Chapter 6: Ikshvaku's line, Mandhata and Saubhari Muni

विरूपः केतुमान् शंभुः अंबरीषसुतास्त्रयः ।
विरूपात्पृषदश्वोऽभूत् तत्पुत्रस्तु रथीतरः

virūpaḥ ketumān śaṃbhuḥ aṃbarīṣasutāstrayaḥ |
virūpātpṛṣadaśvo'bhūt tatputrastu rathītaraḥ

रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवेऽर्थितः ।
अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान्

rathītarasyāprajasya bhāryāyāṃ tantave'rthitaḥ |
aṅgirā janayāmāsa brahmavarcasvinaḥ sutān

एते क्षेत्रप्रसूता वै पुनस्त्वाङ्गिरसाः स्मृताः ।
रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः

ete kṣetraprasūtā vai punastvāṅgirasāḥ smṛtāḥ |
rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣatropetā dvijātayaḥ

क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतः सुतः ।
तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डकाः

kṣuvatastu manorjajñe ikṣvākurghrāṇataḥ sutaḥ |
tasya putraśatajyeṣṭhā vikukṣinimidaṇḍakāḥ

तेषां पुरस्ताद् अभवन् आर्यावर्ते नृपा नृप ।
पञ्चविंशतिः पश्चाच्च त्रयो मध्ये परेऽन्यतः

teṣāṃ purastād abhavan āryāvarte nṛpā nṛpa |
pañcaviṃśatiḥ paścācca trayo madhye pare'nyataḥ

स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकुः सुतमादिशत् ।
मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम्

sa ekadāṣṭakāśrāddhe ikṣvākuḥ sutamādiśat |
māṃsamānīyatāṃ medhyaṃ vikukṣe gaccha mā ciram

तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् ।
श्रान्तो बुभुक्षितो वीरः शशं चाददपस्मृतिः

tatheti sa vanaṃ gatvā mṛgān hatvā kriyārhaṇān |
śrānto bubhukṣito vīraḥ śaśaṃ cādadapasmṛtiḥ

शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरुः ।
चोदितः प्रोक्षणायाह दुष्टमेतद् अकर्मकम्

śeṣaṃ nivedayāmāsa pitre tena ca tadguruḥ |
coditaḥ prokṣaṇāyāha duṣṭametad akarmakam

ज्ञात्वा पुत्रस्य तत्कर्म गुरुणाभिहितं नृपः ।
देशान्निःसारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा

jñātvā putrasya tatkarma guruṇābhihitaṃ nṛpaḥ |
deśānniḥsārayāmāsa sutaṃ tyaktavidhiṃ ruṣā

स तु विप्रेण संवादं जापकेन समाचरन् ।
त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत् परम्

sa tu vipreṇa saṃvādaṃ jāpakena samācaran |
tyaktvā kalevaraṃ yogī sa tenāvāpa yat param

पितर्युपरतेऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम् ।
शासदीजे हरिं यज्ञैः शशाद इति विश्रुतः

pitaryuparate'bhyetya vikukṣiḥ pṛthivīmimām |
śāsadīje hariṃ yajñaiḥ śaśāda iti viśrutaḥ

पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः ।
ककुत्स्थ इति चाप्युक्तः शृणु नामानि कर्मभिः

purañjayastasya suta indravāha itīritaḥ |
kakutstha iti cāpyuktaḥ śṛṇu nāmāni karmabhiḥ

कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवैः ।
पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितैः

kṛtānta āsīt samaro devānāṃ saha dānavaiḥ |
pārṣṇigrāho vṛto vīro devairdaityaparājitaiḥ

वचनाद् देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मनः प्रभोः ।
वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृषः

vacanād devadevasya viṣṇorviśvātmanaḥ prabhoḥ |
vāhanatve vṛtastasya babhūvendro mahāvṛṣaḥ

