Chapter 106: Nachiketa returns from Yama's hall

दत्तानां फलसम्प्राप्तिं गवां प्रब्रूहि मेऽनघ ।
विस्तरेण महाबाहो न हि तृप्यामि कथ्यताम्

dattānāṃ phalasamprāptiṃ gavāṃ prabrūhi me'nagha |
vistareṇa mahābāho na hi tṛpyāmi kathyatām

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ऋषेरौद्दालकेर्वाक्यं नाचिकेतस्य चोभयोः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ṛṣerauddālakervākyaṃ nāciketasya cobhayoḥ

ऋषिरौद्दालकिर्दीक्षामुपगम्य ततः सुतम् ।
त्वं मामुपचरस्वेति नाचिकेतमभाषत

ṛṣirauddālakirdīkṣāmupagamya tataḥ sutam |
tvaṃ māmupacarasveti nāciketamabhāṣata

समाप्ते नियमे तस्मिन्महर्षिः पुत्रमब्रवीत् ।
उपस्पर्शनसक्तस्य स्वाध्यायाभिरतस्य च

samāpte niyame tasminmaharṣiḥ putramabravīt |
upasparśanasaktasya svādhyāyābhiratasya ca

इध्मा दर्भाः सुमनसः कलशश्चाभितो जलम् ।
विस्मृतं मे तदादाय नदीतीरादिहाव्रज

idhmā darbhāḥ sumanasaḥ kalaśaścābhito jalam |
vismṛtaṃ me tadādāya nadītīrādihāvraja

गत्वानवाप्य तत्सर्वं नदीवेगसमाप्लुतम् ।
न पश्यामि तदित्येवं पितरं सोऽब्रवीन्मुनिः

gatvānavāpya tatsarvaṃ nadīvegasamāplutam |
na paśyāmi tadityevaṃ pitaraṃ so'bravīnmuniḥ

क्षुत्पिपासाश्रमाविष्टो मुनिरौद्दालकिस्तदा ।
यमं पश्येति तं पुत्रमशपत्क्रोधमूर्च्छितः

kṣutpipāsāśramāviṣṭo munirauddālakistadā |
yamaṃ paśyeti taṃ putramaśapatkrodhamūrcchitaḥ

तथा स पित्राऽभिहतो वाग्वज्रेण कृताञ्जलिः ।
प्रसीदेति ब्रुवन्नेव गतसत्वोऽपतद्भुवि

tathā sa pitrā'bhihato vāgvajreṇa kṛtāñjaliḥ |
prasīdeti bruvanneva gatasatvo'patadbhuvi

नाचिकेतं प्रिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्च्छितः ।
किं मया कृतमित्युक्त्वा निपपात महीतले

nāciketaṃ pritā dṛṣṭvā patitaṃ duḥkhamūrcchitaḥ |
kiṃ mayā kṛtamityuktvā nipapāta mahītale

तस्य दुःखपरीतस्य स्वं पुत्रमनुशोचतः ।
व्यतीतं तदहःशेषं सा चोग्रा तत्र शर्वरी

tasya duḥkhaparītasya svaṃ putramanuśocataḥ |
vyatītaṃ tadahaḥśeṣaṃ sā cogrā tatra śarvarī

पित्र्येणाश्रुप्रपातेन नाचिकेतः कुरूद्वह ।
प्रास्यन्दच्छयने कौश्ये वृष्ट्या सस्यमिवाप्लुतम्

pitryeṇāśruprapātena nāciketaḥ kurūdvaha |
prāsyandacchayane kauśye vṛṣṭyā sasyamivāplutam

स पर्यपृच्छत्तं पुत्रं श्लाघ्यं पर्यागतं पुनः ।
दिव्यैर्गन्धैः समादिग्धं क्षीणस्वप्नमिवोत्थितम्

sa paryapṛcchattaṃ putraṃ ślāghyaṃ paryāgataṃ punaḥ |
divyairgandhaiḥ samādigdhaṃ kṣīṇasvapnamivotthitam

अपि पुत्र जिता लोकाः शुभास्ते स्वेन कर्मणा ।
दिष्ट्या चासि पुनः प्राप्तो न हि ते मानुषं वपुः

api putra jitā lokāḥ śubhāste svena karmaṇā |
diṣṭyā cāsi punaḥ prāpto na hi te mānuṣaṃ vapuḥ

प्रत्यक्षदार्शी सर्वस्य वित्रा पृष्टो महात्मना ।
अभ्युत्थाय पितुर्मध्ये महर्षीणां न्यवेदयत्

pratyakṣadārśī sarvasya vitrā pṛṣṭo mahātmanā |
abhyutthāya piturmadhye maharṣīṇāṃ nyavedayat

