Chapter 1: Gautami, the hunter, the serpent, Death and Time

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
(वैशंपायन उवाच)
देवीं सरस्वतीं चैव(व्यासं)ततो जयमुदीरयेत्
शरतल्पे महात्मानं शयानमपराजितम् ।
युधिष्ठिर उपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ caiva(vyāsaṃ)tato jayamudīrayet
śaratalpe mahātmānaṃ śayānamaparājitam |
yudhiṣṭhira upāgamya praṇipatyedamabravīt

शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह ।
न च मे हृदये शान्तिरस्ति श्रुत्वेदमीदृशम्

śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha |
na ca me hṛdaye śāntirasti śrutvedamīdṛśam

अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता पितामह ।
स्वकृतात्का नु शान्ति स्याच्छमाद्बहुविधादपि

asminnarthe bahuvidhā śāntiruktā pitāmaha |
svakṛtātkā nu śānti syācchamādbahuvidhādapi

शराचितं शरीरं हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य ते ।
शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन्

śarācitaṃ śarīraṃ hi tīvravraṇamudīkṣya te |
śamaṃ nopalabhe vīra duṣkṛtānyeva cintayan

रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम् ।
त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम्

rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam |
tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsvivāmbujam

अतः कष्टतरं किन्नु मत्कृते यत्पितामहः ।
इमामवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे

ataḥ kaṣṭataraṃ kinnu matkṛte yatpitāmahaḥ |
imāmavasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire

तथा चान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः ।
मत्कृते निधनं प्राप्ताः किन्नु कष्टतरं ततः

tathā cānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ |
matkṛte nidhanaṃ prāptāḥ kinnu kaṣṭataraṃ tataḥ

वयं हि धार्तराष्ट्राश्च काममन्युवशं गताः ।
कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप

vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāśca kāmamanyuvaśaṃ gatāḥ |
kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa

इदं तु धार्तराष्ट्रास्य श्रेयो मन्ये जनाधिप ।
इमामवस्थां संप्राप्तं यदसौ त्वां न पश्यति

idaṃ tu dhārtarāṣṭrāsya śreyo manye janādhipa |
imāmavasthāṃ saṃprāptaṃ yadasau tvāṃ na paśyati

सोऽहमार्तिकरो राजन्सुहृद्वधकरस्तथा ।
न शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ

so'hamārtikaro rājansuhṛdvadhakarastathā |
na śāntimadhigacchāmi paśyaṃstvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau

दुर्योधनो हि समरे सहसैन्यः सहानुजः ।
निहतः क्षत्रधर्मेऽस्मिन्दुसत्मा कुलपांसनः

duryodhano hi samare sahasainyaḥ sahānujaḥ |
nihataḥ kṣatradharme'smindusatmā kulapāṃsanaḥ

न स पश्यति दुष्टात्मा त्वामद्य पतितं क्षितौ ।
अतः श्रेयो मृतं मन्ये नेह जीवितमात्मनः

na sa paśyati duṣṭātmā tvāmadya patitaṃ kṣitau |
ataḥ śreyo mṛtaṃ manye neha jīvitamātmanaḥ

अहं हि समरे वीर गमितः शत्रुभिः क्षयम् ।
अभविष्यं यदि पुरा सह भ्रातृभिरच्युत ।
न त्वामेवं सुदुःखार्तमद्राक्षं सायकार्दितम्

ahaṃ hi samare vīra gamitaḥ śatrubhiḥ kṣayam |
abhaviṣyaṃ yadi purā saha bhrātṛbhiracyuta |
na tvāmevaṃ suduḥkhārtamadrākṣaṃ sāyakārditam

नूनं हि पापकर्माणो धात्रा सृष्टाः स्म हे नृप

nūnaṃ hi pāpakarmāṇo dhātrā sṛṣṭāḥ sma he nṛpa

अन्यस्मिन्नपि लोके वै यथा मुच्येम किल्बिषात् ।
तथा प्रशाधि मां राजन्मम चेदिच्छसि प्रियम्

anyasminnapi loke vai yathā mucyema kilbiṣāt |
tathā praśādhi māṃ rājanmama cedicchasi priyam

परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनु पश्यसि ।
कर्मणां हि महाभाग सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम्

paratantraṃ kathaṃ hetumātmānamanu paśyasi |
karmaṇāṃ hi mahābhāga sūkṣmaṃ hyetadatīndriyam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ

गौतमी नाम काऽप्यासीत्स्थविरा शमसंयुता ।
सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम्

gautamī nāma kā'pyāsītsthavirā śamasaṃyutā |
sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putramapaśyadgatacetanam

अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षितः ।
लुब्धकोऽर्जुनको नाम नाम गौतम्याः समुपानयत्

atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpamamarṣitaḥ |
lubdhako'rjunako nāma nāma gautamyāḥ samupānayat

तां चाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः ।
ब्रहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना

tāṃ cābravīdayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥ |
brahi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā

अग्नौ प्रक्षिप्यतामेष च्छिद्यतां खण्डशोपि वा ।
न ह्यं बालहा पापश्चिरं जीवितुमर्हति

agnau prakṣipyatāmeṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśopi vā |
na hyaṃ bālahā pāpaściraṃ jīvitumarhati

विसृजैनमबुद्धिस्त्वमवध्योऽर्जुनक त्वया ।
को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्ये सति चिन्तयन्

visṛjainamabuddhistvamavadhyo'rjunaka tvayā |
ko hyātmānaṃ guruṃ kuryātprāptavye sati cintayan

प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः ।
मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नमिवोदके

plavante dharmalaghavo loke'mbhasi yathā plavāḥ |
majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannamivodake

नास्यामृतत्वं भवितैवं हतेऽस्मि-
ञ्जीवत्यस्मिन्कोऽत्ययः स्यादयं ते ।
अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तो-
र्मृत्युं लोके को न गच्छेदनन्ते

nāsyāmṛtatvaṃ bhavitaivaṃ hate'smi-
ñjīvatyasminko'tyayaḥ syādayaṃ te |
asyotsarge prāṇayuktasya janto-
rmṛtyuṃ loke ko na gacchedanante

जानाम्यहं नेह गुणागुणज्ञाः
सदायुक्ता गुरवो वै भवन्ति ।
स्वर्गस्य ते सूपदेशा भवन्ति
तस्मात्क्षुद्रं सर्पमेनं हनिष्ये

jānāmyahaṃ neha guṇāguṇajñāḥ
sadāyuktā guravo vai bhavanti |
svargasya te sūpadeśā bhavanti
tasmātkṣudraṃ sarpamenaṃ haniṣye

शममीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति
सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति ।
श्रियः क्षयः शोचतां नित्यशो हि
तस्माच्छुचं मुञ्च हते भुजङ्गे

śamamīpsantaḥ kālayogaṃ tyajanti
sadyaḥ śucaṃ tvarthavidastyajanti |
śriyaḥ kṣayaḥ śocatāṃ nityaśo hi
tasmācchucaṃ muñca hate bhujaṅge

न चैवार्तिर्विद्यतेऽस्मद्विधानां
धर्मात्मानः सर्वदा सञ्जना हि ।
नित्यायस्तो बालजनो न चाहं
धर्मोपैति प्रभवाम्यस्य नाहम्

na caivārtirvidyate'smadvidhānāṃ
dharmātmānaḥ sarvadā sañjanā hi |
nityāyasto bālajano na cāhaṃ
dharmopaiti prabhavāmyasya nāham

न ब्राह्मणानां कोपोऽस्ति कुतः कोपाच्च यातना ।
मार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यतामेष पन्नगः

na brāhmaṇānāṃ kopo'sti kutaḥ kopācca yātanā |
mārdavātkṣamyatāṃ sādho mucyatāmeṣa pannagaḥ

हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययः स्या-
त्सद्योलाभःस्याद्बलिभ्यः प्रशस्तः ।
कालाल्लाभो यस्तु सद्यो भवेत
श्रेयोलाभः कुत्सिते त्वीदृशि स्यात्

hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaḥ syā-
tsadyolābhaḥsyādbalibhyaḥ praśastaḥ |
kālāllābho yastu sadyo bhaveta
śreyolābhaḥ kutsite tvīdṛśi syāt

काऽर्थप्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य
का कामाप्तिः प्राप्य शत्रुं न मुक्त्वा ।
कस्मात्सौम्याहं न क्षमे नो भुजङ्गे
मोक्षार्थं वा कस्य हेतोर्न कुर्याम्

kā'rthaprāptirgṛhya śatruṃ nihatya
kā kāmāptiḥ prāpya śatruṃ na muktvā |
kasmātsaumyāhaṃ na kṣame no bhujaṅge
mokṣārthaṃ vā kasya hetorna kuryām

अस्मादेकाद्बहवो रक्षितव्या
नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः ।
कृतागसं धर्महेतोस्त्यजन्ति
सरीसृपं पापमिमं त्यज त्वम्

asmādekādbahavo rakṣitavyā
naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ |
kṛtāgasaṃ dharmahetostyajanti
sarīsṛpaṃ pāpamimaṃ tyaja tvam

