वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद ।
सपाला ह्यभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रियाः
vṛtre hate trayo lokā vinā śakreṇa bhūrida |
sapālā hyabhavan sadyo vijvarā nirvṛtendriyāḥ
23 verses · 13 of 19
With Vritra slain the three worlds rejoice, all but Indra. Parikshit asks why. Shukadeva says Indra had been unwilling to kill Vritra, a brahmin by birth, fearing another brahmahatya after Vishvarupa, but the rishis promised to free him through an ashvamedha. After the deed the sin pursued him in the form of a chandala woman, old, trembling and foul smelling, crying out to him. Indra fled to the Manasa lake and hid for a thousand years inside the stalk of a lotus, while Nahusha ruled heaven until he fell by his pride and became a serpent. Then the brahmins brought Indra back and performed an ashvamedha to the Supreme Purusha, and he was freed. Hearing this account on every parva removes sin.
श्रीशुक उवाच
वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद ।
सपाला ह्यभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रियाः
vṛtre hate trayo lokā vinā śakreṇa bhūrida |
sapālā hyabhavan sadyo vijvarā nirvṛtendriyāḥ
देवर्षिपितृभूतानि दैत्या देवानुगाः स्वयम् ।
प्रतिजग्मुः स्वधिष्ण्यानि ब्रह्मेशेन्द्रादयस्ततः
devarṣipitṛbhūtāni daityā devānugāḥ svayam |
pratijagmuḥ svadhiṣṇyāni brahmeśendrādayastataḥ
श्रीराजोवाच
इन्द्रस्यानिर्वृतेर्हेतुं श्रोतुमिच्छामि भो मुने ।
येनासन् सुखिनो देवा हरेर्दुःखं कुतोऽभवत्
indrasyānirvṛterhetuṃ śrotumicchāmi bho mune |
yenāsan sukhino devā harerduḥkhaṃ kuto'bhavat
श्रीशुक उवाच
वृत्रविक्रमसंविग्नाः सर्वे देवाः सहर्षिभिः ।
तद्वधायार्थयन्निन्द्रं नैच्छद्भीतो बृहद्वधात्
vṛtravikramasaṃvignāḥ sarve devāḥ saharṣibhiḥ |
tadvadhāyārthayannindraṃ naicchadbhīto bṛhadvadhāt
इन्द्र उवाच
स्त्रीभूद्रुमजलैरेनो विश्वरूपवधोद्भवम् ।
विभक्तमनुगृह्णद्भिर्वृत्रहत्यां क्व मार्ज्म्यहम्
strībhūdrumajalaireno viśvarūpavadhodbhavam |
vibhaktamanugṛhṇadbhirvṛtrahatyāṃ kva mārjmyaham
श्रीशुक उवाच
ऋषयस्तदुपाकर्ण्य महेन्द्रमिदमब्रुवन् ।
याजयिष्याम भद्रं ते हयमेधेन मा स्म भैः
ṛṣayastadupākarṇya mahendramidamabruvan |
yājayiṣyāma bhadraṃ te hayamedhena mā sma bhaiḥ
हयमेधेन पुरुषं परमात्मानमीश्वरम् ।
इष्ट्वा नारायणं देवं मोक्ष्यसेऽपि जगद्वधात्
hayamedhena puruṣaṃ paramātmānamīśvaram |
iṣṭvā nārāyaṇaṃ devaṃ mokṣyase'pi jagadvadhāt
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् ।
श्वादः पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात्
brahmahā pitṛhā goghno mātṛhācāryahāghavān |
śvādaḥ pulkasako vāpi śuddhyeran yasya kīrtanāt
तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन ।
हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण
tamaśvamedhena mahāmakhena śraddhānvito'smābhiranuṣṭhitena |
hatvāpi sabrahmacarācaraṃ tvaṃ na lipyase kiṃ khalanigraheṇa
एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वानहनद्रिपुम् ।
ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम्
evaṃ sañcodito viprairmarutvānahanadripum |
brahmahatyā hate tasminnāsasāda vṛṣākapim
तयेन्द्रः स्मासहत्तापं निर्वृतिर्नामुमाविशत् ।