कुर्वन्मवच्छासनमाशु यातो
ह्यहं विशालां रुचिरप्रभासाम् ।
वैवस्वतीं प्राप्य सभामवश्यं
सहस्रशो योजनहैमभौमाम्

kurvanmavacchāsanamāśu yāto
hyahaṃ viśālāṃ ruciraprabhāsām |
vaivasvatīṃ prāpya sabhāmavaśyaṃ
sahasraśo yojanahaimabhaumām

दृष्टैव मामभिमुखमापतन्तं
गृहं निवेद्यासनमादिदेश ।
वैवस्वतोऽर्घ्यादिभिरर्हणैश्च
भवत्कृते पूजयामास मां साः

dṛṣṭaiva māmabhimukhamāpatantaṃ
gṛhaṃ nivedyāsanamādideśa |
vaivasvato'rghyādibhirarhaṇaiśca
bhavatkṛte pūjayāmāsa māṃ sāḥ

ततस्त्वहं तं शनकैरवोचं
वृतः सदस्यैरभिपूज्यमानः ।
प्राप्तोऽस्मि ते विषयं धर्मराज
लोकानर्हो यानहं तान्विधत्स्व

tatastvahaṃ taṃ śanakairavocaṃ
vṛtaḥ sadasyairabhipūjyamānaḥ |
prāpto'smi te viṣayaṃ dharmarāja
lokānarho yānahaṃ tānvidhatsva

यमोऽब्रवीन्मां न मृतोसि सौम्य
यमं पश्येत्याह स त्वां तपस्वी ।
पिता प्रदीप्ताग्निसमानतेजा
न तत्छक्यमनृतं विप्र कर्तुम्

yamo'bravīnmāṃ na mṛtosi saumya
yamaṃ paśyetyāha sa tvāṃ tapasvī |
pitā pradīptāgnisamānatejā
na tatchakyamanṛtaṃ vipra kartum

दृष्टस्तेऽहं प्रतिगच्छस्व तात
शोचत्यसौ तव देहस्य कर्ता ।
ददानि किञ्चापि मनःप्रणीतं
प्रियातिथेस्तव कामान्वृणीष्व

dṛṣṭaste'haṃ pratigacchasva tāta
śocatyasau tava dehasya kartā |
dadāni kiñcāpi manaḥpraṇītaṃ
priyātithestava kāmānvṛṇīṣva

तेनैवमुक्तस्तमहं प्रत्यवोचं
प्राप्तोस्मि ते विषयं दुर्निवर्त्यम् ।
इच्छाम्यहं पुण्यकृतां समृद्धाँ-
ल्लोकान्द्रष्टुं यदि तेऽहं वरार्हः

tenaivamuktastamahaṃ pratyavocaṃ
prāptosmi te viṣayaṃ durnivartyam |
icchāmyahaṃ puṇyakṛtāṃ samṛddhām̐-
llokāndraṣṭuṃ yadi te'haṃ varārhaḥ

यानं समारोप्य तु मां स देवो
वाहैर्युक्तं सुप्रभं भानुमत्तम् ।
संदर्शयामास तदाऽऽत्मलोका-
न्सर्वास्तथा पुण्यकृतां द्विजेन्द्र

yānaṃ samāropya tu māṃ sa devo
vāhairyuktaṃ suprabhaṃ bhānumattam |
saṃdarśayāmāsa tadā''tmalokā-
nsarvāstathā puṇyakṛtāṃ dvijendra

अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि महात्मनाम् ।
नानासंस्थानरूपाणि सर्वरत्नमयानि च

apaśyaṃ tatra veśmāni taijasāni mahātmanām |
nānāsaṃsthānarūpāṇi sarvaratnamayāni ca

चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किंकिणीजालवन्ति च ।
अनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च

candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṃkiṇījālavanti ca |
anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca

वैडूर्यार्कप्रकाशानि रूप्यरुक्ममयानि च ।
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च

vaiḍūryārkaprakāśāni rūpyarukmamayāni ca |
taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca

भक्ष्यभोज्यमयाञ्शैलान्वासांसि शयनानि च ।
सर्वकामफलांश्चैव वृक्षान्भवनसंस्थितान्

bhakṣyabhojyamayāñśailānvāsāṃsi śayanāni ca |
sarvakāmaphalāṃścaiva vṛkṣānbhavanasaṃsthitān

