Chapter 14: King Chitraketu's son and his death

रजस्तमःस्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मनः ।
नारायणे भगवति कथमासीद् दृढा मतिः

rajastamaḥsvabhāvasya brahman vṛtrasya pāpmanaḥ |
nārāyaṇe bhagavati kathamāsīd dṛḍhā matiḥ

देवानां शुद्धसत्त्वानांऋषीणां चामलात्मनाम् ।
भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते

devānāṃ śuddhasattvānāṃṛṣīṇāṃ cāmalātmanām |
bhaktirmukundacaraṇe na prāyeṇopajāyate

रजोभिः समसङ्ख्याताः पार्थिवैरिह जन्तवः ।
तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादयः

rajobhiḥ samasaṅkhyātāḥ pārthivairiha jantavaḥ |
teṣāṃ ye kecanehante śreyo vai manujādayaḥ

प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम ।
मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन् मुच्येत सिध्यति

prāyo mumukṣavasteṣāṃ kecanaiva dvijottama |
mumukṣūṇāṃ sahasreṣu kaścin mucyeta sidhyati

मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।
सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने

muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ |
sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmune

वृत्रस्तु स कथं पापः सर्वलोकोपतापनः ।
इत्थं दृढमतिः कृष्ण आसीत् संग्राम उल्बणे

vṛtrastu sa kathaṃ pāpaḥ sarvalokopatāpanaḥ |
itthaṃ dṛḍhamatiḥ kṛṣṇa āsīt saṃgrāma ulbaṇe

अत्र नः संशयो भूयान् श्रोतुं कौतूहलं प्रभो ।
यः पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत्

atra naḥ saṃśayo bhūyān śrotuṃ kautūhalaṃ prabho |
yaḥ pauruṣeṇa samare sahasrākṣamatoṣayat

परीक्षितोऽथ संप्रश्नं भगवान् बादरायणिः ।
निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत्

parīkṣito'tha saṃpraśnaṃ bhagavān bādarāyaṇiḥ |
niśamya śraddadhānasya pratinandya vaco'bravīt

श्रृणुषु अवहितो राजन् इतिहासं इमं यथा ।
श्रुतं द्वैपायनमुखात् नारदाद् देवलादपि

śrṛṇuṣu avahito rājan itihāsaṃ imaṃ yathā |
śrutaṃ dvaipāyanamukhāt nāradād devalādapi

आसीद् राजा सार्वभौमः शूरसेनेषु वै नृप ।
चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत् कामधुङ्मही

āsīd rājā sārvabhaumaḥ śūraseneṣu vai nṛpa |
citraketuriti khyāto yasyāsīt kāmadhuṅmahī

तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् ।
सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम्

tasya bhāryāsahasrāṇāṃ sahasrāṇi daśābhavan |
sāntānikaścāpi nṛpo na lebhe tāsu santatim

रूपौदार्यवयोजन्म विद्यैश्वर्यश्रियादिभिः ।
सम्पन्नस्य गुणैः सर्वैः चिन्ता वन्ध्यापतेरभूत्

rūpaudāryavayojanma vidyaiśvaryaśriyādibhiḥ |
sampannasya guṇaiḥ sarvaiḥ cintā vandhyāpaterabhūt

न तस्य सम्पदः सर्वा महिष्यो वामलोचनाः ।
सार्वभौमस्य भूश्चेयं अभवन् प्रीतिहेतवः

na tasya sampadaḥ sarvā mahiṣyo vāmalocanāḥ |
sārvabhaumasya bhūśceyaṃ abhavan prītihetavaḥ

तस्यैकदा तु भवनं अङ्गिरा भगवान् ऋषिः ।
लोकान् अनुचरन् एतान् उपागच्छद् यदृच्छया

tasyaikadā tu bhavanaṃ aṅgirā bhagavān ṛṣiḥ |
lokān anucaran etān upāgacchad yadṛcchayā

तं पूजयित्वा विधिवत् प्रत्युत्थानार्हणादिभिः ।
कृतातिथ्यमुपासीदत् सुखासीनं समाहितः

taṃ pūjayitvā vidhivat pratyutthānārhaṇādibhiḥ |
kṛtātithyamupāsīdat sukhāsīnaṃ samāhitaḥ

महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ ।
प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत्

maharṣistamupāsīnaṃ praśrayāvanataṃ kṣitau |
pratipūjya mahārāja samābhāṣyedamabravīt

अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथाऽऽत्मनः ।
यथा प्रकृतिभिर्गुप्तः पुमान् राजा च सप्तभिः

api te'nāmayaṃ svasti prakṛtīnāṃ tathā''tmanaḥ |
yathā prakṛtibhirguptaḥ pumān rājā ca saptabhiḥ

आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् ।
राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधयः

ātmānaṃ prakṛtiṣvaddhā nidhāya śreya āpnuyāt |
rājñā tathā prakṛtayo naradevāhitādhayaḥ

अपि दाराः प्रजामात्या भृत्याः श्रेण्योऽथ मन्त्रिणः ।
पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिनः

api dārāḥ prajāmātyā bhṛtyāḥ śreṇyo'tha mantriṇaḥ |
paurā jānapadā bhūpā ātmajā vaśavartinaḥ

यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात् सर्वे तद्वशगा इमे ।
लोकाः सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिताः

yasyātmānuvaśaścetsyāt sarve tadvaśagā ime |
lokāḥ sapālā yacchanti sarve balimatandritāḥ

आत्मनः प्रीयते नात्मा परतः स्वत एव वा ।
लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम्

ātmanaḥ prīyate nātmā parataḥ svata eva vā |
lakṣaye'labdhakāmaṃ tvāṃ cintayā śabalaṃ mukham

एवं विकल्पितो राजन्विदुषा मुनिनापि सः ।
प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम्

evaṃ vikalpito rājanviduṣā munināpi saḥ |
praśrayāvanato'bhyāha prajākāmastato munim

भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभिः ।
योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्तः शरीरिषु

bhagavan kiṃ na viditaṃ tapojñānasamādhibhiḥ |
yogināṃ dhvastapāpānāṃ bahirantaḥ śarīriṣu

तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन् आत्मनि चिन्तितम् ।
भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया

tathāpi pṛcchato brūyāṃ brahman ātmani cintitam |
bhavato viduṣaścāpi coditastvadanujñayā

लोकपालैरपि प्रार्थ्याः साम्राज्यैश्वर्यसम्पदः ।
न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्कामं इवापरे

lokapālairapi prārthyāḥ sāmrājyaiśvaryasampadaḥ |
na nandayantyaprajaṃ māṃ kṣuttṛṭkāmaṃ ivāpare

ततः पाहि महाभाग पूर्वैः सह गतं तमः ।
यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि नः

tataḥ pāhi mahābhāga pūrvaiḥ saha gataṃ tamaḥ |
yathā tarema duṣpāraṃ prajayā tadvidhehi naḥ

इत्यर्थितः स भगवान्कृपालुर्ब्रह्मणः सुतः ।
श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद् विभुः

ityarthitaḥ sa bhagavānkṛpālurbrahmaṇaḥ sutaḥ |
śrapayitvā caruṃ tvāṣṭraṃ tvaṣṭāramayajad vibhuḥ

ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत ।
नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद् द्विजः

jyeṣṭhā śreṣṭhā ca yā rājño mahiṣīṇāṃ ca bhārata |
nāmnā kṛtadyutistasyai yajñocchiṣṭamadād dvijaḥ

अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मजः ।
हर्षशोकप्रदस्तुभ्यं इति ब्रह्मसुतो ययौ

athāha nṛpatiṃ rājan bhavitaikastavātmajaḥ |
harṣaśokapradastubhyaṃ iti brahmasuto yayau

सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् ।
गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम्

sāpi tatprāśanādeva citraketoradhārayat |
garbhaṃ kṛtadyutirdevī kṛttikāgnerivātmajam

तस्या अनुदिनं गर्भः शुक्लपक्ष इवोडुपः ।
ववृधे शूरसेनेश तेजसा शनकैर्नृप

tasyā anudinaṃ garbhaḥ śuklapakṣa ivoḍupaḥ |
vavṛdhe śūraseneśa tejasā śanakairnṛpa

अथ काल उपावृत्ते कुमारः समजायत ।
जनयन् शूरसेनानां श्रृण्वतां परमां मुदम्

atha kāla upāvṛtte kumāraḥ samajāyata |
janayan śūrasenānāṃ śrṛṇvatāṃ paramāṃ mudam

