Chapter 7: Purukutsa, Trishanku and Harishchandra's vow to Varuna

मान्धातुः पुत्रप्रवरो योऽम्बरीषः प्रकीर्तितः ।
पितामहेन प्रवृतो यौवनाश्वश्च तत्सुतः ।
हारीतस्तस्य पुत्रोऽभूत् मान्धातृप्रवरा इमे

māndhātuḥ putrapravaro yo'mbarīṣaḥ prakīrtitaḥ |
pitāmahena pravṛto yauvanāśvaśca tatsutaḥ |
hārītastasya putro'bhūt māndhātṛpravarā ime

नर्मदा भ्रातृभिर्दत्ता पुरुकुत्साय योरगैः ।
तया रसातलं नीतो भुजगेन्द्रप्रयुक्तया

narmadā bhrātṛbhirdattā purukutsāya yoragaiḥ |
tayā rasātalaṃ nīto bhujagendraprayuktayā

गन्धर्वान् अवधीत् तत्र वध्यान् वै विष्णुशक्तिधृक् ।
नागाल्लब्धवरः सर्पात् अभयं स्मरतामिदम्

gandharvān avadhīt tatra vadhyān vai viṣṇuśaktidhṛk |
nāgāllabdhavaraḥ sarpāt abhayaṃ smaratāmidam

त्रसद्दस्युः पौरुकुत्सो योऽनरण्यस्य देहकृत् ।
हर्यश्वः तत्सुतः तस्मात् अरुणोऽथ त्रिबन्धनः

trasaddasyuḥ paurukutso yo'naraṇyasya dehakṛt |
haryaśvaḥ tatsutaḥ tasmāt aruṇo'tha tribandhanaḥ

तस्य सत्यव्रतः पुत्रः त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः ।
प्राप्तश्चाण्डालतां शापाग् गुरोः कौशिकतेजसा

tasya satyavrataḥ putraḥ triśaṅkuriti viśrutaḥ |
prāptaścāṇḍālatāṃ śāpāg guroḥ kauśikatejasā

सशरीरो गतः स्वर्गं अद्यापि दिवि दृश्यते ।
पातितोऽवाक्शिरा देवैः तेनैव स्तम्भितो बलात्

saśarīro gataḥ svargaṃ adyāpi divi dṛśyate |
pātito'vākśirā devaiḥ tenaiva stambhito balāt

त्रैशङ्कवो हरिश्चन्द्रो विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
यन्निमित्तमभूद् युद्धं पक्षिणोर्बहुवार्षिकम्

traiśaṅkavo hariścandro viśvāmitravasiṣṭhayoḥ |
yannimittamabhūd yuddhaṃ pakṣiṇorbahuvārṣikam

सोऽनपत्यो विषण्णात्मा नारदस्योपदेशतः ।
वरुणं शरणं यातः पुत्रो मे जायतां प्रभो

so'napatyo viṣaṇṇātmā nāradasyopadeśataḥ |
varuṇaṃ śaraṇaṃ yātaḥ putro me jāyatāṃ prabho

यदि वीरो महाराज तेनैव त्वां यजे इति ।
तथेति वरुणेनास्य पुत्रो जातस्तु रोहितः

yadi vīro mahārāja tenaiva tvāṃ yaje iti |
tatheti varuṇenāsya putro jātastu rohitaḥ

जातः सुतो ह्यनेनाङ्ग मां यजस्वेति सोऽब्रवीत् ।
यदा पशुर्निर्दशः स्याद् अथ मेध्यो भवेदिति

jātaḥ suto hyanenāṅga māṃ yajasveti so'bravīt |
yadā paśurnirdaśaḥ syād atha medhyo bhavediti

निर्दशे च स आगत्य यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत् ।
दन्ताः पशोर्यत् जायेरन् अथ मेध्यो भवेदिति

nirdaśe ca sa āgatya yajasvetyāha so'bravīt |
dantāḥ paśoryat jāyeran atha medhyo bhavediti

दन्ता जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत् ।
यदा पतन्त्यस्य दन्ता अथ मेध्यो भवेदिति

dantā jātā yajasveti sa pratyāhātha so'bravīt |
yadā patantyasya dantā atha medhyo bhavediti

पशोर्निपतिता दन्ता यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत् ।
यदा पशोः पुनर्दन्ता जायन्तेऽथ पशुः शुचिः

paśornipatitā dantā yajasvetyāha so'bravīt |
yadā paśoḥ punardantā jāyante'tha paśuḥ śuciḥ

पुनर्जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत् ।
सान्नाहिको यदा राजन् राजन्योऽथ पशुः शुचिः

punarjātā yajasveti sa pratyāhātha so'bravīt |
sānnāhiko yadā rājan rājanyo'tha paśuḥ śuciḥ