नद्यो वीथ्यः सभा वाप्यो दीर्घिकाश्चैव सर्वशः ।
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्धथ सहस्रशः

nadyo vīthyaḥ sabhā vāpyo dīrghikāścaiva sarvaśaḥ |
ghoṣavanti ca yānāni yuktāndhatha sahasraśaḥ

क्षीरस्रवा वै सरितो गिरींश्च
सर्पिस्तथा विमलं चापि तोयम् ।
वैवस्वतस्यानुमतांश्च देशा-
नदृष्टपूर्वान्सुबहूनपश्यम्

kṣīrasravā vai sarito girīṃśca
sarpistathā vimalaṃ cāpi toyam |
vaivasvatasyānumatāṃśca deśā-
nadṛṣṭapūrvānsubahūnapaśyam

सर्वान्दृष्ट्वा तदहं धर्मराज-
मवोचं वै सर्वदेवं सहिष्णुम् ।
क्षीरस्यैताः सर्पिषश्चैव नद्यः
शश्वत्स्रोताः कस्य भोज्याः प्रवृत्ताः

sarvāndṛṣṭvā tadahaṃ dharmarāja-
mavocaṃ vai sarvadevaṃ sahiṣṇum |
kṣīrasyaitāḥ sarpiṣaścaiva nadyaḥ
śaśvatsrotāḥ kasya bhojyāḥ pravṛttāḥ

यमोऽब्रवीद्विद्धि भोज्यांस्त्वमेता-
न्ये दातारः साधवो गोरसानाम् ।
अन्ये लोकाः शाश्वता वीतशोकैः
समाकीर्णा गोप्रदाने रतानाम्

yamo'bravīdviddhi bhojyāṃstvametā-
nye dātāraḥ sādhavo gorasānām |
anye lokāḥ śāśvatā vītaśokaiḥ
samākīrṇā gopradāne ratānām

न त्वेतासां दानमात्रं प्रशस्तं
पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्च ।
ज्ञात्वा देयं विप्र गवान्तरं हि
दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम्

na tvetāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ
pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiśca |
jñātvā deyaṃ vipra gavāntaraṃ hi
duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam

स्वाध्यायवान्योऽतिमात्रं तपस्वी
वैतानस्थो ब्राह्मणः पात्रमासाम् ।
गोषु क्षान्तं गोशरण्यं कृतज्ञं
वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुः

svādhyāyavānyo'timātraṃ tapasvī
vaitānastho brāhmaṇaḥ pātramāsām |
goṣu kṣāntaṃ gośaraṇyaṃ kṛtajñaṃ
vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātramāhuḥ

कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोष्णाभ्यागताश्च
द्वारैरेतैर्गोविशेषाः प्रशस्ताः ।
अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः
प्राणक्रीताः सोदकाः सोद्वहाश्च

kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣṇābhyāgatāśca
dvārairetairgoviśeṣāḥ praśastāḥ |
antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ
prāṇakrītāḥ sodakāḥ sodvahāśca

तिस्रो रात्र्यस्त्वद्भिरुपोष्य भूमौ
तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः ।
वत्सैः प्रीताः सुप्रजाः सोपचारा-
स्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम्

tisro rātryastvadbhirupoṣya bhūmau
tṛptā gāvastarpitebhyaḥ pradeyāḥ |
vatsaiḥ prītāḥ suprajāḥ sopacārā-
stryahaṃ dattvā gorasairvartitavyam

दत्त्वा धेनुं सुव्रतां साधुदोहां
कल्याणवत्सामपलायिनीं च ।
यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या-
स्तावद्वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम्

dattvā dhenuṃ suvratāṃ sādhudohāṃ
kalyāṇavatsāmapalāyinīṃ ca |
yāvanti romāṇi bhavanti tasyā-
stāvadvarṣāṇyaśnute svargalokam

तथाऽनड्वाहं ब्राह्मणेभ्यः प्रदाय
दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम् ।
कुलानुजीव्यं वीर्यवन्तं बृहन्तं
भुङ्क्ते लोकान्सम्मितान्धेनुदस्य

tathā'naḍvāhaṃ brāhmaṇebhyaḥ pradāya
dāntaṃ dhuryaṃ balavantaṃ yuvānam |
kulānujīvyaṃ vīryavantaṃ bṛhantaṃ
bhuṅkte lokānsammitāndhenudasya

वृद्धे ग्लाने सम्भ्रमे वा महार्थे
कृष्यर्थं वा हौम्यहेतोः प्रमूत्याम् ।
गुर्वर्थं वा यज्ञसमाप्तये वा
गां वै दातुं देशकालोऽविशिष्टः

vṛddhe glāne sambhrame vā mahārthe
kṛṣyarthaṃ vā haumyahetoḥ pramūtyām |
gurvarthaṃ vā yajñasamāptaye vā
gāṃ vai dātuṃ deśakālo'viśiṣṭaḥ

