |
buddhiḥ kālo mado mohaḥ kāmakrodhau tathaiva ca

तस्माद्गृहाश्रमस्थस्य नान्यद्दैवतमस्ति वै ।
ऋतेऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद्विचारय

tasmādgṛhāśramasthasya nānyaddaivatamasti vai |
ṛte'tithiṃ naravyāghra manasaitadvicāraya

अतिथिः पूजितो यद्धि ध्यायते मनसा शुभम् ।
न तत्क्रतुशतेनापि तुल्यमाहुर्मनीपिण

atithiḥ pūjito yaddhi dhyāyate manasā śubham |
na tatkratuśatenāpi tulyamāhurmanīpiṇa

सुदत्तं सुकृतं वाऽपि कम्पयेदप्यनर्चितः

sudattaṃ sukṛtaṃ vā'pi kampayedapyanarcitaḥ

पात्रं त्वतिथिमासाद्य शीलाढ्यं यो न पूजयेत् ।
स दत्त्वा तुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति

pātraṃ tvatithimāsādya śīlāḍhyaṃ yo na pūjayet |
sa dattvā tuṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati

एतत्ते कथितं पुत्र मयाऽऽख्यानमनुत्तमम् ।
यथा हि विजितो मृत्युर्गृहस्थेन पुराऽभवत्

etatte kathitaṃ putra mayā''khyānamanuttamam |
yathā hi vijito mṛtyurgṛhasthena purā'bhavat

धन्यं यशस्यमायुष्यमिदमाख्यानमुत्तमम् ।
बुभूषताऽभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyamidamākhyānamuttamam |
bubhūṣatā'bhimantavyaṃ sarvaduścaritāpaham

इदं यः कथयेद्विद्वानहन्यहनि भारत ।
सुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात्

idaṃ yaḥ kathayedvidvānahanyahani bhārata |
sudarśanasya caritaṃ puṇyām̐llokānavāpnuyāt