Chapter 21: Prithu teaches dharma to his assembly

मौक्तिकैः कुसुमस्रग्भिः दुकूलैः स्वर्णतोरणैः ।
महासुरभिभिर्धूपैः मण्डितं तत्र तत्र वै

mauktikaiḥ kusumasragbhiḥ dukūlaiḥ svarṇatoraṇaiḥ |
mahāsurabhibhirdhūpaiḥ maṇḍitaṃ tatra tatra vai

चन्दनागुरुतोयार्द्र-रथ्याचत्वरमार्गवत् ।
पुष्पाक्षतफलैस्तोक्मैः लाजैरर्चिर्भिरर्चितम्

candanāgurutoyārdra-rathyācatvaramārgavat |
puṣpākṣataphalaistokmaiḥ lājairarcirbhirarcitam

सवृन्दैः कदलीस्तम्भैः पूगपोतैः परिष्कृतम् ।
तरुपल्लवमालाभिः सर्वतः समलङ्कृतम्

savṛndaiḥ kadalīstambhaiḥ pūgapotaiḥ pariṣkṛtam |
tarupallavamālābhiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam

प्रजास्तं दीपबलिभिः संभृताशेषमङ्गलैः ।
अभीयुर्मृष्टकन्याश्च मृष्टकुण्डलमण्डिताः

prajāstaṃ dīpabalibhiḥ saṃbhṛtāśeṣamaṅgalaiḥ |
abhīyurmṛṣṭakanyāśca mṛṣṭakuṇḍalamaṇḍitāḥ

शङ्खदुन्दुभिघोषेण ब्रह्मघोषेण चर्त्विजाम् ।
विवेश भवनं वीरः स्तूयमानो गतस्मयः

śaṅkhadundubhighoṣeṇa brahmaghoṣeṇa cartvijām |
viveśa bhavanaṃ vīraḥ stūyamāno gatasmayaḥ

पूजितः पूजयामास तत्र तत्र महायशाः ।
पौराञ्जानपदान् तांस्तान् प्रीतः प्रियवरप्रदः

pūjitaḥ pūjayāmāsa tatra tatra mahāyaśāḥ |
paurāñjānapadān tāṃstān prītaḥ priyavarapradaḥ

स एवमादीन्यनवद्यचेष्टितः
कर्माणि भूयांसि महान्महत्तमः ।
कुर्वन्शशासावनिमण्डलं यशः
स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम्

sa evamādīnyanavadyaceṣṭitaḥ
karmāṇi bhūyāṃsi mahānmahattamaḥ |
kurvanśaśāsāvanimaṇḍalaṃ yaśaḥ
sphītaṃ nidhāyāruruhe paraṃ padam

तदादिराजस्य यशो विजृम्भितं
गुणैरशेषैर्गुणवत्सभाजितम् ।
क्षत्ता महाभागवतः सदस्पते
कौषारविं प्राह गृणन्तमर्चयन्

tadādirājasya yaśo vijṛmbhitaṃ
guṇairaśeṣairguṇavatsabhājitam |
kṣattā mahābhāgavataḥ sadaspate
kauṣāraviṃ prāha gṛṇantamarcayan

सोऽभिषिक्तः पृथुर्विप्रैः लब्धाशेषसुरार्हणः ।
बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर्याभ्यां दुदोह गाम्

so'bhiṣiktaḥ pṛthurvipraiḥ labdhāśeṣasurārhaṇaḥ |
bibhrat sa vaiṣṇavaṃ tejo bāhvoryābhyāṃ dudoha gām

को न्वस्य कीर्तिं न शृणोत्यभिज्ञो
यद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपाः ।
लोकाः सपाला उपजीवन्ति कामं
अद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम्

ko nvasya kīrtiṃ na śṛṇotyabhijño
yadvikramocchiṣṭamaśeṣabhūpāḥ |
lokāḥ sapālā upajīvanti kāmaṃ
adyāpi tanme vada karma śuddham

गङ्गायमुनयोर्नद्योः अन्तरा क्षेत्रमावसन् ।
आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया

gaṅgāyamunayornadyoḥ antarā kṣetramāvasan |
ārabdhāneva bubhuje bhogān puṇyajihāsayā

सर्वत्रास्खलितादेशः सप्तद्वीपैकदण्डधृक् ।
अन्यत्र ब्राह्मणकुलाद् अन्यत्राच्युतगोत्रतः

sarvatrāskhalitādeśaḥ saptadvīpaikadaṇḍadhṛk |
anyatra brāhmaṇakulād anyatrācyutagotrataḥ