श्रुत्वा वैवस्वतवचस्तमहं पुनरब्रवम् ।
अगोमी गोप्रदातॄणां कथं लोकान्हि गच्छति

śrutvā vaivasvatavacastamahaṃ punarabravam |
agomī gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokānhi gacchati

ततोऽब्रवीद्यमो धीमान्गोप्रदानं ततो गतिम् ।
गोप्रदानानुकल्पात्तु गामृते सन्तु गोप्रदाः

tato'bravīdyamo dhīmāngopradānaṃ tato gatim |
gopradānānukalpāttu gāmṛte santu gopradāḥ

अलाभे यो गवां दद्याद्धृतधेनुं यतव्रतः ।
तस्यैता घृतवाहिन्यः क्षरन्ते वत्सला इव

alābhe yo gavāṃ dadyāddhṛtadhenuṃ yatavrataḥ |
tasyaitā ghṛtavāhinyaḥ kṣarante vatsalā iva

घृतालाभे तु यो दद्यात्तिलधेनुं यतव्रतः ।
स दुर्गात्तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते

ghṛtālābhe tu yo dadyāttiladhenuṃ yatavrataḥ |
sa durgāttārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate

तिलालाभे तु यो दद्याज्जलधेनुं यतव्रतः ।
स कामप्रवहां शीतीं नदीमेतामुपाश्नुते

tilālābhe tu yo dadyājjaladhenuṃ yatavrataḥ |
sa kāmapravahāṃ śītīṃ nadīmetāmupāśnute

एवमेतानि मे तत्र धर्मराजो न्यदर्शयत् ।
दृष्ट्वा च परमं हर्षमवापमहमच्युत

evametāni me tatra dharmarājo nyadarśayat |
dṛṣṭvā ca paramaṃ harṣamavāpamahamacyuta

निवेदये चाहमिमं प्रियं ते
क्रतुर्महानल्पधनप्रचारः ।
प्राप्तो मया तात स मत्प्रसूतः
प्रपत्स्यते वेदविधिप्रवृत्तः

nivedaye cāhamimaṃ priyaṃ te
kraturmahānalpadhanapracāraḥ |
prāpto mayā tāta sa matprasūtaḥ
prapatsyate vedavidhipravṛttaḥ

शापो ह्ययं भवतोऽनुग्रहाय
प्राप्तो मया यत्र दृष्टो यमो वै ।
दानव्युष्टिं तत्र दृष्ट्वा महात्म-
न्निःसंदिग्धान्दानधर्मांश्चरिष्ये

śāpo hyayaṃ bhavato'nugrahāya
prāpto mayā yatra dṛṣṭo yamo vai |
dānavyuṣṭiṃ tatra dṛṣṭvā mahātma-
nniḥsaṃdigdhāndānadharmāṃścariṣye

इदं च मामब्रवीद्धर्मराजः
पुनः पुनः सम्प्रहृष्टो महर्षे ।
दानेन यः प्रयतोऽभूत्सदैव
विशेषतो गोप्रदानं च कुर्याम्

idaṃ ca māmabravīddharmarājaḥ
punaḥ punaḥ samprahṛṣṭo maharṣe |
dānena yaḥ prayato'bhūtsadaiva
viśeṣato gopradānaṃ ca kuryām

शुद्धो ह्यर्थो नावमन्यस्व धर्मा-
न्पात्रे देयं देशकालोपपन्ने ।
तस्माद्गावस्ते नित्यमेव प्रदेया
माभूच्च ते संशयः कश्चिदत्र

śuddho hyartho nāvamanyasva dharmā-
npātre deyaṃ deśakālopapanne |
tasmādgāvaste nityameva pradeyā
mābhūcca te saṃśayaḥ kaścidatra

एताः पुरा ह्यददन्नित्यमेव
सान्तात्मानो दानपथे निविष्टाः ।
तपांस्युग्राण्यप्रतिशङ्कमाना-
स्ते वै दानं प्रददुश्चैव शक्त्या

etāḥ purā hyadadannityameva
sāntātmāno dānapathe niviṣṭāḥ |
tapāṃsyugrāṇyapratiśaṅkamānā-
ste vai dānaṃ pradaduścaiva śaktyā

