Chapter 243: Subhadra takes the reins and they flee

वृष्म्यन्धकपुरात्तस्मादपयातुं धनञ्जयः ।
विनिश्चित्य तया सार्धं सुभद्रामिदमब्रवीत्

vṛṣmyandhakapurāttasmādapayātuṃ dhanañjayaḥ |
viniścitya tayā sārdhaṃ subhadrāmidamabravīt

द्विजानां गुणमुख्यानां यथार्हं प्रतिपादय ।
भोज्यैर्भक्ष्यैश्च कामैश्च स्वपुरीं प्रतियास्यताम्

dvijānāṃ guṇamukhyānāṃ yathārhaṃ pratipādaya |
bhojyairbhakṣyaiśca kāmaiśca svapurīṃ pratiyāsyatām

आत्मनश्च समुद्दिश्य महाव्रतसमापनम् ।
गच्छ भद्रे स्वयं तूर्णं महाराजनिवेशनम्

ātmanaśca samuddiśya mahāvratasamāpanam |
gaccha bhadre svayaṃ tūrṇaṃ mahārājaniveśanam

तेजोबलजवोपेतैः शुक्लैर्हयवरोत्तमैः ।
वाजिभिः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः

tejobalajavopetaiḥ śuklairhayavarottamaiḥ |
vājibhiḥ śaivyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ

युक्तं रथवरं तूर्णमिहानय सुसत्कृतम् ।
व्रतार्थमिति भाषित्वा सखीभिः सुभगे सह

yuktaṃ rathavaraṃ tūrṇamihānaya susatkṛtam |
vratārthamiti bhāṣitvā sakhībhiḥ subhage saha

क्षिप्रमादाय पर्येहि सह सर्वायुधेन च ।
अनुकर्षान्तपताकाश्च तूणीरांश्च धनूंषि च

kṣipramādāya paryehi saha sarvāyudhena ca |
anukarṣāntapatākāśca tūṇīrāṃśca dhanūṃṣi ca

सर्वान्रथवरे स्थाप्य सोत्सेधाश्च महागदाः

sarvānrathavare sthāpya sotsedhāśca mahāgadāḥ

अर्जुनेनैवमुक्ता सा सुभद्रा भद्रभाषिणी ।
जगाम नृपतेर्वेश्म सखीभिः सहिता तदा

arjunenaivamuktā sā subhadrā bhadrabhāṣiṇī |
jagāma nṛpaterveśma sakhībhiḥ sahitā tadā

व्रतार्थमिति तत्रस्थान्रक्षिणो वाक्यमब्रवीत् ।
रथेनानेन यास्यामि महाव्रतसमापनम्

vratārthamiti tatrasthānrakṣiṇo vākyamabravīt |
rathenānena yāsyāmi mahāvratasamāpanam

शैब्यसुग्रीवयुक्तेन सायुधेनैव शार्ङ्गिणः ।
रथेन रमणीयेन प्रयास्यामि व्रतार्थिनी

śaibyasugrīvayuktena sāyudhenaiva śārṅgiṇaḥ |
rathena ramaṇīyena prayāsyāmi vratārthinī

सुभध्रयैवमुक्ते तु जनाः प्राञ्जलयोऽभवन् ।
योजयित्वा रथवरं कल्याणैरभिभाष्य ताम्

subhadhrayaivamukte tu janāḥ prāñjalayo'bhavan |
yojayitvā rathavaraṃ kalyāṇairabhibhāṣya tām

यथोक्तं सर्वमारोप्य आयुधानि च भामिनी ।
क्षिप्रमादाय कल्याणी सुभद्राऽर्जुनमब्रवीत्

yathoktaṃ sarvamāropya āyudhāni ca bhāminī |
kṣipramādāya kalyāṇī subhadrā'rjunamabravīt

रथोऽयं रथिनां श्रेष्ठ आनीतस्तव शासनात् ।
स त्वं याहि यथाकामं कुरून्कौरवनन्दन

ratho'yaṃ rathināṃ śreṣṭha ānītastava śāsanāt |
sa tvaṃ yāhi yathākāmaṃ kurūnkauravanandana

