Purva Khanda: Achara Kanda

Chapter 217: The sandhya rite and the three forms of Gayatri

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे सन्ध्याविधिनिरूपणं नाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥

13 verses · 217 of 241

What happens in this chapter

The sandhya rite and the three forms of Gayatri

Brahma opens the sandhya with a famous verse: pure or impure, in whatever state, whoever remembers Pundarikaksha, the lotus-eyed one, is clean within and without. The Gayatri is given its rishi, Vishvamitra, its metre and its body: the oceans are her belly, sun and moon her eyes, Agni her mouth, Vishnu her heart, Brahma and Rudra her head. Then the Devi is invoked in three forms. At dawn she is Gayatri, red-limbed on a swan, holding kamandalu and rosary. At midday she is Savitri, white-robed on a bull, bearing the trident. In the afternoon she is Sarasvati, Vaishnavi, dark as the linseed flower, on Garuda with conch, discus, mace and lotus. After apo hi shtha and the sun hymns, the Devi is bidden farewell.

ब्रह्मोवाच

217.1

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा

apavitraḥ pavitro vā sarvāvasthāṃ gato'pi vā

217.2

यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः

yaḥ smaretpuṇḍarīkākṣaṃ sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ

217.3

गायत्त्रीच्छन्दो विश्वामित्र ऋषिस्त्रिपात् ।
समुद्राः कुक्षिश्चन्द्रादित्यौ लोचनौ ।
अग्निर्मुखम् ।
विष्णुर्हृदयम् ।
ब्रह्मरुद्रौ शिरः ।
रुद्रः शिखा ।
उपनय ने विनियोगः ।
ओं भूः पादे ।
भुवः जानुति ।
स्वः हृदये ।
महः शिरसि ।
जनः शिखायाम् ।
तपः कण्ठे ।
सत्यं ललाटे ।
ओं हृदयाय नमः ।
ओं भूः शिरसे स्वाहा ।
ओं भुवः शिखायै वौषट् ।
ओं स्वः कवचाय हुं ।
ओं भूर्भुवः स्वः अस्त्राय फट्

gāyattrīcchando viśvāmitra ṛṣistripāt |
samudrāḥ kukṣiścandrādityau locanau |
agnirmukham |
viṣṇurhṛdayam |
brahmarudrau śiraḥ |
rudraḥ śikhā |
upanaya ne viniyogaḥ |
oṃ bhūḥ pāde |
bhuvaḥ jānuti |
svaḥ hṛdaye |
mahaḥ śirasi |
janaḥ śikhāyām |
tapaḥ kaṇṭhe |
satyaṃ lalāṭe |
oṃ hṛdayāya namaḥ |
oṃ bhūḥ śirase svāhā |
oṃ bhuvaḥ śikhāyai vauṣaṭ |
oṃ svaḥ kavacāya huṃ |
oṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ astrāya phaṭ

217.4

ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः ओं महः ओं जनः ओं तपः ओं सत्यं तत्स्त्रिपदा ।
ओं आपो ज्योऽती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ।
ओं सूर्यश्चेत्यादि ।
ओं आपः पुनन्त्वित्यादि ।
ओं अग्निश्चेत्यादि

oṃ bhūḥ oṃ bhuvaḥ oṃ svaḥ oṃ mahaḥ oṃ janaḥ oṃ tapaḥ oṃ satyaṃ tatstripadā |
oṃ āpo jyo'tī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svarom |
oṃ sūryaścetyādi |
oṃ āpaḥ punantvityādi |
oṃ agniścetyādi

217.5

ओं आयातु वरदे देवि पूर्वाह्ने ब्रह्मदेवता ।
गायत्त्री नाम या सन्ध्या रक्ताङ्गी रक्तवाससा ।
वरहंससमारूढा श्रीमत्पुष्करसंस्थिता

oṃ āyātu varade devi pūrvāhne brahmadevatā |
gāyattrī nāma yā sandhyā raktāṅgī raktavāsasā |
varahaṃsasamārūḍhā śrīmatpuṣkarasaṃsthitā

217.6

कमण्डलुधरा शान्ता अक्षमालाविधारिणी ।
आयातु वरदा देवी मध्याह्ने श्वेतरूपिणी

kamaṇḍaludharā śāntā akṣamālāvidhāriṇī |
āyātu varadā devī madhyāhne śvetarūpiṇī

217.7

माहेश्वरी च सावित्री शुक्लवस्त्रादिमण्डिता ।
वृषस्कन्धसमारूढा त्रिशूलवरधारिणी

māheśvarī ca sāvitrī śuklavastrādimaṇḍitā |
vṛṣaskandhasamārūḍhā triśūlavaradhāriṇī

