Chapter 20: Shri Vishnu appears to Prithu with Indra

भगवानपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः ।
यज्ञैर्यज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत

bhagavānapi vaikuṇṭhaḥ sākaṃ maghavatā vibhuḥ |
yajñairyajñapatistuṣṭo yajñabhuk tamabhāṣata

एष तेऽकार्षीद्भङ्गं हयमेधशतस्य ह ।
क्षमापयत आत्मानं अमुष्य क्षन्तुमर्हसि

eṣa te'kārṣīdbhaṅgaṃ hayamedhaśatasya ha |
kṣamāpayata ātmānaṃ amuṣya kṣantumarhasi

सुधियः साधवो लोके नरदेव नरोत्तमाः ।
नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम्

sudhiyaḥ sādhavo loke naradeva narottamāḥ |
nābhidruhyanti bhūtebhyo yarhi nātmā kalevaram

पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देवमायया ।
श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया

puruṣā yadi muhyanti tvādṛśā devamāyayā |
śrama eva paraṃ jāto dīrghayā vṛddhasevayā

अतः कायमिमं विद्वान् अविद्याकामकर्मभिः ।
आरब्ध इति नैवास्मिन् प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते

ataḥ kāyamimaṃ vidvān avidyākāmakarmabhiḥ |
ārabdha iti naivāsmin pratibuddho'nuṣajjate

असंसक्तः शरीरेऽस्मिन् अमुनोत्पादिते गृहे ।
अपत्ये द्रविणे वापि कः कुर्यान्ममतां बुधः

asaṃsaktaḥ śarīre'smin amunotpādite gṛhe |
apatye draviṇe vāpi kaḥ kuryānmamatāṃ budhaḥ

एकः शुद्धः स्वयंज्योतिः निर्गुणोऽसौ गुणाश्रयः ।
सर्वगोऽनावृतः साक्षी निरात्माऽऽत्माऽऽत्मनः परः

ekaḥ śuddhaḥ svayaṃjyotiḥ nirguṇo'sau guṇāśrayaḥ |
sarvago'nāvṛtaḥ sākṣī nirātmā''tmā''tmanaḥ paraḥ

य एवं सन्तमात्मानं आत्मस्थं वेद पूरुषः ।
नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः स मयि स्थितः

ya evaṃ santamātmānaṃ ātmasthaṃ veda pūruṣaḥ |
nājyate prakṛtistho'pi tadguṇaiḥ sa mayi sthitaḥ

यः स्वधर्मेण मां नित्यं निराशीः श्रद्धयान्वितः ।
भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति

yaḥ svadharmeṇa māṃ nityaṃ nirāśīḥ śraddhayānvitaḥ |
bhajate śanakaistasya mano rājan prasīdati

परित्यक्तगुणः सम्यग् दर्शनो विशदाशयः ।
शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यमश्नुते

parityaktaguṇaḥ samyag darśano viśadāśayaḥ |
śāntiṃ me samavasthānaṃ brahma kaivalyamaśnute

उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् ।
कूटस्थं इममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम्

udāsīnamivādhyakṣaṃ dravyajñānakriyātmanām |
kūṭasthaṃ imamātmānaṃ yo vedāpnoti śobhanam

भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहो
द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मनः ।
दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो
न विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदाः

bhinnasya liṅgasya guṇapravāho
dravyakriyākārakacetanātmanaḥ |
dṛṣṭāsu sampatsu vipatsu sūrayo
na vikriyante mayi baddhasauhṛdāḥ

समः समानोत्तममध्यमाधमः
सुखे च दुःखे च जितेन्द्रियाशयः ।
मयोपकॢप्ताखिललोकसंयुतो
विधत्स्व वीराखिललोकरक्षणम्

samaḥ samānottamamadhyamādhamaḥ
sukhe ca duḥkhe ca jitendriyāśayaḥ |
mayopakḷptākhilalokasaṃyuto
vidhatsva vīrākhilalokarakṣaṇam

श्रेयः प्रजापालनमेव राज्ञो
यत्साम्पराये सुकृतात् षष्ठमंशम् ।
हर्तान्यथा हृतपुण्यः प्रजानां
अरक्षिता करहारोऽघमत्ति