नास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे
सम्प्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै ।
गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये
तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम्

nāsminhate pannage putrako me
samprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai |
guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye
tasmātsarpaṃ lubdhaka muñca jīvam

वृत्रं हत्वा देवराट् श्रेष्ठभाग्वै
यज्ञं हत्वा भागमवाप चैव ।
शूली देवो देववृत्तं चर त्वं
क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूत्ते विशङ्का

vṛtraṃ hatvā devarāṭ śreṣṭhabhāgvai
yajñaṃ hatvā bhāgamavāpa caiva |
śūlī devo devavṛttaṃ cara tvaṃ
kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūtte viśaṅkā

असकृत्प्रोच्यमानाऽपि गौतमी भुजगं प्रति ।
लुब्धकेन महाभागा सा पापे नाकरोन्मतिम्

asakṛtprocyamānā'pi gautamī bhujagaṃ prati |
lubdhakena mahābhāgā sā pāpe nākaronmatim

ईषदुच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगः ।
उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः

īṣaducchvasamānastu kṛcchrātsaṃstabhya pannagaḥ |
utsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ

को न्वर्जुनक दोषोऽत्र विद्यते मम बालिश ।
अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत्

ko nvarjunaka doṣo'tra vidyate mama bāliśa |
asvatantraṃ hi māṃ mṛtyurvivaśaṃ yadacūcudat

तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्यया ।
तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किञ्चन ।

tasyāyaṃ vacanāddaṣṭo na kopena na kāmyayā |
tasya tatkilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kiñcana |

यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम् ।
कारणं वै त्वमप्यत्र तस्मात्त्वमपि किल्बिषी

yadyanyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham |
kāraṇaṃ vai tvamapyatra tasmāttvamapi kilbiṣī

मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथा ।
कारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वमपि पन्नग

mṛtpātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathā |
kāraṇatve prakalpyante tathā tvamapi pannaga

किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग ।
आत्मानं कारणं ह्यत्र त्वमाख्यासि भुजङ्गम

kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga |
ātmānaṃ kāraṇaṃ hyatra tvamākhyāsi bhujaṅgama

सर्व एते ह्यस्ववशा दण्डचक्रादयो यथा ।
तथाहमपि तस्मान्मे नैष दोषो मतस्तव

sarva ete hyasvavaśā daṇḍacakrādayo yathā |
tathāhamapi tasmānme naiṣa doṣo matastava

अथवा मतमेतत्ते तेप्यन्योऽन्यप्रयोजकाः ।
कार्यकारणसन्देहो भवत्यन्योन्यचोदनात्

athavā matametatte tepyanyo'nyaprayojakāḥ |
kāryakāraṇasandeho bhavatyanyonyacodanāt

एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषी ।
किल्बिषं समवाये स्यान्मन्यसे यदि किल्बिषम्

evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī |
kilbiṣaṃ samavāye syānmanyase yadi kilbiṣam

कारणं यदि स्याद्वै न कर्ता स्यास्त्वमप्युत ।
विनाशे कारणं त्वं च तस्माद्वध्योऽसि मे मतः

kāraṇaṃ yadi syādvai na kartā syāstvamapyuta |
vināśe kāraṇaṃ tvaṃ ca tasmādvadhyo'si me mataḥ

असत्यपि कृते कार्ये नेह पन्नग लिप्यते ।
तस्मान्नात्रैव हेतुः स्याद्वध्यः किं बहु भाषसे

asatyapi kṛte kārye neha pannaga lipyate |
tasmānnātraiva hetuḥ syādvadhyaḥ kiṃ bahu bhāṣase

कार्याभावे क्रिया न स्यात्सत्यसत्यपि कारणे ।
तस्मात्समेऽस्मिन्हेतौ मे वाच्यो हेतुर्विशेषतः

kāryābhāve kriyā na syātsatyasatyapi kāraṇe |
tasmātsame'sminhetau me vācyo heturviśeṣataḥ

यद्यहं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः ।
अन्यः प्रयोक्तास्यादत्र किन्नु जन्तुविनाशने

yadyahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ |
anyaḥ prayoktāsyādatra kinnu jantuvināśane

वध्यस्त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत् ।
भाषसे किं बहु पुनर्वध्यः सन्पन्नगाधम

vadhyastvaṃ mama durbuddhe bālaghātī nṛśaṃsakṛt |
bhāṣase kiṃ bahu punarvadhyaḥ sanpannagādhama

यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः ।
न फलं प्राप्नुवन्त्यत्र फलयोगे तथा ह्यहम्

yathā havīṃṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥ |
na phalaṃ prāpnuvantyatra phalayoge tathā hyaham

तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदिते ।
आजगाम ततो मृत्युः पन्नगं चाब्रवीदिदम्

tathā bruvati tasmiṃstu pannage mṛtyucodite |
ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīdidam

प्रचोदितोऽहं कालेन पन्नग त्वामचूचुदम् ।
विनाशहेतुर्नास्य त्वमहं न प्राणिनः शिशोः

pracodito'haṃ kālena pannaga tvāmacūcudam |
vināśaheturnāsya tvamahaṃ na prāṇinaḥ śiśoḥ

यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति ततस्ततः ।
तद्वज्जलदवत्सर्प कालस्याहं वशानुगः

yathā vāyurjaladharānvikarṣati tatastataḥ |
tadvajjaladavatsarpa kālasyāhaṃ vaśānugaḥ

सात्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन ।
भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्तेह जन्तुषु

sātvikā rājasāścaiva tāmasā ye ca kecana |
bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartanteha jantuṣu

जङ्गमाः स्थावराश्चैव दिवि वा यदि वा भुवि ।
सर्वे कालात्मकाः सर्प कालात्मकमिदं जगत्

jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva divi vā yadi vā bhuvi |
sarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakamidaṃ jagat

प्रवृत्तयश्च लोके या तथैव च निवृत्तयः ।
तासां विकृतयो याश्च सर्वं कालात्मकं स्मृतम्

pravṛttayaśca loke yā tathaiva ca nivṛttayaḥ |
tāsāṃ vikṛtayo yāśca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam

आदित्यश्चन्द्रमा विष्णुरापो वायुः शतक्रतुः ।
अग्निः खं पृथिवी मित्रः पर्जन्यो वसवोऽदितिः

ādityaścandramā viṣṇurāpo vāyuḥ śatakratuḥ |
agniḥ khaṃ pṛthivī mitraḥ parjanyo vasavo'ditiḥ

सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च पन्नग ।
सर्वे कालेन सृज्यन्ते ह्रियन्ते च पुनःपुनः

saritaḥ sāgarāścaiva bhāvābhāvau ca pannaga |
sarve kālena sṛjyante hriyante ca punaḥpunaḥ

एवं ज्ञात्वा कथं मां सदोषं सर्प मन्यसे ।
अथ चैवं गते दोषे मयि त्वमपि दोषवान्

evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ sadoṣaṃ sarpa manyase |
atha caivaṃ gate doṣe mayi tvamapi doṣavān

निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वां मृत्यो ब्रवीम्यहम् ।
त्वयाऽहं चोदित इति ब्रवीम्येतावदेव तु

nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvāṃ mṛtyo bravīmyaham |
tvayā'haṃ codita iti bravīmyetāvadeva tu

यदि काले तु दोषोऽस्ति यदि तत्रापि नेष्यते ।
दोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्यत्राधिकृता वयम्

yadi kāle tu doṣo'sti yadi tatrāpi neṣyate |
doṣo naiva parīkṣyo me na hyatrādhikṛtā vayam

निर्मोक्षस्त्वस्य दोषस्य मया कार्यो यथा तथा ।
मृत्योरपि न दोषः स्यादिति मेऽत्र प्रयोजनम्

nirmokṣastvasya doṣasya mayā kāryo yathā tathā |
mṛtyorapi na doṣaḥ syāditi me'tra prayojanam

सर्पोऽथार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम् ।
नानागसं मां पाशेन सन्तापयितुमर्हसि ।

sarpo'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitam |
nānāgasaṃ māṃ pāśena santāpayitumarhasi |

मृत्योः श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजङ्गम ।
नैव तावददोषत्वं भवति त्वयि पन्नग

mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṅgama |
naiva tāvadadoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga

मृत्युस्त्वं चैव हेतुर्हि बालस्यास्य विनाशने ।
उभयं कारणं मन्ये न कारणमकारणम्

mṛtyustvaṃ caiva heturhi bālasyāsya vināśane |
ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇamakāraṇam

धिङ्भृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दुःखकरं सताम् ।
त्वां चैवाहं वधिष्यामि परपापस्य कारणम्

dhiṅbhṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satām |
tvāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi parapāpasya kāraṇam

विवशौ कालवशगावावां निर्दिष्टकारिणौ ।
नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक्प्रपश्यसि

vivaśau kālavaśagāvāvāṃ nirdiṣṭakāriṇau |
nāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyakprapaśyasi

