Chapter 105: King Nriga, the lizard in the well

अत्रैव कीर्त्यते सद्भिर्ब्राह्मणस्वाभिमर्शने ।
नृगेण सुमहत्कृच्छ्रुं यदवाप्तं कुरूद्वह

atraiva kīrtyate sadbhirbrāhmaṇasvābhimarśane |
nṛgeṇa sumahatkṛcchruṃ yadavāptaṃ kurūdvaha

निविशन्त्यां पुरा पार्थ द्वारवत्यामिति श्रुतिः ।
अदृश्यत महाकूपस्तृणवीरुत्समावृतः ।

niviśantyāṃ purā pārtha dvāravatyāmiti śrutiḥ |
adṛśyata mahākūpastṛṇavīrutsamāvṛtaḥ |

प्रयत्नं तत्र कुर्वाणास्तस्मात्कूपाज्जलार्थिनः ।
श्रमेण महता युक्तास्तस्मिंस्तोये सुसंवृते

prayatnaṃ tatra kurvāṇāstasmātkūpājjalārthinaḥ |
śrameṇa mahatā yuktāstasmiṃstoye susaṃvṛte

ददृशुस्ते महाकायं कृकलासमवस्थितम् ।
तस्य चोद्धरणे यत्नमकुर्वंस्ते सहस्रशः

dadṛśuste mahākāyaṃ kṛkalāsamavasthitam |
tasya coddharaṇe yatnamakurvaṃste sahasraśaḥ

प्रग्रहैश्चर्मपट्टैश्च तं बद्ध्वा पर्वतोपमम् ।
नाशक्नुवन्समुद्धर्तुं ततो जग्मुर्जनार्दनम्

pragrahaiścarmapaṭṭaiśca taṃ baddhvā parvatopamam |
nāśaknuvansamuddhartuṃ tato jagmurjanārdanam

खमावृत्योदपानस्य कृकलासः स्थितो महान् ।
तस्य नास्ति समुद्धर्तेत्येतत्कृष्णे न्यवेदयन्

khamāvṛtyodapānasya kṛkalāsaḥ sthito mahān |
tasya nāsti samuddhartetyetatkṛṣṇe nyavedayan

स वासुदेवेन समुद्धृतश्च
पृष्टश्च कामान्निजगाद राजा ।
नृगस्तदाऽऽत्मानमथो न्यवेदय-
त्पुरातनं यज्ञसहस्रयाजिनम्

sa vāsudevena samuddhṛtaśca
pṛṣṭaśca kāmānnijagāda rājā |
nṛgastadā''tmānamatho nyavedaya-
tpurātanaṃ yajñasahasrayājinam

तथा ब्रुवाणं तु तमाह माधवः
शुभं त्वया कर्म कृतं न पापकम् ।
कथं भवान्दुर्गतिमीदृशीं गतो
नरेन्द्र तद्ब्रूहि किमेतदीदृशम्

tathā bruvāṇaṃ tu tamāha mādhavaḥ
śubhaṃ tvayā karma kṛtaṃ na pāpakam |
kathaṃ bhavāndurgatimīdṛśīṃ gato
narendra tadbrūhi kimetadīdṛśam

शतं सहस्राणि गवां शतं पुनः
पुनः शतान्यष्टशतायुतानि ।
नृप द्विजेभ्यः क्व नु तद्गतं तव

śataṃ sahasrāṇi gavāṃ śataṃ punaḥ
punaḥ śatānyaṣṭaśatāyutāni |
nṛpa dvijebhyaḥ kva nu tadgataṃ tava

नृगस्ततोऽब्रवीत्कृष्णं ब्राह्मणस्याग्निहोत्रिणः ।
प्रोषितस्य परिभ्रष्टा गौरेका मम गोधने

nṛgastato'bravītkṛṣṇaṃ brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ |
proṣitasya paribhraṣṭā gaurekā mama godhane

गवां सहस्रे संख्याता तदा सा पशुपैर्मम ।
सा ब्राह्मणाय मे दत्ता प्रेत्यार्थमभिकाङ्क्षता

gavāṃ sahasre saṃkhyātā tadā sā paśupairmama |
sā brāhmaṇāya me dattā pretyārthamabhikāṅkṣatā

अपश्यत्परिमार्गंश्च तां गां परगृहे द्विजः ।
ममेयमिति चोवाच ब्राह्मणो यस्य साऽभवत्

apaśyatparimārgaṃśca tāṃ gāṃ paragṛhe dvijaḥ |
mameyamiti covāca brāhmaṇo yasya sā'bhavat

तावुभौ समनुप्राप्तौ विवदन्तौ भृशज्वरौ ।
भवान्दाता भवान्हर्तेत्यथ तौ मामवोचताम्

tāvubhau samanuprāptau vivadantau bhṛśajvarau |
bhavāndātā bhavānhartetyatha tau māmavocatām

शतेन शतसङ्ख्येन गवां विनिमयेन वै ।
याचे प्रतिग्रहीतारं स तु मामब्रवीदिदम्

śatena śatasaṅkhyena gavāṃ vinimayena vai |
yāce pratigrahītāraṃ sa tu māmabravīdidam

देशकालोपसम्पन्ना दोग्ध्री शान्ताऽतिवत्सला ।
स्वादुक्षीरप्रदा धन्या मम नित्यं निवेशने

deśakālopasampannā dogdhrī śāntā'tivatsalā |
svādukṣīrapradā dhanyā mama nityaṃ niveśane

कृशं च भरते सा गौर्मम पुत्रमपस्तनम् ।
न सा शक्या मया दातुमित्युक्त्वा स जगाम ह

kṛśaṃ ca bharate sā gaurmama putramapastanam |
na sā śakyā mayā dātumityuktvā sa jagāma ha