217.8

आयातु वरदा देवी अपराह्ने सरस्वती ।
अतसीकुसुमप्रख्या वैष्णवी गरुडासना

āyātu varadā devī aparāhne sarasvatī |
atasīkusumaprakhyā vaiṣṇavī garuḍāsanā

217.9

पीतवस्त्रा शङ्खचक्रगदापद्मसमन्विता ।
श्वेतवर्णा समुद्दिष्टा रविमण्डलसंस्थिता

pītavastrā śaṅkhacakragadāpadmasamanvitā |
śvetavarṇā samuddiṣṭā ravimaṇḍalasaṃsthitā

217.10

श्वेतपद्मसनासीना श्वेतपुष्पोपशोभिता ।
ओं आपो हिष्ठा मयो भुवस्ता न उर्जे दधात नः

śvetapadmasanāsīnā śvetapuṣpopaśobhitā |
oṃ āpo hiṣṭhā mayo bhuvastā na urje dadhāta naḥ

217.11

महेरणाय चक्षुसे ।
ओं यो वः शिवतमो रसः ।
तस्य भाजयेतेह नः ।
अशतीरिव मातरः ।
ओं तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ ।
आपो जन यथा च नः ।
ओं सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु ओं दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान् द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः ।
ओं द्रुपदादिवमुमुचानः स्विन्नः स्नातो मलादिव ।
पूतं पवित्रेणेवाज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः ।
ओं ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत ।
ततोरात्र्यजायत ।
ततः समुद्रोर्ऽणवः समुद्रादर्णवादधिसंवत्सरो अजायत ।
अहौरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी ।
सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ।
दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः

maheraṇāya cakṣuse |
oṃ yo vaḥ śivatamo rasaḥ |
tasya bhājayeteha naḥ |
aśatīriva mātaraḥ |
oṃ tasmā araṅgamāma vo yasya kṣayāya jinvatha |
āpo jana yathā ca naḥ |
oṃ sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ santu oṃ durmitriyāstasmai santu yo'smān dveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmaḥ |
oṃ drupadādivamumucānaḥ svinnaḥ snāto malādiva |
pūtaṃ pavitreṇevājyamāpaḥ śundhantu mainasaḥ |
oṃ ṛtaṃ ca satyaṃ cābhīddhāttapaso'dhyajāyata |
tatorātryajāyata |
tataḥ samudror'ṇavaḥ samudrādarṇavādadhisaṃvatsaro ajāyata |
ahaurātrāṇi vidadhadviśvasya miṣato vaśī |
sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat |
divaṃ ca pṛthivīṃ cāntarikṣamatho svaḥ

217.12

गायत्त्र्या विश्वामित्र ऋषिर्गायत्त्रीछन्दः ।
सविता देवता जपे विनियोगः ।
ओं उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः ।
दृशे विश्वाय सूर्यम् ।
ओं चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।
आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ।
ओं तच्चक्षर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् ।
पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् ।
शृणुयाम शरदः शतम् ।
ओं विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखोविश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् ।
संबाहुभ्यां धमति संपत्रैद्यार्वाभूमी जनयन्देव एकः ।
देवा गातुविदो नाङ्गविद्वानाद्भमितमनसस्पत इमं देवयज्ञं स्वाहा वातेधाः जपेत्

gāyattryā viśvāmitra ṛṣirgāyattrīchandaḥ |
savitā devatā jape viniyogaḥ |
oṃ udutyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ |
dṛśe viśvāya sūryam |
oṃ citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ |
āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca |
oṃ taccakṣardevahitaṃ purastācchukramuccarat |
paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam |
śṛṇuyāma śaradaḥ śatam |
oṃ viśvataścakṣuruta viśvatomukhoviśvato bāhuruta viśvataspāt |
saṃbāhubhyāṃ dhamati saṃpatraidyārvābhūmī janayandeva ekaḥ |
devā gātuvido nāṅgavidvānādbhamitamanasaspata imaṃ devayajñaṃ svāhā vātedhāḥ japet

217.13

उत्तरे शिखरे जाते भूम्यां पर्वतवासिनी ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता गच्छ देवि यथासुखम्

uttare śikhare jāte bhūmyāṃ parvatavāsinī |
brahmaṇā samanujñātā gaccha devi yathāsukham

Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)