एकदासीन् महासत्र दीक्षा तत्र दिवौकसाम् ।
समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम

ekadāsīn mahāsatra dīkṣā tatra divaukasām |
samājo brahmarṣīṇāṃ ca rājarṣīṇāṃ ca sattama

तस्मिन् अर्हत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथार्हतः ।
उत्थितः सदसो मध्ये ताराणां उडुराडिव

tasmin arhatsu sarveṣu svarciteṣu yathārhataḥ |
utthitaḥ sadaso madhye tārāṇāṃ uḍurāḍiva

प्रांशुः पीनायतभुजो गौरः कञ्जारुणेक्षणः ।
सुनासः सुमुखः सौम्यः पीनांसः सुद्विजस्मितः

prāṃśuḥ pīnāyatabhujo gauraḥ kañjāruṇekṣaṇaḥ |
sunāsaḥ sumukhaḥ saumyaḥ pīnāṃsaḥ sudvijasmitaḥ

व्यूढवक्षा बृहच्छ्रोणिः वलिवल्गुदलोदरः ।
आवर्तनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात्

vyūḍhavakṣā bṛhacchroṇiḥ valivalgudalodaraḥ |
āvartanābhirojasvī kāñcanorurudagrapāt

सूक्ष्मवक्रासितस्निग्ध मूर्धजः कम्बुकन्धरः ।
महाधने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च

sūkṣmavakrāsitasnigdha mūrdhajaḥ kambukandharaḥ |
mahādhane dukūlāgrye paridhāyopavīya ca

व्यञ्जिताशेषगात्रश्रीः नियमे न्यस्तभूषणः ।
कृष्णाजिनधरः श्रीमान् कुशपाणिः कृतोचितः

vyañjitāśeṣagātraśrīḥ niyame nyastabhūṣaṇaḥ |
kṛṣṇājinadharaḥ śrīmān kuśapāṇiḥ kṛtocitaḥ

शिशिरस्निग्धताराक्षः समैक्षत समन्ततः ।
ऊचिवान् इदमुर्वीशः सदः संहर्षयन्निव

śiśirasnigdhatārākṣaḥ samaikṣata samantataḥ |
ūcivān idamurvīśaḥ sadaḥ saṃharṣayanniva

चारु चित्रपदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् ।
सर्वेषां उपकारार्थं तदा अनुवदन्निव

cāru citrapadaṃ ślakṣṇaṃ mṛṣṭaṃ gūḍhamaviklavam |
sarveṣāṃ upakārārthaṃ tadā anuvadanniva

सभ्याः श्रृणुत भद्रं वः साधवो य इहागताः ।
सत्सु जिज्ञासुभिर्धर्मं आवेद्यं स्वमनीषितम्

sabhyāḥ śrṛṇuta bhadraṃ vaḥ sādhavo ya ihāgatāḥ |
satsu jijñāsubhirdharmaṃ āvedyaṃ svamanīṣitam

अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजितः ।
रक्षिता वृत्तिदः स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक्

ahaṃ daṇḍadharo rājā prajānāmiha yojitaḥ |
rakṣitā vṛttidaḥ sveṣu setuṣu sthāpitā pṛthak

तस्य मे तदनुष्ठानाद् यानाहुर्ब्रह्मवादिनः ।
लोकाः स्युः कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टदृक्

tasya me tadanuṣṭhānād yānāhurbrahmavādinaḥ |
lokāḥ syuḥ kāmasandohā yasya tuṣyati diṣṭadṛk

य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् ।
प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति सः

ya uddharetkaraṃ rājā prajā dharmeṣvaśikṣayan |
prajānāṃ śamalaṃ bhuṅkte bhagaṃ ca svaṃ jahāti saḥ

तत्प्रजा भर्तृपिण्डार्थं स्वार्थमेवानसूयवः ।
कुरुताधोक्षजधियः तर्हि मेऽनुग्रहः कृतः

tatprajā bhartṛpiṇḍārthaṃ svārthamevānasūyavaḥ |
kurutādhokṣajadhiyaḥ tarhi me'nugrahaḥ kṛtaḥ

यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमलाः ।
कर्तुः शास्तुरनुज्ञातुः तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम्

yūyaṃ tadanumodadhvaṃ pitṛdevarṣayo'malāḥ |
kartuḥ śāsturanujñātuḥ tulyaṃ yatpretya tatphalam

अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषाञ्चिदर्हसत्तमाः ।
इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद्भुवः

asti yajñapatirnāma keṣāñcidarhasattamāḥ |
ihāmutra ca lakṣyante jyotsnāvatyaḥ kvacidbhuvaḥ

मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपतेः ।
प्रियव्रतस्य राजर्षेः अङ्गस्यास्मत्पितुः पितुः

manoruttānapādasya dhruvasyāpi mahīpateḥ |
priyavratasya rājarṣeḥ aṅgasyāsmatpituḥ pituḥ

ईदृशानां अथान्येषां अजस्य च भवस्य च ।
प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता

īdṛśānāṃ athānyeṣāṃ ajasya ca bhavasya ca |
prahlādasya baleścāpi kṛtyamasti gadābhṛtā

दौहित्रादीन् ऋते मृत्योः शोच्यान् धर्मविमोहितान् ।
वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना

dauhitrādīn ṛte mṛtyoḥ śocyān dharmavimohitān |
vargasvargāpavargāṇāṃ prāyeṇaikātmyahetunā

यत्पादसेवाभिरुचिः तपस्विनां
अशेषजन्मोपचितं मलं धियः ।
सद्यः क्षिणोत्यन्वहमेधती सती
यथा पदाङ्गुष्ठविनिःसृता सरित्

yatpādasevābhiruciḥ tapasvināṃ
aśeṣajanmopacitaṃ malaṃ dhiyaḥ |
sadyaḥ kṣiṇotyanvahamedhatī satī
yathā padāṅguṣṭhaviniḥsṛtā sarit

विनिर्धुताशेषमनोमलः पुमान्
असङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् ।
यदङ्घ्रिमूले कृतकेतनः पुनः
न संसृतिं क्लेशवहां प्रपद्यते

vinirdhutāśeṣamanomalaḥ pumān
asaṅgavijñānaviśeṣavīryavān |
yadaṅghrimūle kṛtaketanaḥ punaḥ
na saṃsṛtiṃ kleśavahāṃ prapadyate

तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभिः
मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः ।
अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं
यथाधिकारावसितार्थसिद्धयः

tameva yūyaṃ bhajatātmavṛttibhiḥ
manovacaḥkāyaguṇaiḥ svakarmabhiḥ |
amāyinaḥ kāmadughāṅghripaṅkajaṃ
yathādhikārāvasitārthasiddhayaḥ

असौ इहानेकगुणोऽगुणोऽध्वरः
पृथक् विधद्रव्यगुणक्रियोक्तिभिः ।
सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभिः
विशुद्धविज्ञानघनः स्वरूपतः

asau ihānekaguṇo'guṇo'dhvaraḥ
pṛthak vidhadravyaguṇakriyoktibhiḥ |
sampadyate'rthāśayaliṅganāmabhiḥ
viśuddhavijñānaghanaḥ svarūpataḥ

प्रधानकालाशयधर्मसङ्ग्रहे
शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् ।
क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यते
यथानलो दारुषु तद्गुणात्मकः

pradhānakālāśayadharmasaṅgrahe
śarīra eṣa pratipadya cetanām |
kriyāphalatvena vibhurvibhāvyate
yathānalo dāruṣu tadguṇātmakaḥ

अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं
हरिं गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् ।
स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामका
निरन्तरं क्षोणितले दृढव्रताः

aho mamāmī vitarantyanugrahaṃ
hariṃ guruṃ yajñabhujāmadhīśvaram |
svadharmayogena yajanti māmakā
nirantaraṃ kṣoṇitale dṛḍhavratāḥ

मा जातु तेजः प्रभवेन्महर्द्धिभिः
तितिक्षया तपसा विद्यया च ।
देदीप्यमानेऽजितदेवतानां
कुले स्वयं राजकुलाद् द्विजानाम्

mā jātu tejaḥ prabhavenmaharddhibhiḥ
titikṣayā tapasā vidyayā ca |
dedīpyamāne'jitadevatānāṃ
kule svayaṃ rājakulād dvijānām

ब्रह्मण्यदेवः पुरुषः पुरातनो
नित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् ।
अवाप लक्ष्मीं अनपायिनीं यशो
जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणीः

brahmaṇyadevaḥ puruṣaḥ purātano
nityaṃ hariryaccaraṇābhivandanāt |
avāpa lakṣmīṃ anapāyinīṃ yaśo
jagatpavitraṃ ca mahattamāgraṇīḥ

यत्सेवयाशेषगुहाशयः स्वराड्
विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वरः ।
तदेव तद्धर्मपरैर्विनीतैः
सर्वात्मना ब्रह्मकुलं निषेव्यताम्

yatsevayāśeṣaguhāśayaḥ svarāḍ
viprapriyastuṣyati kāmamīśvaraḥ |
tadeva taddharmaparairvinītaiḥ
sarvātmanā brahmakulaṃ niṣevyatām