स सन्नद्धो धनुर्दिव्यं आदाय विशिखान्छितान् ।
स्तूयमानः समारुह्य युयुत्सुः ककुदि स्थितः

sa sannaddho dhanurdivyaṃ ādāya viśikhānchitān |
stūyamānaḥ samāruhya yuyutsuḥ kakudi sthitaḥ

तेजसाऽऽप्यायितो विष्णोः पुरुषस्य परात्मनः ।
प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशैः पुरम्

tejasā''pyāyito viṣṇoḥ puruṣasya parātmanaḥ |
pratīcyāṃ diśi daityānāṃ nyaruṇat tridaśaiḥ puram

तैस्तस्य चाभूत् प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
यमाय भल्लैरनयद् दैत्यान् येऽभिययुर्मृधे

taistasya cābhūt pradhanaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
yamāya bhallairanayad daityān ye'bhiyayurmṛdhe

तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निं इवोल्बणम् ।
विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमानाः स्वमालयम्

tasyeṣupātābhimukhaṃ yugāntāgniṃ ivolbaṇam |
visṛjya dudruvurdaityā hanyamānāḥ svamālayam

जित्वा परं धनं सर्वं सश्रीकं वज्रपाणये ।
प्रत्ययच्छत्स राजर्षिः इति नामभिराहृतः

jitvā paraṃ dhanaṃ sarvaṃ saśrīkaṃ vajrapāṇaye |
pratyayacchatsa rājarṣiḥ iti nāmabhirāhṛtaḥ

पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूद् अनेनास्तत्सुतः पृथुः ।
विश्वगन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुतः

purañjayasya putro'bhūd anenāstatsutaḥ pṛthuḥ |
viśvagandhistataścandro yuvanāśvastu tatsutaḥ

शाबस्तः तत्सुतो येन शाबस्ती निर्ममे पुरी ।
बृहदश्वस्तु शाबस्तिः ततः कुवलयाश्वकः

śābastaḥ tatsuto yena śābastī nirmame purī |
bṛhadaśvastu śābastiḥ tataḥ kuvalayāśvakaḥ

यः प्रियार्थमुतंकस्य धुन्धुनामासुरं बली ।
सुतानां एकविंशत्या सहस्रैः अहनद् वृतः

yaḥ priyārthamutaṃkasya dhundhunāmāsuraṃ balī |
sutānāṃ ekaviṃśatyā sahasraiḥ ahanad vṛtaḥ

धुन्धुमार इति ख्यातः तत्सुतास्ते च जज्वलुः ।
धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिताः

dhundhumāra iti khyātaḥ tatsutāste ca jajvaluḥ |
dhundhormukhāgninā sarve traya evāvaśeṣitāḥ

दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत ।
दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भः तत्सुतः स्मृतः

dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaśca bhadrāśva iti bhārata |
dṛḍhāśvaputro haryaśvo nikumbhaḥ tatsutaḥ smṛtaḥ

बहुलाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वोऽथास्य सेनजित् ।
युवनाश्वोऽभवत्तस्य सोऽनपत्यो वनं गतः

bahulāśvo nikumbhasya kṛśāśvo'thāsya senajit |
yuvanāśvo'bhavattasya so'napatyo vanaṃ gataḥ

भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयोऽस्य कृपालवः ।
इष्टिं स्म वर्तयां चक्रुः ऐन्द्रीं ते सुसमाहिताः

bhāryāśatena nirviṇṇa ṛṣayo'sya kṛpālavaḥ |
iṣṭiṃ sma vartayāṃ cakruḥ aindrīṃ te susamāhitāḥ

राजा तद् यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षितः ।
दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मंत्रजलं स्वयम्

rājā tad yajñasadanaṃ praviṣṭo niśi tarṣitaḥ |
dṛṣṭvā śayānān viprāṃstān papau maṃtrajalaṃ svayam

उत्थितास्ते निशम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो ।
पप्रच्छुः कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम्

utthitāste niśamyātha vyudakaṃ kalaśaṃ prabho |
papracchuḥ kasya karmedaṃ pītaṃ puṃsavanaṃ jalam