हृष्टो राजा कुमारस्य स्नातः शुचिरलङ्कृतः ।
वाचयित्वाशिषो विप्रैः कारयामास जातकम्

hṛṣṭo rājā kumārasya snātaḥ śuciralaṅkṛtaḥ |
vācayitvāśiṣo vipraiḥ kārayāmāsa jātakam

तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च ।
ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनां अर्बुदानि षट्

tebhyo hiraṇyaṃ rajataṃ vāsāṃsyābharaṇāni ca |
grāmān hayān gajān prādād dhenūnāṃ arbudāni ṣaṭ

ववर्ष कामानन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामनाः

vavarṣa kāmānanyeṣāṃ parjanya iva dehinām |
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ kumārasya mahāmanāḥ

कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेः तनयेऽनुदिनं पितुः ।
यथा निःस्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्नेहोऽन्ववर्धत

kṛcchralabdhe'tha rājarṣeḥ tanaye'nudinaṃ pituḥ |
yathā niḥsvasya kṛcchrāpte dhane sneho'nvavardhata

मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्नेहो मोहसमुद्भवः ।
कृतद्युतेः सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत्

mātustvatitarāṃ putre sneho mohasamudbhavaḥ |
kṛtadyuteḥ sapatnīnāṃ prajākāmajvaro'bhavat

चित्रकेतोः अतिप्रीतिः यथा दारे प्रजावति ।
न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम्

citraketoḥ atiprītiḥ yathā dāre prajāvati |
na tathānyeṣu sañjajñe bālaṃ lālayato'nvaham

ताः पर्यतप्यन् आत्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया ।
आनपत्येन दुःखेन राज्ञोऽनादरणेन च

tāḥ paryatapyan ātmānaṃ garhayantyo'bhyasūyayā |
ānapatyena duḥkhena rājño'nādaraṇena ca

धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् ।
सुप्रजाभिः सपत्नीभिः दासीमिव तिरस्कृताम्

dhigaprajāṃ striyaṃ pāpāṃ patyuścāgṛhasammatām |
suprajābhiḥ sapatnībhiḥ dāsīmiva tiraskṛtām

दासीनां को नु सन्तापः स्वामिनः परिचर्यया ।
अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगाः

dāsīnāṃ ko nu santāpaḥ svāminaḥ paricaryayā |
abhīkṣṇaṃ labdhamānānāṃ dāsyā dāsīva durbhagāḥ

एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्याः पुत्रसम्पदा ।
राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत्

evaṃ sandahyamānānāṃ sapatnyāḥ putrasampadā |
rājño'sammatavṛttīnāṃ vidveṣo balavānabhūt

विद्वेषनष्टमतयः स्त्रियो दारुणचेतसः ।
गरं ददुः कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति

vidveṣanaṣṭamatayaḥ striyo dāruṇacetasaḥ |
garaṃ daduḥ kumārāya durmarṣā nṛpatiṃ prati

कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् ।
सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे

kṛtadyutirajānantī sapatnīnāmaghaṃ mahat |
supta eveti sañcintya nirīkṣya vyacaradgṛhe

शयानं सुचिरं बालं उपधार्य मनीषिणी ।
पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत्

śayānaṃ suciraṃ bālaṃ upadhārya manīṣiṇī |
putramānaya me bhadre iti dhātrīmacodayat

सा शयानमुपव्रज्य दृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् ।
प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भुवि

sā śayānamupavrajya dṛṣṭvā cottāralocanam |
prāṇendriyātmabhistyaktaṃ hatāsmītyapatadbhuvi

तस्यास्तदाऽऽकर्ण्य भृशातुरं स्वरं
घ्नन्त्याः कराभ्यामुर उच्चकैरपि ।
प्रविश्य राज्ञी त्वरयाऽऽत्मजान्तिकं
ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम्

tasyāstadā''karṇya bhṛśāturaṃ svaraṃ
ghnantyāḥ karābhyāmura uccakairapi |
praviśya rājñī tvarayā''tmajāntikaṃ
dadarśa bālaṃ sahasā mṛtaṃ sutam

पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा
मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा

papāta bhūmau parivṛddhayā śucā
mumoha vibhraṣṭaśiroruhāmbarā

ततो नृपान्तःपुरवर्तिनो जना
नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् ।
आगत्य तुल्यव्यसनाः सुदुःखिताः
ताश्च व्यलीकं रुरुदुः कृतागसः

tato nṛpāntaḥpuravartino janā
narāśca nāryaśca niśamya rodanam |
āgatya tulyavyasanāḥ suduḥkhitāḥ
tāśca vyalīkaṃ ruruduḥ kṛtāgasaḥ