पुमान् लभेतान् अतिवेलमात्मनः
प्रसीदतोऽत्यन्तशमं स्वतः स्वयम् ।
यन्नित्यसंबन्धनिषेवया ततः
परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भुजाम्

pumān labhetān ativelamātmanaḥ
prasīdato'tyantaśamaṃ svataḥ svayam |
yannityasaṃbandhaniṣevayā tataḥ
paraṃ kimatrāsti mukhaṃ havirbhujām

अश्नात्यनन्तः खलु तत्त्वकोविदैः
श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभिः ।
न वै तथा चेतनया बहिष्कृते
हुताशने पारमहंस्यपर्यगुः

aśnātyanantaḥ khalu tattvakovidaiḥ
śraddhāhutaṃ yanmukha ijyanāmabhiḥ |
na vai tathā cetanayā bahiṣkṛte
hutāśane pāramahaṃsyaparyaguḥ

यद्ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं
श्रद्धातपोमङ्गल मौनसंयमैः ।
समाधिना बिभ्रति हार्थदृष्टये
यत्रेदमादर्श इवावभासते

yadbrahma nityaṃ virajaṃ sanātanaṃ
śraddhātapomaṅgala maunasaṃyamaiḥ |
samādhinā bibhrati hārthadṛṣṭaye
yatredamādarśa ivāvabhāsate

तेषामहं पादसरोजरेणुं
आर्या वहेयाधिकिरीटमाऽऽयुः ।
यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं
नश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति

teṣāmahaṃ pādasarojareṇuṃ
āryā vaheyādhikirīṭamā''yuḥ |
yaṃ nityadā bibhrata āśu pāpaṃ
naśyatyamuṃ sarvaguṇā bhajanti

गुणायनं शीलधनं कृतज्ञं
वृद्धाश्रयं संवृणतेऽनु सम्पदः ।
प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां च
जनार्दनः सानुचरश्च मह्यम्

guṇāyanaṃ śīladhanaṃ kṛtajñaṃ
vṛddhāśrayaṃ saṃvṛṇate'nu sampadaḥ |
prasīdatāṃ brahmakulaṃ gavāṃ ca
janārdanaḥ sānucaraśca mahyam

इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृदेवद्विजातयः ।
तुष्टुवुर्हृष्टमनसः साधुवादेन साधवः

iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ pitṛdevadvijātayaḥ |
tuṣṭuvurhṛṣṭamanasaḥ sādhuvādena sādhavaḥ

पुत्रेण जयते लोकान् इति सत्यवती श्रुतिः ।
ब्रह्मदण्डहतः पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तमः

putreṇa jayate lokān iti satyavatī śrutiḥ |
brahmadaṇḍahataḥ pāpo yadveno'tyatarattamaḥ

हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन् निन्दया तमः ।
विविक्षुरत्यगात्सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः

hiraṇyakaśipuścāpi bhagavan nindayā tamaḥ |
vivikṣuratyagātsūnoḥ prahlādasyānubhāvataḥ

वीरवर्य पितः पृथ्व्याः समाः सञ्जीव शाश्वतीः ।
यस्येदृश्यच्युते भक्तिः सर्वलोकैकभर्तरि

vīravarya pitaḥ pṛthvyāḥ samāḥ sañjīva śāśvatīḥ |
yasyedṛśyacyute bhaktiḥ sarvalokaikabhartari

अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते
त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथाः ।
य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णोः
ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति

aho vayaṃ hyadya pavitrakīrte
tvayaiva nāthena mukundanāthāḥ |
ya uttamaślokatamasya viṣṇoḥ
brahmaṇyadevasya kathāṃ vyanakti

नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् ।
प्रजानुरागो महतां प्रकृतिः करुणात्मनाम्

nātyadbhutamidaṃ nātha tavājīvyānuśāsanam |
prajānurāgo mahatāṃ prakṛtiḥ karuṇātmanām

अद्य नस्तमसः पारः त्वयोपासादितः प्रभो ।
भ्राम्यतां नष्टदृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंज्ञितैः

adya nastamasaḥ pāraḥ tvayopāsāditaḥ prabho |
bhrāmyatāṃ naṣṭadṛṣṭīnāṃ karmabhirdaivasaṃjñitaiḥ

नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे ।
यो ब्रह्म क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं स्वतेजसा

namo vivṛddhasattvāya puruṣāya mahīyase |
yo brahma kṣatramāviśya bibhartīdaṃ svatejasā