राज्ञा पीतं विदित्वाथ ईश्वरप्रहितेन ते ।
ईश्वराय नमश्चक्रुः अहो दैवबलं बलम्

rājñā pītaṃ viditvātha īśvaraprahitena te |
īśvarāya namaścakruḥ aho daivabalaṃ balam

ततः काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् ।
युवनाश्वस्य तनयः चक्रवर्ती जजान ह

tataḥ kāla upāvṛtte kukṣiṃ nirbhidya dakṣiṇam |
yuvanāśvasya tanayaḥ cakravartī jajāna ha

कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्यं रोरूयते भृशम् ।
मां धाता वत्स मा रोदीः इतीन्द्रो देशिनीमदात्

kaṃ dhāsyati kumāro'yaṃ stanyaṃ rorūyate bhṛśam |
māṃ dhātā vatsa mā rodīḥ itīndro deśinīmadāt

न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादतः ।
युवनाश्वोऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात्

na mamāra pitā tasya vipradevaprasādataḥ |
yuvanāśvo'tha tatraiva tapasā siddhimanvagāt

त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै ।
यस्मात् त्रसन्ति हि उद्विग्ना दस्यवो रावणादयः

trasaddasyuritīndro'ṅga vidadhe nāma yasya vai |
yasmāt trasanti hi udvignā dasyavo rāvaṇādayaḥ

यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभुः ।
सप्तद्वीपवतीमेकः शशासाच्युततेजसा

yauvanāśvo'tha māndhātā cakravartyavanīṃ prabhuḥ |
saptadvīpavatīmekaḥ śaśāsācyutatejasā

ईजे च यज्ञं क्रतुभिः आत्मविद् भूरिदक्षिणैः ।
सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम्

īje ca yajñaṃ kratubhiḥ ātmavid bhūridakṣiṇaiḥ |
sarvadevamayaṃ devaṃ sarvātmakamatīndriyam

द्रव्यं मंत्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विजः ।
धर्मो देशश्च कालश्च सर्वं एतद् यदात्मकम्

dravyaṃ maṃtro vidhiryajño yajamānastathartvijaḥ |
dharmo deśaśca kālaśca sarvaṃ etad yadātmakam

यावत् सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति ।
सर्वं तत् यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते

yāvat sūrya udeti sma yāvacca pratitiṣṭhati |
sarvaṃ tat yauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate

शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान् नृपः ।
पुरुकुत्सं अंबरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् ।
तेषां स्वसारः पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम्

śaśabindorduhitari bindumatyāmadhān nṛpaḥ |
purukutsaṃ aṃbarīṣaṃ mucukundaṃ ca yoginam |
teṣāṃ svasāraḥ pañcāśat saubhariṃ vavrire patim

यमुनान्तर्जले मग्नः तप्यमानः परंतपः ।
निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिणः

yamunāntarjale magnaḥ tapyamānaḥ paraṃtapaḥ |
nirvṛtiṃ mīnarājasya dṛṣṭvā maithunadharmiṇaḥ

जातस्पृहो नृपं विप्रः कन्यां एकां अयाचत ।
सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे

jātaspṛho nṛpaṃ vipraḥ kanyāṃ ekāṃ ayācata |
so'pyāha gṛhyatāṃ brahman kāmaṃ kanyā svayaṃvare

स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽयं असम्मतः ।
वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृतः

sa vicintyāpriyaṃ strīṇāṃ jaraṭho'yaṃ asammataḥ |
valīpalita ejatka ityahaṃ pratyudāhṛtaḥ

साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् ।
किं पुनर्मनुजेन्द्राणां इति व्यवसितः प्रभुः

sādhayiṣye tathātmānaṃ surastrīṇāmabhīpsitam |
kiṃ punarmanujendrāṇāṃ iti vyavasitaḥ prabhuḥ

मुनिः प्रवेशितः क्षत्त्रा कन्यान्तःपुरमृद्धिमत् ।
वृतः स राजकन्याभिः एकं पञ्चाशता वरः

muniḥ praveśitaḥ kṣattrā kanyāntaḥpuramṛddhimat |
vṛtaḥ sa rājakanyābhiḥ ekaṃ pañcāśatā varaḥ

