Chapter 73: Vaidurya: the cat's eye and gem weights

वैदूर्य्यपुष्परागाणां कर्केते भीष्मके वदे ।
परीक्षां ब्रह्मणा प्रोक्तां व्यासेन कथितां द्विजा

vaidūryyapuṣparāgāṇāṃ karkete bhīṣmake vade |
parīkṣāṃ brahmaṇā proktāṃ vyāsena kathitāṃ dvijā

कल्पान्तकालक्षुबिताम्बुराशेर्निर्ह्रादकल्पाद्दितिजस्य नादात् ।
वैदूर्य्यमुत्पन्नमनेकवर्णं शोभाभिरामद्युतिवर्णबीजम्

kalpāntakālakṣubitāmburāśernirhrādakalpādditijasya nādāt |
vaidūryyamutpannamanekavarṇaṃ śobhābhirāmadyutivarṇabījam

अविदूरे विदूरस्य गिरेरुत्तुङ्गरोधसः ।
कामभूतिकसीमानमनु तस्याकरो भवेत्

avidūre vidūrasya gireruttuṅgarodhasaḥ |
kāmabhūtikasīmānamanu tasyākaro bhavet

तस्य नादसमुत्थत्वादाकरः सुमहागुणः ।
अभूदुत्तरीतो लोके लोकत्रयविभूषणः

tasya nādasamutthatvādākaraḥ sumahāguṇaḥ |
abhūduttarīto loke lokatrayavibhūṣaṇaḥ

तस्यैव दानवपतेर्निनदानुरूपाः प्रवृट्पयोदवरदर्शित चारुरूपाः ।
वैदूर्य्यरत्नमणयो विविधावभासस्तस्मात्स्फुलिङ्गनिवहा इव संबभूवुः

tasyaiva dānavapaterninadānurūpāḥ pravṛṭpayodavaradarśita cārurūpāḥ |
vaidūryyaratnamaṇayo vividhāvabhāsastasmātsphuliṅganivahā iva saṃbabhūvuḥ

पद्मरागमुपादाय मणिवर्णा हि ये क्षितौ ।
सर्वांस्तान्वर्णशोभाभिर्वैदूर्य्यमनुगच्छति

padmarāgamupādāya maṇivarṇā hi ye kṣitau |
sarvāṃstānvarṇaśobhābhirvaidūryyamanugacchati

तेषां प्रधानं शिखिकण्ठनीलं यद्वा भवेद्वेणुदलप्रकाशम् ।
चाषाग्रपक्षप्रतिमश्रियो ये न ते प्रशस्ता मणिशास्त्रविद्भिः

teṣāṃ pradhānaṃ śikhikaṇṭhanīlaṃ yadvā bhavedveṇudalaprakāśam |
cāṣāgrapakṣapratimaśriyo ye na te praśastā maṇiśāstravidbhiḥ

गुणवान्वैदूर्य्यमणिर्योजयति स्वामिनं परंभा
ग्यैः ।
दोषैर्युक्तो दोषैस्तस्माद्यत्नात्परीक्षेत

guṇavānvaidūryyamaṇiryojayati svāminaṃ paraṃbhā
gyaiḥ |
doṣairyukto doṣaistasmādyatnātparīkṣeta

गिरिकाचशिशुपालौ काच स्फटिकाश्च धूमनिर्भिन्नाः ।
वैदूर्य्यमणेरेते विजातयः सन्निभाः सन्ति

girikācaśiśupālau kāca sphaṭikāśca dhūmanirbhinnāḥ |
vaidūryyamaṇerete vijātayaḥ sannibhāḥ santi

लिख्याभावात्काचं लघुभावाच्छैसुपालकं विद्यात् ।
गिरिकाचसदीप्तित्वात्स्फटिकं वर्णोज्ज्वलत्वेन

likhyābhāvātkācaṃ laghubhāvācchaisupālakaṃ vidyāt |
girikācasadīptitvātsphaṭikaṃ varṇojjvalatvena

यदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सुवर्णसंख्याकलितस्य मूल्यम् ।
तदेव वैदूर्य्यमणेः प्रदिष्टं पलद्वयोन्मापि तगौरवस्य

yadindranīlasya mahāguṇasya suvarṇasaṃkhyākalitasya mūlyam |
tadeva vaidūryyamaṇeḥ pradiṣṭaṃ paladvayonmāpi tagauravasya

जात्यस्य सर्वेऽपि मणेस्तु यादृग्विजातयः सन्ति समानवर्णाः ।
तथापि नानाकरणानुमेयभेदप्रकारः परमः प्रदिष्टः

jātyasya sarve'pi maṇestu yādṛgvijātayaḥ santi samānavarṇāḥ |
tathāpi nānākaraṇānumeyabhedaprakāraḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ

सुखोपलक्ष्यश्च सदा विचार्य्यो ह्ययं प्रभेदो विदुषा नरेण ।
स्नेहप्रभेदो लघुता मृदुत्वं विजातिलिङ्गं खलु सार्वजन्यम्

sukhopalakṣyaśca sadā vicāryyo hyayaṃ prabhedo viduṣā nareṇa |
snehaprabhedo laghutā mṛdutvaṃ vijātiliṅgaṃ khalu sārvajanyam

कुशलाकुशलैः प्रपूर्य्यमाणाः प्रतिबद्धाः प्रतिसत्क्रियाप्रयोगैः ।
गुणदोषसमुद्भवं लभन्ते मणयोऽर्थोन्तरमूल्यमेव भिन्नाः

kuśalākuśalaiḥ prapūryyamāṇāḥ pratibaddhāḥ pratisatkriyāprayogaiḥ |
guṇadoṣasamudbhavaṃ labhante maṇayo'rthontaramūlyameva bhinnāḥ

क्रमशः समतीतवर्त्तमानाः प्रतिबद्धा मणिबन्धकेन यत्नात् ।
यदि नाम भवन्ति दोषहीना मणयः षड्गुणमाप्नुवन्ति मूल्यम्

kramaśaḥ samatītavarttamānāḥ pratibaddhā maṇibandhakena yatnāt |
yadi nāma bhavanti doṣahīnā maṇayaḥ ṣaḍguṇamāpnuvanti mūlyam

आकरान्समतीतानामुदधेस्तीरसन्निधौ ।
मूल्यमेतन्मणीनां तु न सर्वत्र महीतले

ākarānsamatītānāmudadhestīrasannidhau |
mūlyametanmaṇīnāṃ tu na sarvatra mahītale

सुवर्णो मनुना यस्तु प्रोक्तः षोडशमाषकः ।
तस्य सप्ततितमो भागः संज्ञारूपं करिष्यति

suvarṇo manunā yastu proktaḥ ṣoḍaśamāṣakaḥ |
tasya saptatitamo bhāgaḥ saṃjñārūpaṃ kariṣyati

शाणश्चतुर्माषमानो माषकः पंचकृष्णलः ।
पलस्य दशमो भागो धरणः परिकीर्त्तितः

śāṇaścaturmāṣamāno māṣakaḥ paṃcakṛṣṇalaḥ |
palasya daśamo bhāgo dharaṇaḥ parikīrttitaḥ

इत्थं मणिविधिः प्रोक्तो रत्नानां मूल्यनिश्चये

itthaṃ maṇividhiḥ prokto ratnānāṃ mūlyaniścaye