वानप्रस्थाश्रमं वक्ष्ये तच्छृण्वन्तु महर्षयः ।
पुत्रेषु भार्यां निः क्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा
vānaprasthāśramaṃ vakṣye tacchṛṇvantu maharṣayaḥ |
putreṣu bhāryāṃ niḥ kṣipya vanaṃ gacchetsahaiva vā
Purva Khanda: Achara Kanda
Chapter 102: The dharma of the vanaprastha
इति श्रीगारुजे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे याज्ञवल्क्योक्तवानप्रस्थधर्मनिरूपणं नाम द्वयधिकशततमोऽध्यायः ॥
7 verses · 102 of 241
What happens in this chapter
The dharma of the vanaprastha
Yajnavalkya describes the forest-dweller. Leaving his wife with his sons, or taking her along, the householder goes to the forest. He stays chaste, keeps his sacred fires and worship, and is forbearing. He wears beard, matted hair and body hair, bathes three times a day, and takes no gifts. Given to study and meditation, he seeks the good of every creature. He may eat once a fortnight or month, or keep the chandrayana. He sleeps on the ground; in summer he sits amid five fires, in the rains lies under the open sky, in winter wears wet cloth, and stays even-minded towards the one who pricks him with thorns and the one who anoints him with sandal.
याज्ञवल्क्य उवाच
वानप्रस्थो ब्रह्मचारी साग्निः सोपासनः क्षमी ।
अफालकृष्टेनाग्नींश्च पितृदेवातिथींस्तथा
vānaprastho brahmacārī sāgniḥ sopāsanaḥ kṣamī |
aphālakṛṣṭenāgnīṃśca pitṛdevātithīṃstathā
भृत्यांस्तु तर्पयेच्छ्मश्रुजटालोमभृदात्मवान् ।
दान्तस्त्रिसवर्णस्नायी निवृत्तश्च प्रतिग्रहात्
bhṛtyāṃstu tarpayecchmaśrujaṭālomabhṛdātmavān |
dāntastrisavarṇasnāyī nivṛttaśca pratigrahāt
स्वाध्यायवान्ध्यानशीलः सर्वभूतहितेरतः ।
अह्नो मासस्य मध्ये वा कुर्य्याद्वार्थपरिग्रहम्
svādhyāyavāndhyānaśīlaḥ sarvabhūtahiterataḥ |
ahno māsasya madhye vā kuryyādvārthaparigraham
कृतं त्यजेदाश्वयुजे युञ्जेत्कालं व्रतादिना ।
पक्षे मासेथवाश्नीयाद्दन्तोलूखलिको भवेत्
kṛtaṃ tyajedāśvayuje yuñjetkālaṃ vratādinā |
pakṣe māsethavāśnīyāddantolūkhaliko bhavet
चान्द्रायणी स्वपेद्भूमौ कर्म कुर्य्यात्फलादिना ।
ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः
cāndrāyaṇī svapedbhūmau karma kuryyātphalādinā |
grīṣme paṃcāgnimadhyastho varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ
आर्द्रवासास्तु हेमन्ते योगाभ्यासाद्दिनं नयेत् ।
यः कण्टकैर्वितुदति चन्दनैर्यश्च लिम्पति ।
अक्रुद्धः परितुष्टश्च समस्तस्य च तस्य च
ārdravāsāstu hemante yogābhyāsāddinaṃ nayet |
yaḥ kaṇṭakairvitudati candanairyaśca limpati |
akruddhaḥ parituṣṭaśca samastasya ca tasya ca
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)