काले च शक्त्या मत्सरं वर्जयित्वा
शुद्धात्मानः श्रद्धिनः पुण्यशीलाः ।
दत्त्वा गा वै लोकममुं प्रपन्ना
देदीप्यन्ते पुण्यशीलास्तु नाके

kāle ca śaktyā matsaraṃ varjayitvā
śuddhātmānaḥ śraddhinaḥ puṇyaśīlāḥ |
dattvā gā vai lokamamuṃ prapannā
dedīpyante puṇyaśīlāstu nāke

एतद्दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः
पात्रे दत्तं प्रापणीयं परीक्ष्य ।
काम्याष्टम्यां वर्तितव्यं दशाहं
रसैर्गवां शकृता प्रस्नवैर्वा

etaddānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ
pātre dattaṃ prāpaṇīyaṃ parīkṣya |
kāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ daśāhaṃ
rasairgavāṃ śakṛtā prasnavairvā

देवव्रती स्याद्वृषभप्रदानै-
र्वेदावाप्तिर्गोयुगस्य प्रदाने ।
तीर्थावाप्तिर्गोप्रयुक्तप्रदाने
पापोत्सर्गः कपिलायाः प्रदाने

devavratī syādvṛṣabhapradānai-
rvedāvāptirgoyugasya pradāne |
tīrthāvāptirgoprayuktapradāne
pāpotsargaḥ kapilāyāḥ pradāne

गामप्येकां कपिलां सम्प्रदाय
न्यायोपेतां कलुषाद्विप्रमुच्येत् ।
गवां रसात्परमं नास्ति किञ्चि-
द्गवां प्रदानं सुमहद्वदन्ति

gāmapyekāṃ kapilāṃ sampradāya
nyāyopetāṃ kaluṣādvipramucyet |
gavāṃ rasātparamaṃ nāsti kiñci-
dgavāṃ pradānaṃ sumahadvadanti

गावो लोकांस्तारयन्ति क्षरन्त्यो
गावश्चान्नं संजनयन्ति लोके ।
यस्तं जानन्न गवां हार्दमेति
स वै गन्ता निरयं पापचेताः

gāvo lokāṃstārayanti kṣarantyo
gāvaścānnaṃ saṃjanayanti loke |
yastaṃ jānanna gavāṃ hārdameti
sa vai gantā nirayaṃ pāpacetāḥ

यैस्तद्दत्तं गोसहस्रं शतं वा
दशार्धं वा दश वा साधुवत्सम् ।
अप्येका वै साधवे ब्राह्मणाय
सास्यामुष्मिन्पुण्यतीर्था नदी वै

yaistaddattaṃ gosahasraṃ śataṃ vā
daśārdhaṃ vā daśa vā sādhuvatsam |
apyekā vai sādhave brāhmaṇāya
sāsyāmuṣminpuṇyatīrthā nadī vai

प्राप्त्या पुष्ट्या लोकसंरक्षणेन
गावस्तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम् ।
शब्दश्चैकः संनतिश्चोपभोगा-
स्तस्माद्गोदः सूर्य इवावभाति

prāptyā puṣṭyā lokasaṃrakṣaṇena
gāvastulyāḥ sūryapādaiḥ pṛthivyām |
śabdaścaikaḥ saṃnatiścopabhogā-
stasmādgodaḥ sūrya ivāvabhāti

गुरुं शिष्यो वरयेद्गोप्रदाने
स वै गन्ता नियतं स्वर्गमेव ।
विधिज्ञानां सुमहान्धर्म एष
विधिं ह्याद्यं विधयः संविशन्ति

guruṃ śiṣyo varayedgopradāne
sa vai gantā niyataṃ svargameva |
vidhijñānāṃ sumahāndharma eṣa
vidhiṃ hyādyaṃ vidhayaḥ saṃviśanti

इदं दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः
पात्रे दत्त्वा प्रापयेथाः परीक्ष्य ।
त्वय्याशंसन्त्यमरा दानवाश्च
वयं चापि प्रसृते पुण्यशीले

idaṃ dānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ
pātre dattvā prāpayethāḥ parīkṣya |
tvayyāśaṃsantyamarā dānavāśca
vayaṃ cāpi prasṛte puṇyaśīle

इत्युक्तोऽहं धर्मराजं द्विजर्षे
धर्मात्मानं शिरसाऽभिप्रणम्य ।
अनुज्ञातस्तेन वैवस्वतेन
प्रत्यागमं भगवत्पादमूलम्

ityukto'haṃ dharmarājaṃ dvijarṣe
dharmātmānaṃ śirasā'bhipraṇamya |
anujñātastena vaivasvatena
pratyāgamaṃ bhagavatpādamūlam