निवेद्य तु रथं भर्तुः सुभद्रा भद्रसंमता ।
ब्राह्मणानां तदा हृष्टा ददौ सा विविधं वसु

nivedya tu rathaṃ bhartuḥ subhadrā bhadrasaṃmatā |
brāhmaṇānāṃ tadā hṛṣṭā dadau sā vividhaṃ vasu

स्नेहवन्ति च भोज्यानि प्रददावीप्सितानि च ।
यथाकामं यथाश्रद्धं वस्त्राणि विविधानि च

snehavanti ca bhojyāni pradadāvīpsitāni ca |
yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vastrāṇi vividhāni ca

तर्पिता विविधैर्भोज्यैस्तान्यवाप्य वसूनि च ।
ब्राह्मणाः स्वगृहं जग्मुः प्रयुज्य परमाशिषः

tarpitā vividhairbhojyaistānyavāpya vasūni ca |
brāhmaṇāḥ svagṛhaṃ jagmuḥ prayujya paramāśiṣaḥ

सुभद्रया तु विज्ञप्तः पूर्वमेव धनञ्जयः ।
अभीशुग्रहणे पार्थ न मेऽस्ति सदृशो भुवि

subhadrayā tu vijñaptaḥ pūrvameva dhanañjayaḥ |
abhīśugrahaṇe pārtha na me'sti sadṛśo bhuvi

तस्मात्सा पूर्वमारुह्य रश्मीञ्जग्राह माधवी ।
सोदरा वासुदेवस्य कृतस्वस्त्ययना हयान्

tasmātsā pūrvamāruhya raśmīñjagrāha mādhavī |
sodarā vāsudevasya kṛtasvastyayanā hayān

व्यत्ययित्वा तु तल्लिङ्गं यतिवेषं धनञ्जयः ।
आमुच्य कवचं वीरः समुच्छ्रितमहद्धनुः

vyatyayitvā tu talliṅgaṃ yativeṣaṃ dhanañjayaḥ |
āmucya kavacaṃ vīraḥ samucchritamahaddhanuḥ

आरुरोह रथश्रेष्ठं शुक्लवासा धनञ्जयः ।
महेन्द्रदत्तं मुकुटं तथैवाभरणानि च

āruroha rathaśreṣṭhaṃ śuklavāsā dhanañjayaḥ |
mahendradattaṃ mukuṭaṃ tathaivābharaṇāni ca

अलङ्कृत्य तु कौन्तेयः प्रयातुमुपचक्रमे ।
ततः कन्यापुरे घोषस्तुमुलः समपद्यत

alaṅkṛtya tu kaunteyaḥ prayātumupacakrame |
tataḥ kanyāpure ghoṣastumulaḥ samapadyata

दृष्ट्वा नववरं पार्थं बाणखड्गधनुर्धरम् ।
अभीशुहस्तां सुश्रोणीमर्जुनेन रथे स्थिताम्

dṛṣṭvā navavaraṃ pārthaṃ bāṇakhaḍgadhanurdharam |
abhīśuhastāṃ suśroṇīmarjunena rathe sthitām

ऊचुः कन्यास्तदा यान्तीं वासुदेवसहोदराम् ।
सर्वकामसमृद्धा त्वं सुभद्रे भद्रभाषिणि

ūcuḥ kanyāstadā yāntīṃ vāsudevasahodarām |
sarvakāmasamṛddhā tvaṃ subhadre bhadrabhāṣiṇi

वासुदेवप्रियं लब्ध्वा भर्तारं वीरमर्जुनम् ।
सर्वसीमन्तिनीनां त्वां श्रेष्ठां कृष्णसहोदरीम्

vāsudevapriyaṃ labdhvā bhartāraṃ vīramarjunam |
sarvasīmantinīnāṃ tvāṃ śreṣṭhāṃ kṛṣṇasahodarīm

मन्यामहे महाभागे सुभद्रे भद्रभाषिणि ।
यस्मात्सर्वमनुष्याणां श्रेष्ठो भर्ता तवार्जुनः

manyāmahe mahābhāge subhadre bhadrabhāṣiṇi |
yasmātsarvamanuṣyāṇāṃ śreṣṭho bhartā tavārjunaḥ

उपपन्नस्त्वया वीरः सर्वलोकमहारथः ।
हे प्रयाहि गृहान्भद्रे सुहृद्भिः संगमोऽस्तु ते

upapannastvayā vīraḥ sarvalokamahārathaḥ |
he prayāhi gṛhānbhadre suhṛdbhiḥ saṃgamo'stu te

एवमुक्ता प्रहृष्टाभिः सखीभिः प्रतिनन्दिता ।
भद्रा भद्रजवोपेतानश्वान्पुनरचोदयत्

evamuktā prahṛṣṭābhiḥ sakhībhiḥ pratinanditā |
bhadrā bhadrajavopetānaśvānpunaracodayat

पार्श्वे चामरहस्ता सा सखी तस्याङ्गनाऽभवत् ।
ततः कन्यापुरद्वारात्सघोषादभिनिःसृतम्

pārśve cāmarahastā sā sakhī tasyāṅganā'bhavat |
tataḥ kanyāpuradvārātsaghoṣādabhiniḥsṛtam

ददृशुस्तं रथश्रेष्ठं जना जीमूतनिस्वनम् ।
सुभद्रासङ्गृहीतस्य रथस्य महतः स्वनम्

dadṛśustaṃ rathaśreṣṭhaṃ janā jīmūtanisvanam |
subhadrāsaṅgṛhītasya rathasya mahataḥ svanam

मेघस्वनमिवाकाशे शुश्रुवुः पुरवासिनः ।
सुभद्रया तु संपन्ने तिष्ठन्रथवरेऽर्जुनः

meghasvanamivākāśe śuśruvuḥ puravāsinaḥ |
subhadrayā tu saṃpanne tiṣṭhanrathavare'rjunaḥ

प्रबभौ च तयोपेतः कैलास इव गङ्गया ।
पार्थः सुभद्रासहितो विरराज महारथः

prababhau ca tayopetaḥ kailāsa iva gaṅgayā |
pārthaḥ subhadrāsahito virarāja mahārathaḥ

विराजते यथा शक्रो राजञ्शच्या समन्वितः ।
सुभद्रां प्रेक्ष्य पार्थेन ह्रियमाणां यशस्विनीम्

virājate yathā śakro rājañśacyā samanvitaḥ |
subhadrāṃ prekṣya pārthena hriyamāṇāṃ yaśasvinīm

चक्रुः किलकिलाशब्दानासाद्य बहवो जनाः ।
दाशार्हाणां कुलस्य श्रीः सुभद्रा मद्रभाषिणी

cakruḥ kilakilāśabdānāsādya bahavo janāḥ |
dāśārhāṇāṃ kulasya śrīḥ subhadrā madrabhāṣiṇī

अभिकामा सकामेन पार्थेन सह गच्छति ।
अथापरे तु संक्रुद्धा गृह्णीत घ्नत माचिरम्

abhikāmā sakāmena pārthena saha gacchati |
athāpare tu saṃkruddhā gṛhṇīta ghnata māciram

इति संवार्य शस्त्राणि ववर्षुरभितो दिशम् ।
इति संभाषमाणानां स नादः सुमहानभूत्

iti saṃvārya śastrāṇi vavarṣurabhito diśam |
iti saṃbhāṣamāṇānāṃ sa nādaḥ sumahānabhūt

स तेन जनघोषेण वीरो गज इवार्दितः ।
ववर्ष शरवर्षाणि न तु कंचन रोषयत्

sa tena janaghoṣeṇa vīro gaja ivārditaḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi na tu kaṃcana roṣayat

मुमोच निशितान्बाणान्दीप्यमानान्स्वतेजसा ।
प्रासादवरसङ्घेषु हर्म्येषु भवनेषु च

mumoca niśitānbāṇāndīpyamānānsvatejasā |
prāsādavarasaṅgheṣu harmyeṣu bhavaneṣu ca

क्षोभयित्वा पुरश्रेष्ठं गरुत्मानिव सागरम् ।
प्रेक्षन्रैवकतद्वारं निर्ययौ भरतर्षभः

kṣobhayitvā puraśreṣṭhaṃ garutmāniva sāgaram |
prekṣanraivakatadvāraṃ niryayau bharatarṣabhaḥ