ह्रीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्यपि नो गुणाः
tayendraḥ smāsahattāpaṃ nirvṛtirnāmumāviśat |
hrīmantaṃ vācyatāṃ prāptaṃ sukhayantyapi no guṇāḥ
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् ।
जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम्
tāṃ dadarśānudhāvantīṃ cāṇḍālīmiva rūpiṇīm |
jarayā vepamānāṅgīṃ yakṣmagrastāmasṛkpaṭām
विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् ।
मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम्
vikīrya palitān keśāṃstiṣṭha tiṣṭheti bhāṣiṇīm |
mīnagandhyasugandhena kurvatīṃ mārgadūṣaṇam
नभो गतो दिशः सर्वाः सहस्राक्षो विशाम्पते ।
प्रागुदीचीं दिशं तूर्णं प्रविष्टो नृप मानसम्
nabho gato diśaḥ sarvāḥ sahasrākṣo viśāmpate |
prāgudīcīṃ diśaṃ tūrṇaṃ praviṣṭo nṛpa mānasam
स आवसत्पुष्करनालतन्तूनलब्धभोगो यदिहाग्निदूतः ।
वर्षाणि साहस्रमलक्षितोऽन्तः सञ्चिन्तयन् ब्रह्मवधाद्विमोक्षम्
sa āvasatpuṣkaranālatantūnalabdhabhogo yadihāgnidūtaḥ |
varṣāṇi sāhasramalakṣito'ntaḥ sañcintayan brahmavadhādvimokṣam
तावत्त्रिणाकं नहुषः शशास विद्यातपोयोगबलानुभावः ।
स सम्पदैश्वर्यमदान्धबुद्धिर्नीतस्तिरश्चां गतिमिन्द्रपत्न्या
tāvattriṇākaṃ nahuṣaḥ śaśāsa vidyātapoyogabalānubhāvaḥ |
sa sampadaiśvaryamadāndhabuddhirnītastiraścāṃ gatimindrapatnyā
ततो गतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवारिताघः ।
पापस्तु दिग्देवतया हतौजास्तं नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या
tato gato brahmagiropahūta ṛtambharadhyānanivāritāghaḥ |
pāpastu digdevatayā hataujāstaṃ nābhyabhūdavitaṃ viṣṇupatnyā
तं च ब्रह्मर्षयोऽभ्येत्य हयमेधेन भारत ।
यथावद्दीक्षयां चक्रुः पुरुषाराधनेन ह
taṃ ca brahmarṣayo'bhyetya hayamedhena bhārata |
yathāvaddīkṣayāṃ cakruḥ puruṣārādhanena ha
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि ।
अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभिः
athejyamāne puruṣe sarvadevamayātmani |
aśvamedhe mahendreṇa vitate brahmavādibhiḥ
स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप ।
नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना
sa vai tvāṣṭravadho bhūyānapi pāpacayo nṛpa |
nītastenaiva śūnyāya nīhāra iva bhānunā
स वाजिमेधेन यथोदितेन वितायमानेन मरीचिमिश्रैः ।
इष्ट्वाधियज्ञं पुरुषं पुराणमिन्द्रो महानास विधूतपापः
sa vājimedhena yathoditena vitāyamānena marīcimiśraiḥ |
iṣṭvādhiyajñaṃ puruṣaṃ purāṇamindro mahānāsa vidhūtapāpaḥ
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनां प्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् ।
भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनं महेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वतः
idaṃ mahākhyānamaśeṣapāpmanāṃ prakṣālanaṃ tīrthapadānukīrtanam |
bhaktyucchrayaṃ bhaktajanānuvarṇanaṃ mahendramokṣaṃ vijayaṃ marutvataḥ
पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधाः शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् ।
धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनं रिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम्
paṭheyurākhyānamidaṃ sadā budhāḥ śṛṇvantyatho parvaṇi parvaṇīndriyam |
dhanyaṃ yaśasyaṃ nikhilāghamocanaṃ ripuñjayaṃ svastyayanaṃ tathāyuṣam
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)