इति पुत्रानुरागेण स्नेहयन् त्रितचेतसा ।
कालं वञ्चयता तं तमुक्तो देवस्तमैक्षत

iti putrānurāgeṇa snehayan tritacetasā |
kālaṃ vañcayatā taṃ tamukto devastamaikṣata

रोहितस्तदभिज्ञाय पितुः कर्म चिकीर्षितम् ।
प्राणप्रेप्सुर्धनुष्पाणिः अरण्यं प्रत्यपद्यत

rohitastadabhijñāya pituḥ karma cikīrṣitam |
prāṇaprepsurdhanuṣpāṇiḥ araṇyaṃ pratyapadyata

पितरं वरुणग्रस्तं श्रुत्वा जातमहोदरम् ।
रोहितो ग्राममेयाय तमिन्द्रः प्रत्यषेधत

pitaraṃ varuṇagrastaṃ śrutvā jātamahodaram |
rohito grāmameyāya tamindraḥ pratyaṣedhata

भूमेः पर्यटनं पुण्यं तीर्थक्षेत्रनिषेवणैः ।
रोहितायादिशच्छक्रः सोऽप्यरण्येऽवसत् समाम्

bhūmeḥ paryaṭanaṃ puṇyaṃ tīrthakṣetraniṣevaṇaiḥ |
rohitāyādiśacchakraḥ so'pyaraṇye'vasat samām

एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे तथा ।
अभ्येत्याभ्येत्य स्थविरो विप्रो भूत्वाऽऽह वृत्रहा

evaṃ dvitīye tṛtīye caturthe pañcame tathā |
abhyetyābhyetya sthaviro vipro bhūtvā''ha vṛtrahā

षष्ठं संवत्सरं तत्र चरित्वा रोहितः पुरीम् ।
उपव्रजन् अजीगर्ताद् अक्रीणान् मध्यमं सुतम्

ṣaṣṭhaṃ saṃvatsaraṃ tatra caritvā rohitaḥ purīm |
upavrajan ajīgartād akrīṇān madhyamaṃ sutam

शुनःशेपं पशुं पित्रे प्रदाय समवन्दत ।
ततः पुरुषमेधेन हरिश्चन्द्रो महायशाः

śunaḥśepaṃ paśuṃ pitre pradāya samavandata |
tataḥ puruṣamedhena hariścandro mahāyaśāḥ

मुक्तोदरोऽयजद् देवान् वरुणादीन् महत्कथः ।
विश्वामित्रोऽभवत् तस्मिन् होता चाध्वर्युरात्मवान्

muktodaro'yajad devān varuṇādīn mahatkathaḥ |
viśvāmitro'bhavat tasmin hotā cādhvaryurātmavān

जमदग्निरभूद् ब्रह्मा वसिष्ठोऽयास्यः सामगः ।
तस्मै तुष्टो ददौ इन्द्रः शातकौम्भमयं रथम्

jamadagnirabhūd brahmā vasiṣṭho'yāsyaḥ sāmagaḥ |
tasmai tuṣṭo dadau indraḥ śātakaumbhamayaṃ ratham

शुनःशेपस्य माहात्म्यं उपरिष्टात् प्रचक्ष्यते ।
सत्यंसारां धृतिं दृष्ट्वा सभार्यस्य च भूपतेः

śunaḥśepasya māhātmyaṃ upariṣṭāt pracakṣyate |
satyaṃsārāṃ dhṛtiṃ dṛṣṭvā sabhāryasya ca bhūpateḥ

विश्वामित्रो भृशं प्रीतो ददौ अविहतां गतिम् ।
मनः पृथिव्यां तामद्भिः तेजसापोऽनिलेन तत्

viśvāmitro bhṛśaṃ prīto dadau avihatāṃ gatim |
manaḥ pṛthivyāṃ tāmadbhiḥ tejasāpo'nilena tat

खे वायुं धारयन् तच्च भूतादौ तं महात्मनि ।
तस्मिन् ज्ञानकलां ध्यात्वा तयाज्ञानं विनिर्दहन्

khe vāyuṃ dhārayan tacca bhūtādau taṃ mahātmani |
tasmin jñānakalāṃ dhyātvā tayājñānaṃ vinirdahan

हित्वा तां स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा ।
अनिर्देश्याप्रतर्क्येण तस्थौ विध्वस्तबन्धनः

hitvā tāṃ svena bhāvena nirvāṇasukhasaṃvidā |
anirdeśyāpratarkyeṇa tasthau vidhvastabandhanaḥ