ततस्तमपरं विप्रं याचे विनिमयेन वै ।
गवां शतसहस्रं हि तत्कृते गृह्यतामिति

tatastamaparaṃ vipraṃ yāce vinimayena vai |
gavāṃ śatasahasraṃ hi tatkṛte gṛhyatāmiti

न राज्ञां प्रतिगृह्णामि शक्तोऽहं स्वस्य मार्गणे ।
सैव गौर्दीयतां शीघ्रं ममेति मधुसूदन

na rājñāṃ pratigṛhṇāmi śakto'haṃ svasya mārgaṇe |
saiva gaurdīyatāṃ śīghraṃ mameti madhusūdana

रुक्ममश्वांश्च ददतो रजतस्यन्दनांस्तथा ।
न जग्राह ययौ चापि तदा स ब्राह्मणर्षभः

rukmamaśvāṃśca dadato rajatasyandanāṃstathā |
na jagrāha yayau cāpi tadā sa brāhmaṇarṣabhaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु चोदितः कालधर्मणा ।
पितृलोकमहं प्राप्य धर्मराजमुपागमम्

etasminneva kāle tu coditaḥ kāladharmaṇā |
pitṛlokamahaṃ prāpya dharmarājamupāgamam

यमस्तु पूजयित्वा मां ततो वचनमब्रवीत् ।
नान्तः सङ्ख्यायते राजंस्तव पुण्यस्य कर्मणः

yamastu pūjayitvā māṃ tato vacanamabravīt |
nāntaḥ saṅkhyāyate rājaṃstava puṇyasya karmaṇaḥ

अस्ति चैव कृतं पापमज्ञानात्तदपि त्वया ।
चरस्व पापं पश्चाद्वा पूर्वं वा त्वं यथेच्छसि

asti caiva kṛtaṃ pāpamajñānāttadapi tvayā |
carasva pāpaṃ paścādvā pūrvaṃ vā tvaṃ yathecchasi

रक्षितास्मीति चोक्तं ते प्रतिज्ञा चानृता तव ।
ब्राह्मणस्वस्य चादानं द्विविधस्ते व्यतिक्रमः

rakṣitāsmīti coktaṃ te pratijñā cānṛtā tava |
brāhmaṇasvasya cādānaṃ dvividhaste vyatikramaḥ

पूर्वं कृच्छं चरिष्येऽहं पश्चाच्छुभमिति प्रभो ।
धर्मराजं ब्रुवन्नेवं पतितोस्मि महीतले

pūrvaṃ kṛcchaṃ cariṣye'haṃ paścācchubhamiti prabho |
dharmarājaṃ bruvannevaṃ patitosmi mahītale

अश्रौषं पतितश्चाहं यमस्योच्चैः प्रभाषतः ।
वासुदेवः समुद्धर्ता भविता ते जनार्दनः

aśrauṣaṃ patitaścāhaṃ yamasyoccaiḥ prabhāṣataḥ |
vāsudevaḥ samuddhartā bhavitā te janārdanaḥ

पूर्णे वर्षसहस्रान्ते क्षीणे कर्मणि दुष्कृते ।
प्राप्लस्यसे शाश्वताँल्लोकाञ्जितान्स्वेनैव कर्मणा

pūrṇe varṣasahasrānte kṣīṇe karmaṇi duṣkṛte |
prāplasyase śāśvatām̐llokāñjitānsvenaiva karmaṇā

कूपेऽऽत्मानमधःशीर्षमपश्यं पतितं च ह ।
तिर्यग्योनिमनुप्राप्तं न च मामजहात्स्मृतिः

kūpe''tmānamadhaḥśīrṣamapaśyaṃ patitaṃ ca ha |
tiryagyonimanuprāptaṃ na ca māmajahātsmṛtiḥ

त्वया तु तारितोऽस्म्यद्य किमन्यत्र तपोबलात् ।
अनुजानीहि मां कृष्ण गच्छेयं दिवमद्य वै

tvayā tu tārito'smyadya kimanyatra tapobalāt |
anujānīhi māṃ kṛṣṇa gaccheyaṃ divamadya vai

अनुज्ञातः स कृष्णेन नमस्कृत्य जनार्दनम् ।
विमानं दिव्यमास्थाय ययौ दिवमरिन्दमः

anujñātaḥ sa kṛṣṇena namaskṛtya janārdanam |
vimānaṃ divyamāsthāya yayau divamarindamaḥ

ततस्तस्मिन्दिवं याते नृगे भरतसत्तम ।
वासुदेव इमाञ्श्लोकाञ्जगाद कुरुनन्दन

tatastasmindivaṃ yāte nṛge bharatasattama |
vāsudeva imāñślokāñjagāda kurunandana

ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता ।
ब्राह्मणस्वं हृतं हन्ति नृगं ब्राह्मणगौरिव

brāhmaṇasvaṃ na hartavyaṃ puruṣeṇa vijānatā |
brāhmaṇasvaṃ hṛtaṃ hanti nṛgaṃ brāhmaṇagauriva

सतां समागमः सद्भिर्नाफलः पार्थ विद्यते ।
विमुक्तं नरकात्पश्य नृगं साधुसमागमात्

satāṃ samāgamaḥ sadbhirnāphalaḥ pārtha vidyate |
vimuktaṃ narakātpaśya nṛgaṃ sādhusamāgamāt

प्रदानं फलवत्तत्र द्रोहस्तत्र तथाऽफलः ।
अपहारं गवां तस्माद्वर्जयेत युधिष्ठिर

pradānaṃ phalavattatra drohastatra tathā'phalaḥ |
apahāraṃ gavāṃ tasmādvarjayeta yudhiṣṭhira