तासां कलिरभूद् भूयान् तत् अर्थेऽपोह्य सौहृदम् ।
ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम्

tāsāṃ kalirabhūd bhūyān tat arthe'pohya sauhṛdam |
mamānurūpo nāyaṃ va iti tadgatacetasām

स बह्वृचस्ताभिरपारणीय
तपःश्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु ।
गृहेषु नानोपवनामलाम्भः
सरःसु सौगन्धिककाननेषु

sa bahvṛcastābhirapāraṇīya
tapaḥśriyānarghyaparicchadeṣu |
gṛheṣu nānopavanāmalāmbhaḥ
saraḥsu saugandhikakānaneṣu

महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण
स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकैः ।
स्वलङ्कृतस्त्रीपुरुषेषु नित्यदा
रेमेऽनुगायद् द्विजभृङ्गवन्दिषु

mahārhaśayyāsanavastrabhūṣaṇa
snānānulepābhyavahāramālyakaiḥ |
svalaṅkṛtastrīpuruṣeṣu nityadā
reme'nugāyad dvijabhṛṅgavandiṣu

यद्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपतिः ।
विस्मितः स्तम्भमजहात् सार्वभौमश्रियान्वितम्

yadgārhasthyaṃ tu saṃvīkṣya saptadvīpavatīpatiḥ |
vismitaḥ stambhamajahāt sārvabhaumaśriyānvitam

एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधैः सुखैः ।
सेवमानो न चातुष्यद् आज्यस्तोकैरिवानलः

evaṃ gṛheṣvabhirato viṣayān vividhaiḥ sukhaiḥ |
sevamāno na cātuṣyad ājyastokairivānalaḥ

स कदाचिद् उपासीन आत्मापह्नवमात्मनः ।
ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम्

sa kadācid upāsīna ātmāpahnavamātmanaḥ |
dadarśa bahvṛcācāryo mīnasaṅgasamutthitam

अहो इमं पश्यत मे विनाशं
तपस्विनः सच्चरितव्रतस्य ।
अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात्
प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत्

aho imaṃ paśyata me vināśaṃ
tapasvinaḥ saccaritavratasya |
antarjale vāricaraprasaṅgāt
pracyāvitaṃ brahma ciraṃ dhṛtaṃ yat

सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतीनां मुमुक्षुः ।
सर्वात्मना न विसृजेद् बहिरिन्द्रियाणि ॥
एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे ।
युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्गः

saṅgaṃ tyajeta mithunavratīnāṃ mumukṣuḥ |
sarvātmanā na visṛjed bahirindriyāṇi ||
ekaścaran rahasi cittamananta īśe |
yuñjīta tadvratiṣu sādhuṣu cet prasaṅgaḥ

एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात्
पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः ।
नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां
मायागुणैः हृतमतिर्विषयेऽर्थभावः

ekastapasvyahamathāmbhasi matsyasaṅgāt
pañcāśadāsamuta pañcasahasrasargaḥ |
nāntaṃ vrajāmyubhayakṛtyamanorathānāṃ
māyāguṇaiḥ hṛtamatirviṣaye'rthabhāvaḥ

एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थितः ।
वनं जगाम अनुययुः तत्पत्न्यः पतिदेवताः

evaṃ vasan gṛhe kālaṃ virakto nyāsamāsthitaḥ |
vanaṃ jagāma anuyayuḥ tatpatnyaḥ patidevatāḥ

तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णं आत्मदर्शनमात्मवान् ।
सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि

tatra taptvā tapastīkṣṇaṃ ātmadarśanamātmavān |
sahaivāgnibhirātmānaṃ yuyoja paramātmani

ताः स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् ।
अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिषः

tāḥ svapatyurmahārāja nirīkṣyādhyātmikīṃ gatim |
anvīyustatprabhāveṇa agniṃ śāntamivārciṣaḥ