युवामुभौ कालवशौ यदि मे मृत्युपन्नगौ ।
हर्षक्रोधौ यथा स्यातामेतदिच्छामि वेदितुम्

yuvāmubhau kālavaśau yadi me mṛtyupannagau |
harṣakrodhau yathā syātāmetadicchāmi veditum

या काचिदेव चेष्टा स्यान्सर्वा कालप्रचोदिता ।
पूर्वमेवैतदुक्तं हि मया लुब्धक तत्वतः

yā kācideva ceṣṭā syānsarvā kālapracoditā |
pūrvamevaitaduktaṃ hi mayā lubdhaka tatvataḥ

तस्मादुभौ कालवशावावां निर्दिष्टकारिणौ ।
नावां दोपेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कर्हिचित्

tasmādubhau kālavaśāvāvāṃ nirdiṣṭakāriṇau |
nāvāṃ dopeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhicit

अथोपगम्य कालस्तु तस्मिन्धर्मार्थसंशये ।
अब्रवीत्पन्नगं मृत्युं लुब्धं चार्जुनकं तथा

athopagamya kālastu tasmindharmārthasaṃśaye |
abravītpannagaṃ mṛtyuṃ lubdhaṃ cārjunakaṃ tathā

न ह्यहं नाप्ययं मृत्युर्नायं लुब्धक पन्नगः ।
किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजकाः

na hyahaṃ nāpyayaṃ mṛtyurnāyaṃ lubdhaka pannagaḥ |
kilbiṣī jantumaraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ

अकरोद्यदयं कर्म तन्नोऽर्जुनक चोदकम् ।
विनाशहेतुर्नान्योऽस्य वध्यतेऽयं स्वकर्मणा

akarodyadayaṃ karma tanno'rjunaka codakam |
vināśaheturnānyo'sya vadhyate'yaṃ svakarmaṇā

यदनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः ।
विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम्

yadanena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ |
vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam

कर्मदायादवाँल्लोकः कर्मसम्बन्धलक्षणः ।
कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथावयम्

karmadāyādavām̐llokaḥ karmasambandhalakṣaṇaḥ |
karmāṇi codayantīha yathānyonyaṃ tathāvayam

यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति ।
एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते

yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yadyadicchati |
evamātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate

यथा च्छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम् ।
तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभिः

yathā cchāyātapau nityaṃ susambaddhau nirantaram |
tathā karma ca kartā ca sambaddhāvātmakarmabhiḥ

एवं नाहं न वै मृत्युर्न सर्पो न तथा भव न् ।
न चेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुरेवात्र कारणम्

evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyurna sarpo na tathā bhava n |
na ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśurevātra kāraṇam

तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृप ।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकान्मत्वाऽर्जुनकमब्रवीत्

tasmiṃstathā bruvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpa |
svakarmapratyayām̐llokānmatvā'rjunakamabravīt

नैव कालो न भुजगो न मृत्युरिह कारणम् ।
स्वकर्मभिरयं बालः कालेन निधं गतः

naiva kālo na bhujago na mṛtyuriha kāraṇam |
svakarmabhirayaṃ bālaḥ kālena nidhaṃ gataḥ

मया च तत्कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः ।
यातु कालस्तथा मृत्युर्मुञ्चार्जुनक पन्नगम्

mayā ca tatkṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ |
yātu kālastathā mṛtyurmuñcārjunaka pannagam

ततो यथागतं जग्मुर्मृत्युः कालोऽथ पन्नगः ।
अभूद्विशोकोऽर्जुनको विशोका चैव गौतमी

tato yathāgataṃ jagmurmṛtyuḥ kālo'tha pannagaḥ |
abhūdviśoko'rjunako viśokā caiva gautamī

एतच्छ्रुत्वा शमं गच्छ मा भूः शोकपरो नृप ।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकांस्त्रीन्विद्धि समितिंजय

etacchrutvā śamaṃ gaccha mā bhūḥ śokaparo nṛpa |
svakarmapratyayām̐llokāṃstrīnviddhi samitiṃjaya

नैव त्वया कृतं कर्म नापि दुर्योधनेन वै ।
कालेनैतत्कृतं विद्धि निहता येन पार्थिवाः

naiva tvayā kṛtaṃ karma nāpi duryodhanena vai |
kālenaitatkṛtaṃ viddhi nihatā yena pārthivāḥ

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा बभूव विगतज्वरः ।
युधिष्ठरो महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित्

ityetadvacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ |
yudhiṣṭharo mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit