Chapter 34: Worship of Hayagriva, giver of all learning

पुनर्देवार्चनं ब्रूहि हृषीकेश गदाधर ।
श्रृण्वतो नास्ति तृप्तिर्मे गदतस्तव पूजनम्

punardevārcanaṃ brūhi hṛṣīkeśa gadādhara |
śrṛṇvato nāsti tṛptirme gadatastava pūjanam

हयग्रीवस्य देवस्य पूजनं कथयामि ते ।
तच्छृणुष्व जगन्नाथो येन विष्णुः प्रतुष्यति

hayagrīvasya devasya pūjanaṃ kathayāmi te |
tacchṛṇuṣva jagannātho yena viṣṇuḥ pratuṣyati

मूलमन्त्रं महादेव हयग्रीवस्य वाचकम् ।
प्रवक्ष्यामि परं पुण्यं तदादौ श्रृणु शङ्कर

mūlamantraṃ mahādeva hayagrīvasya vācakam |
pravakṣyāmi paraṃ puṇyaṃ tadādau śrṛṇu śaṅkara

ॐ सौं क्षौं शिरसे नमः इति प्रणवसंयुतः ।
अयं नवाक्षरोमन्त्रः सर्वविद्याप्रदायकः

oṃ sauṃ kṣauṃ śirase namaḥ iti praṇavasaṃyutaḥ |
ayaṃ navākṣaromantraḥ sarvavidyāpradāyakaḥ

अस्याङ्गानि महादेव ताञ्छृणुष्व वृषध्वज ।
ॐ क्षां हृदयाय नमः ।
ॐ क्षीं शिरसे स्वाहाशिरः प्रोक्तं क्षूं वषट् तथा

asyāṅgāni mahādeva tāñchṛṇuṣva vṛṣadhvaja |
oṃ kṣāṃ hṛdayāya namaḥ |
oṃ kṣīṃ śirase svāhāśiraḥ proktaṃ kṣūṃ vaṣaṭ tathā

ॐ कारयुक्ता देवस्य शिखा ज्ञेया वृषध्वज ।
ॐ क्षैं कवचाय हुं वै कवचं परिकीर्त्तितम्

oṃ kārayuktā devasya śikhā jñeyā vṛṣadhvaja |
oṃ kṣaiṃ kavacāya huṃ vai kavacaṃ parikīrttitam

ॐ क्षौं नेत्रत्रयाय वौषट् नेत्रं देवस्य कीर्तितम् ।
ॐ हः अस्त्राय फट् अस्त्रं देवस्य कीर्त्तितम्

oṃ kṣauṃ netratrayāya vauṣaṭ netraṃ devasya kīrtitam |
oṃ haḥ astrāya phaṭ astraṃ devasya kīrttitam

पूजाविधिं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु आदौ स्नात्वा तथाचम्य ततो यागगृहं व्रजेत्

pūjāvidhiṃ pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śrṛṇu ādau snātvā tathācamya tato yāgagṛhaṃ vrajet

ततः प्रविश्य विधिवत्कुर्य्याद्वं शोषणादिकम् ।
यं क्षौं रमिति बीजैश्च कठिनीकृत्य लमिति

tataḥ praviśya vidhivatkuryyādvaṃ śoṣaṇādikam |
yaṃ kṣauṃ ramiti bījaiśca kaṭhinīkṛtya lamiti

अण्डमुत्पाद्य च ततः ॐ कारेणैव भेदयेत् ।
अण्डमध्ये हयग्रीवमात्मानं परिचिन्तयेत्

aṇḍamutpādya ca tataḥ oṃ kāreṇaiva bhedayet |
aṇḍamadhye hayagrīvamātmānaṃ paricintayet

शङ्खकुन्देन्दुधवलं मृणालरजतप्रभम् ।
गोक्षीरसदृशं तद्वत्सूर्यकोटिसमग्रभम् ।
शङ्खं चक्रं गदां पद्मं धारयन्तं चतुर्भुजम्

śaṅkhakundendudhavalaṃ mṛṇālarajataprabham |
gokṣīrasadṛśaṃ tadvatsūryakoṭisamagrabham |
śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ dhārayantaṃ caturbhujam

किरीटिनं कुण्डलिनं वनमालासमंन्वितम् ।
सुचक्रं सुकपोलं च पीताम्बरधरं विभुम्

kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ vanamālāsamaṃnvitam |
sucakraṃ sukapolaṃ ca pītāmbaradharaṃ vibhum

भावयित्वा महात्मानं सर्वदेवैः समन्वितम् ।
अङ्गमन्त्रैस्ततो न्यासं मूलमन्त्रेण वै तथा

bhāvayitvā mahātmānaṃ sarvadevaiḥ samanvitam |
aṅgamantraistato nyāsaṃ mūlamantreṇa vai tathā

ततश्च दर्शयेन्मुद्रां शङ्खपद्मादिकां शुभाम् ।
ध्यायेद्ध्यात्वार्चयेद्विष्णुं मूलमन्त्रेण शङ्कर

tataśca darśayenmudrāṃ śaṅkhapadmādikāṃ śubhām |
dhyāyeddhyātvārcayedviṣṇuṃ mūlamantreṇa śaṅkara

ततश्चावाहयेद्रुद्र देवता आसनस्य याः ।
ॐ हयग्रीवासनस्य आगच्छत च देवताः

tataścāvāhayedrudra devatā āsanasya yāḥ |
oṃ hayagrīvāsanasya āgacchata ca devatāḥ

आवाह्य मण्डले तास्तु पूजयेत्स्वस्तिकादिके ।
द्वारे धातुर्विधातुश्च पूजा कार्य्या वृषध्वज

āvāhya maṇḍale tāstu pūjayetsvastikādike |
dvāre dhāturvidhātuśca pūjā kāryyā vṛṣadhvaja

समस्तपरिवाराय अच्युताय नम इति ।
अस्य मध्येऽर्चनं कार्य्यं द्वारे गङ्गाञ्च पूजयेत्

samastaparivārāya acyutāya nama iti |
asya madhye'rcanaṃ kāryyaṃ dvāre gaṅgāñca pūjayet

यमुनां च महादेवीं शङ्खपद्मनिधई तथा ।
गरुडं पूजयेदग्रे मध्ये शक्तिञ्च पूजयेत्

yamunāṃ ca mahādevīṃ śaṅkhapadmanidhaī tathā |
garuḍaṃ pūjayedagre madhye śaktiñca pūjayet

आधाराख्यां महादेव ततः कूर्मं समर्चयेत् ।
अनन्तं पृथिवीं पश्चाद्धर्मज्ञाने
ततोऽर्चयेत्

ādhārākhyāṃ mahādeva tataḥ kūrmaṃ samarcayet |
anantaṃ pṛthivīṃ paścāddharmajñāne
tato'rcayet

वैराग्यमथ चैश्वर्य्यमाग्नेयादिषु पूजयेत् ।
अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्रर्ग्यादींस्तु पूर्वतः

vairāgyamatha caiśvaryyamāgneyādiṣu pūjayet |
adharmājñānāvairāgyānaiśrargyādīṃstu pūrvataḥ

सत्त्वं रजस्तमश्चैव मध्यदेशेऽथ पूजयेत् ।
नन्दं नालं च पद्मं च मध्ये चैव प्रपूजयेत्

sattvaṃ rajastamaścaiva madhyadeśe'tha pūjayet |
nandaṃ nālaṃ ca padmaṃ ca madhye caiva prapūjayet

अर्कसोमाग्निसंज्ञानां मण्डलानां हि पूजनम् ।
मध्यदेशे प्रकर्त्तव्यमिति रुद्र प्रकीर्त्तितम्

arkasomāgnisaṃjñānāṃ maṇḍalānāṃ hi pūjanam |
madhyadeśe prakarttavyamiti rudra prakīrttitam

विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रियायोगे वृषध्वज ।
प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहौ शक्तयो ह्यमूः

vimalotkarṣiṇī jñānā kriyāyoge vṛṣadhvaja |
prahvī satyā tatheśānānugrahau śaktayo hyamūḥ

पूर्वादिषु च पत्रेषु पूज्याश्च विमलादयः ।
अनुग्रहा कर्णिकायां पूज्या श्रेयोऽर्थिभिर्नरैः

pūrvādiṣu ca patreṣu pūjyāśca vimalādayaḥ |
anugrahā karṇikāyāṃ pūjyā śreyo'rthibhirnaraiḥ

प्रणवाद्यैर्नमोऽन्तैश्च चतुर्थ्यन्तैश्च नामभिः ।
मन्त्रैरेभिर्महादेव आसनं परिपूजयेत्

praṇavādyairnamo'ntaiśca caturthyantaiśca nāmabhiḥ |
mantrairebhirmahādeva āsanaṃ paripūjayet

स्नानगन्धप्रदानेन पुष्पधूपप्रदानतः ।
दीपनैवेद्यदानेन आसनस्यार्चनं शुभम्

snānagandhapradānena puṣpadhūpapradānataḥ |
dīpanaivedyadānena āsanasyārcanaṃ śubham

कर्त्तव्यं विधिनानेन इति ते हर कीर्त्तितम् ।
ततश्चावाहयेद्देवं हयग्रीवं सुरेश्वरम्

karttavyaṃ vidhinānena iti te hara kīrttitam |
tataścāvāhayeddevaṃ hayagrīvaṃ sureśvaram

वामनासापुटेनैव आगच्छन्तं विचिन्तयेत् ।
आगच्छतः प्रयोगेण मूलमन्त्रेण शङ्कर

vāmanāsāpuṭenaiva āgacchantaṃ vicintayet |
āgacchataḥ prayogeṇa mūlamantreṇa śaṅkara

आवाहनं प्रकर्त्तव्यं देवदेवस्य शङ्खिनः ।
आवाह्यमण्डले तस्य न्यासं कुर्य्यादतन्द्रितः

āvāhanaṃ prakarttavyaṃ devadevasya śaṅkhinaḥ |
āvāhyamaṇḍale tasya nyāsaṃ kuryyādatandritaḥ

न्यासं कृत्वा च तत्रस्थं चिन्तयेत्परमेश्वरम् ।
हयग्रीवं महादेवं सुरासुरनमस्कृतम्

nyāsaṃ kṛtvā ca tatrasthaṃ cintayetparameśvaram |
hayagrīvaṃ mahādevaṃ surāsuranamaskṛtam

इन्द्रादिलोकपालैश्च संयुक्तं विष्णुमव्ययम् ।
ध्यात्वा प्रदर्शयेन्मुद्राः शङ्खचक्रादिकाः शुभाः

indrādilokapālaiśca saṃyuktaṃ viṣṇumavyayam |
dhyātvā pradarśayenmudrāḥ śaṅkhacakrādikāḥ śubhāḥ

पाद्यार्घ्याचमनीयानि ततो दद्याच्च विष्णवे ।
स्नापयेच्च ततो देवं पद्मनाभमनामयम्

pādyārghyācamanīyāni tato dadyācca viṣṇave |
snāpayecca tato devaṃ padmanābhamanāmayam

देवं संस्थाप्य विधिवद्वस्त्रं दद्याद्वृषध्वज ।
ततो ह्याचमनं दद्यादुपवीतं ततः शुभम्

devaṃ saṃsthāpya vidhivadvastraṃ dadyādvṛṣadhvaja |
tato hyācamanaṃ dadyādupavītaṃ tataḥ śubham

ततश्च मण्डले रुद्र ध्यायेद्देवं परेश्वरम् ।
ध्यात्वा पाद्यादिकं भूयो दद्याद्देवाय शङ्कर

tataśca maṇḍale rudra dhyāyeddevaṃ pareśvaram |
dhyātvā pādyādikaṃ bhūyo dadyāddevāya śaṅkara

दद्याद्भैरवदेवाय मूलमन्त्रेण शङ्कर ।
ॐ क्षां हृदयाय नमः अनेन हृदयं यजेत्

dadyādbhairavadevāya mūlamantreṇa śaṅkara |
oṃ kṣāṃ hṛdayāya namaḥ anena hṛdayaṃ yajet

ॐ क्षीं शिरसे नमश्च शिरसः पूजनं भवेत् ।
ॐ क्षूं शिखायै नमश्च शिखामेतेन पूजयेत्

oṃ kṣīṃ śirase namaśca śirasaḥ pūjanaṃ bhavet |
oṃ kṣūṃ śikhāyai namaśca śikhāmetena pūjayet

ॐ क्षैं कवचाय नमः कवचं परिपूजयेत् ।
ॐ क्षौं नेत्राय नमश्च नेत्रं चानेन पूजयेत्

oṃ kṣaiṃ kavacāya namaḥ kavacaṃ paripūjayet |
oṃ kṣauṃ netrāya namaśca netraṃ cānena pūjayet

ॐ क्षः अस्त्राय नम इति अस्त्रं चानेन पूजयेत् ।
हृदयं च शिरश्चैव शिखां च कवचं तथा

oṃ kṣaḥ astrāya nama iti astraṃ cānena pūjayet |
hṛdayaṃ ca śiraścaiva śikhāṃ ca kavacaṃ tathā

पूर्वादिषु प्रदेशेषु ह्येतास्तु परिपूजयेत् ।
कोणेष्वस्त्रं यजेद्रुद्र नेत्रं मध्यै प्रपूजयेत्

pūrvādiṣu pradeśeṣu hyetāstu paripūjayet |
koṇeṣvastraṃ yajedrudra netraṃ madhyai prapūjayet

पूजयेत्परमां देवीं लक्ष्मीं लक्ष्मीप्रदां शुभाम् ।
शंखं पद्मं तथा चक्रं गदां पूर्वादितोऽर्चयेत्

pūjayetparamāṃ devīṃ lakṣmīṃ lakṣmīpradāṃ śubhām |
śaṃkhaṃ padmaṃ tathā cakraṃ gadāṃ pūrvādito'rcayet

खड्गं च मुसलं पाशमंकुशं सशरं धनुः ।
पूजयेत्पूर्वतो रुद्र एभिर्मन्त्रैः स्वनामकैः

khaḍgaṃ ca musalaṃ pāśamaṃkuśaṃ saśaraṃ dhanuḥ |
pūjayetpūrvato rudra ebhirmantraiḥ svanāmakaiḥ

श्रीवत्सं कौस्तुभं मालां तथा पीताम्बरं शुभम् ।
पूजयेत्पूर्वतो रुद्र शंखचक्रगदाधरम्

śrīvatsaṃ kaustubhaṃ mālāṃ tathā pītāmbaraṃ śubham |
pūjayetpūrvato rudra śaṃkhacakragadādharam

ब्रह्माणं नारदं सिद्धं गुरुं परगुरुं तथा ।
गुरोश्च पादुके तद्वत्परमस्य गुरोस्तथा

brahmāṇaṃ nāradaṃ siddhaṃ guruṃ paraguruṃ tathā |
gurośca pāduke tadvatparamasya gurostathā

इन्द्रं सवाहनं चाथ परिवारयुतं तथा ।
अग्निं यमं निर्ऋतिं च वरुणं वायुमेव च

indraṃ savāhanaṃ cātha parivārayutaṃ tathā |
agniṃ yamaṃ nirṛtiṃ ca varuṇaṃ vāyumeva ca

सोममीशानमेवं वै ब्रह्माणं परिपूजयेत् ।
पूर्वादिकोर्ध्वपर्य्यन्तं पूजयेद्वृषभध्वज

somamīśānamevaṃ vai brahmāṇaṃ paripūjayet |
pūrvādikordhvaparyyantaṃ pūjayedvṛṣabhadhvaja

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं खङ्गं पाशं ध्वजं गदाम् ।
त्रिशूलं चक्रपद्मे च आयुधान्यथ पूजयेत्

vajraṃ śaktiṃ tathā daṇḍaṃ khaṅgaṃ pāśaṃ dhvajaṃ gadām |
triśūlaṃ cakrapadme ca āyudhānyatha pūjayet

विष्वक्सेनं ततो देवमैशान्यां दिशि पूजयेत् ।
एभिर्मन्त्रैर्नमोऽन्तैश्च प्रणवाद्यैर्वृषध्वज

viṣvaksenaṃ tato devamaiśānyāṃ diśi pūjayet |
ebhirmantrairnamo'ntaiśca praṇavādyairvṛṣadhvaja

पूजा कार्य्या महादेव ह्यनन्तस्य वृषध्वज ।
देवस्य मूलमन्त्रेण पूजा कार्य्या वृषध्वज

pūjā kāryyā mahādeva hyanantasya vṛṣadhvaja |
devasya mūlamantreṇa pūjā kāryyā vṛṣadhvaja

गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपं नैवेद्यमेव च ।
प्रदक्षिणं नमस्कारं जप्यं तस्मै समर्पयेत्

gandhaṃ puṣpaṃ tathā dhūpaṃ dīpaṃ naivedyameva ca |
pradakṣiṇaṃ namaskāraṃ japyaṃ tasmai samarpayet

स्तुवीत चान्या स्तुत्या प्रणवाद्यैर्वृषध्वज ।
ॐ नमो हयशिरसे विद्याध्यक्षाय वै नमः

stuvīta cānyā stutyā praṇavādyairvṛṣadhvaja |
oṃ namo hayaśirase vidyādhyakṣāya vai namaḥ

नमो विद्यास्वरूपाय विद्यादात्रे नमोनमः ।
नमः शान्ताय देवाय त्रिगुणायात्मने नमः

namo vidyāsvarūpāya vidyādātre namonamaḥ |
namaḥ śāntāya devāya triguṇāyātmane namaḥ

सुरासुरनिहन्त्रे च सर्वदुष्टविनाशिने ।
सर्वलोकाधिपतये ब्रह्मरूपाय वै नमः

surāsuranihantre ca sarvaduṣṭavināśine |
sarvalokādhipataye brahmarūpāya vai namaḥ

नमश्चेश्वरवन्द्याय शङ्कचक्रधारय च ।
नम आद्याय दांताय सर्वसत्त्वहिताय च

namaśceśvaravandyāya śaṅkacakradhāraya ca |
nama ādyāya dāṃtāya sarvasattvahitāya ca

त्रिगुणायागुणायैव ब्रह्मविष्णुस्वरूपिणे ।
कर्त्रे हर्त्रे सुरेशाय सर्वगाय नमो नमः

triguṇāyāguṇāyaiva brahmaviṣṇusvarūpiṇe |
kartre hartre sureśāya sarvagāya namo namaḥ

इत्येवं संस्तवं कृत्वा देवदेवं विचिन्तयेत् ।
हृत्पद्मे विमले रुद्र शङ्खचक्रगदाधरम्

ityevaṃ saṃstavaṃ kṛtvā devadevaṃ vicintayet |
hṛtpadme vimale rudra śaṅkhacakragadādharam

सूर्यकोटिप्रतीकाशं सर्वावयवसुन्दरम् ।
हयग्रीवोमहीशेशं परमात्मानमव्ययम्

sūryakoṭipratīkāśaṃ sarvāvayavasundaram |
hayagrīvomahīśeśaṃ paramātmānamavyayam

इति ते कथिता पूजा हयग्रीवस्य शङ्कर ।
यः पठेत्परया भक्त्या स गच्छेत्परमं पदम्

iti te kathitā pūjā hayagrīvasya śaṅkara |
yaḥ paṭhetparayā bhaktyā sa gacchetparamaṃ padam