श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं
विनष्टदृष्टिः प्रपतम् स्खलन्पथि ।
स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं
विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृतः

śrutvā mṛtaṃ putramalakṣitāntakaṃ
vinaṣṭadṛṣṭiḥ prapatam skhalanpathi |
snehānubandhaidhitayā śucā bhṛśaṃ
vimūrcchito'nuprakṛtirdvijairvṛtaḥ

पपात बालस्य स पादमूले
मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बरः ।
दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो
निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम्

papāta bālasya sa pādamūle
mṛtasya visrastaśiroruhāmbaraḥ |
dīrghaṃ śvasan bāṣpakaloparodhato
niruddhakaṇṭho na śaśāka bhāṣitum

पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा
मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् ।
जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं
सती दधाना विललाप चित्रधा

patiṃ nirīkṣyoruśucārpitaṃ tadā
mṛtaṃ ca bālaṃ sutamekasantatim |
janasya rājñī prakṛteśca hṛdrujaṃ
satī dadhānā vilalāpa citradhā

स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं
निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभिः ।
विकीर्य केशान्विगलत्स्रजः सुतं
शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम्

stanadvayaṃ kuṅkumapaṅkamaṇḍitaṃ
niṣiñcatī sāñjanabāṣpabindubhiḥ |
vikīrya keśānvigalatsrajaḥ sutaṃ
śuśoca citraṃ kurarīva susvaram

अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो
यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे ।
परे नु जीवत्यपरस्य या मृतिः
विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुवः परः

aho vidhātastvamatīva bāliśo
yastvātmasṛṣṭyapratirūpamīhase |
pare nu jīvatyaparasya yā mṛtiḥ
viparyayaścettvamasi dhruvaḥ paraḥ

न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनोः
शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभिः ।
यः स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये
स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि

na hi kramaścediha mṛtyujanmanoḥ
śarīriṇāmastu tadātmakarmabhiḥ |
yaḥ snehapāśo nijasargavṛddhaye
svayaṃ kṛtaste tamimaṃ vivṛścasi

त्वं तात नार्हसि च मां कृपणामनाथां
त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् ।
अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद्
ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम्

tvaṃ tāta nārhasi ca māṃ kṛpaṇāmanāthāṃ
tyaktuṃ vicakṣva pitaraṃ tava śokataptam |
añjastarema bhavatāprajadustaraṃ yad
dhvāntaṃ na yāhyakaruṇena yamena dūram

उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्याः
त्वां आह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् ।
सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो
भुङ्क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर नः स्वकानाम्

uttiṣṭha tāta ta ime śiśavo vayasyāḥ
tvāṃ āhvayanti nṛpanandana saṃvihartum |
suptaściraṃ hyaśanayā ca bhavān parīto
bhuṅkṣva stanaṃ piba śuco hara naḥ svakānām

नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते
मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् ।
किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं
नीतोऽघृणेन न श्रृणोमि कला गिरस्ते

nāhaṃ tanūja dadṛśe hatamaṅgalā te
mugdhasmitaṃ muditavīkṣaṇamānanābjam |
kiṃ vā gato'syapunaranvayamanyalokaṃ
nīto'ghṛṇena na śrṛṇomi kalā giraste

विलपन्त्या मृतं पुत्रं इति चित्रविलापनैः ।
चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह

vilapantyā mṛtaṃ putraṃ iti citravilāpanaiḥ |
citraketurbhṛśaṃ tapto muktakaṇṭho ruroda ha

तयोर्विलपतोः सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रताः ।
रुरुदुः स्म नरा नार्यः सर्वमासीदचेतनम्

tayorvilapatoḥ sarve dampatyostadanuvratāḥ |
ruruduḥ sma narā nāryaḥ sarvamāsīdacetanam

एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् ।
ज्ञात्वाङ्गिरा नाम मुनिः आजगाम सनारदः

evaṃ kaśmalamāpannaṃ naṣṭasaṃjñamanāyakam |
jñātvāṅgirā nāma muniḥ ājagāma sanāradaḥ