śreyaḥ prajāpālanameva rājño
yatsāmparāye sukṛtāt ṣaṣṭhamaṃśam |
hartānyathā hṛtapuṇyaḥ prajānāṃ
arakṣitā karahāro'ghamatti

एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त
धर्मप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्याः ।
ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान्
द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तलोकः

evaṃ dvijāgryānumatānuvṛtta
dharmapradhāno'nyatamo'vitāsyāḥ |
hrasvena kālena gṛhopayātān
draṣṭāsi siddhānanuraktalokaḥ

वरं च मत् कञ्चन मानवेन्द्र
वृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रितः ।
नाहं मखैर्वै सुलभस्तपोभिः
योगेन वा यत्समचित्तवर्ती

varaṃ ca mat kañcana mānavendra
vṛṇīṣva te'haṃ guṇaśīlayantritaḥ |
nāhaṃ makhairvai sulabhastapobhiḥ
yogena vā yatsamacittavartī

स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित् ।
अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरेः

sa itthaṃ lokaguruṇā viṣvaksenena viśvajit |
anuśāsita ādeśaṃ śirasā jagṛhe hareḥ

स्पृशन्तं पादयोः प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा ।
शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह

spṛśantaṃ pādayoḥ premṇā vrīḍitaṃ svena karmaṇā |
śatakratuṃ pariṣvajya vidveṣaṃ visasarja ha

भगवानथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हणः ।
समुज्जिहानया भक्त्या गृहीतचरणाम्बुजः

bhagavānatha viśvātmā pṛthunopahṛtārhaṇaḥ |
samujjihānayā bhaktyā gṛhītacaraṇāmbujaḥ

प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनं अनुग्रहविलम्बितः ।
पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत्सताम्

prasthānābhimukho'pyenaṃ anugrahavilambitaḥ |
paśyan padmapalāśākṣo na pratasthe suhṛtsatām

स आदिराजो रचिताञ्जलिर्हरिं
विलोकितुं नाशकदश्रुलोचनः ।
न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्लवो
हृदोपगुह्यामुमधादवस्थितः

sa ādirājo racitāñjalirhariṃ
vilokituṃ nāśakadaśrulocanaḥ |
na kiñcanovāca sa bāṣpaviklavo
hṛdopaguhyāmumadhādavasthitaḥ

अथावमृज्याश्रुकला विलोकयन्
अतृप्तदृग्गोचरमाह पूरुषम् ।
पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नते
विन्यस्तहस्ताग्रमुरङ्गविद्विषः

athāvamṛjyāśrukalā vilokayan
atṛptadṛggocaramāha pūruṣam |
padā spṛśantaṃ kṣitimaṃsa unnate
vinyastahastāgramuraṅgavidviṣaḥ

वरान् विभो त्वद्वरदेश्वराद्बुधः
कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् ।
ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां
तानीश कैवल्यपते वृणे न च

varān vibho tvadvaradeśvarādbudhaḥ
kathaṃ vṛṇīte guṇavikriyātmanām |
ye nārakāṇāmapi santi dehināṃ
tānīśa kaivalyapate vṛṇe na ca

न कामये नाथ तदप्यहं क्वचित्
न यत्र युष्मत् चरणाम्बुजासवः ।
महत्तमान्तर्हृदयान्मुखच्युतो
विधत्स्व कर्णायुतमेष मे वरः

na kāmaye nātha tadapyahaṃ kvacit
na yatra yuṣmat caraṇāmbujāsavaḥ |
mahattamāntarhṛdayānmukhacyuto
vidhatsva karṇāyutameṣa me varaḥ

स उत्तमश्लोक महन्मुखच्युतो
भवत्पदाम्भोजसुधा कणानिलः ।
स्मृतिं पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां
कुयोगिनां नो वितरत्यलं वरैः

sa uttamaśloka mahanmukhacyuto
bhavatpadāmbhojasudhā kaṇānilaḥ |
smṛtiṃ punarvismṛtatattvavartmanāṃ
kuyogināṃ no vitaratyalaṃ varaiḥ

यशः शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमे
यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् ।
कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं
श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसङ्ग्रहेच्छया

yaśaḥ śivaṃ suśrava āryasaṅgame
yadṛcchayā copaśṛṇoti te sakṛt |
kathaṃ guṇajño viramedvinā paśuṃ
śrīryatpravavre guṇasaṅgrahecchayā

अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं
गुणालयं पद्मकरेव लालसः ।
अप्यावयोरेकपतिस्पृधोः कलिः
न स्यात्कृतत्वच्चरणैकतानयोः

athābhaje tvākhilapūruṣottamaṃ
guṇālayaṃ padmakareva lālasaḥ |
apyāvayorekapatispṛdhoḥ kaliḥ
na syātkṛtatvaccaraṇaikatānayoḥ

जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं
स्यादेव यत्कर्मणि नः समीहितम् ।
करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सलः
स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया

jagajjananyāṃ jagadīśa vaiśasaṃ
syādeva yatkarmaṇi naḥ samīhitam |
karoṣi phalgvapyuru dīnavatsalaḥ
sva eva dhiṣṇye'bhiratasya kiṃ tayā

भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो
व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् ।
भवत्पदानुस्मरणादृते सतां
निमित्तमन्यद्भगवन्न विद्महे

bhajantyatha tvāmata eva sādhavo
vyudastamāyāguṇavibhramodayam |
bhavatpadānusmaraṇādṛte satāṃ
nimittamanyadbhagavanna vidmahe

मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं वरं
वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् ।
वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसितः
कथं पुनः कर्म करोति मोहितः

manye giraṃ te jagatāṃ vimohinīṃ varaṃ
vṛṇīṣveti bhajantamāttha yat |
vācā nu tantyā yadi te jano'sitaḥ
kathaṃ punaḥ karma karoti mohitaḥ

त्वन्माययाद्धा जन ईश खण्डितो
यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुधः ।
यथा चरेद्बालहितं पिता स्वयं
तथा त्वमेवार्हसि नः समीहितुम्

tvanmāyayāddhā jana īśa khaṇḍito
yadanyadāśāsta ṛtātmano'budhaḥ |
yathā caredbālahitaṃ pitā svayaṃ
tathā tvamevārhasi naḥ samīhitum

इत्यादिराजेन नुतः स विश्वदृक्
तमाह राजन् मयि भक्तिरस्तु ते ।
दिष्ट्येदृशी धीर्मयि ते कृता यया
मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम्

ityādirājena nutaḥ sa viśvadṛk
tamāha rājan mayi bhaktirastu te |
diṣṭyedṛśī dhīrmayi te kṛtā yayā
māyāṃ madīyāṃ tarati sma dustyajām

तत्त्वं कुरु मयादिष्टं अप्रमत्तः प्रजापते ।
मदादेशकरो लोकः सर्वत्राप्नोति शोभनम्

tattvaṃ kuru mayādiṣṭaṃ apramattaḥ prajāpate |
madādeśakaro lokaḥ sarvatrāpnoti śobhanam

इति वैन्यस्य राजर्षेः प्रतिनन्द्यार्थवद्वचः ।
पूजितोऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रेऽच्युतो मतिम्

iti vainyasya rājarṣeḥ pratinandyārthavadvacaḥ |
pūjito'nugṛhītvainaṃ gantuṃ cakre'cyuto matim

देवर्षिपितृगन्धर्व सिद्धचारणपन्नगाः ।
किन्नराप्सरसो मर्त्याः खगा भूतान्यनेकशः

devarṣipitṛgandharva siddhacāraṇapannagāḥ |
kinnarāpsaraso martyāḥ khagā bhūtānyanekaśaḥ

यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तितः ।
सभाजिता ययुः सर्वे वैकुण्ठानुगतास्ततः

yajñeśvaradhiyā rājñā vāgvittāñjalibhaktitaḥ |
sabhājitā yayuḥ sarve vaikuṇṭhānugatāstataḥ

भगवानपि राजर्षेः सोपाध्यायस्य चाच्युतः ।
हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत

bhagavānapi rājarṣeḥ sopādhyāyasya cācyutaḥ |
haranniva mano'muṣya svadhāma pratyapadyata

अदृष्टाय नमस्कृत्य नृपः सन्दर्शितात्मने ।
अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ

adṛṣṭāya namaskṛtya nṛpaḥ sandarśitātmane |
avyaktāya ca devānāṃ devāya svapuraṃ yayau