Chapter 25: Kapila teaches Devahuti the glory of bhakti

कपिलस्तत्त्वसङ्ख्याता भगवान् आत्ममायया ।
जातः स्वयमजः साक्षाद् आत्मप्रज्ञप्तये नृणाम्

kapilastattvasaṅkhyātā bhagavān ātmamāyayā |
jātaḥ svayamajaḥ sākṣād ātmaprajñaptaye nṛṇām

न ह्यस्य वर्ष्मणः पुंसां वरिम्णः सर्वयोगिनाम् ।
विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मेऽसवः

na hyasya varṣmaṇaḥ puṃsāṃ varimṇaḥ sarvayoginām |
viśrutau śrutadevasya bhūri tṛpyanti me'savaḥ

यद् यद् विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्ममायया ।
तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्यनुकीर्तय

yad yad vidhatte bhagavān svacchandātmātmamāyayā |
tāni me śraddadhānasya kīrtanyānyanukīrtaya

द्वैपायनसखस्त्वेवं मैत्रेयो भगवांस्तथा ।
प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः

dvaipāyanasakhastvevaṃ maitreyo bhagavāṃstathā |
prāhedaṃ viduraṃ prīta ānvīkṣikyāṃ pracoditaḥ

पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातुः प्रियचिकीर्षया ।
तस्मिन् बिन्दुसरेऽवात्सीत् भगवान् कपिलः किल

pitari prasthite'raṇyaṃ mātuḥ priyacikīrṣayā |
tasmin bindusare'vātsīt bhagavān kapilaḥ kila

तमासीनमकर्माणं तत्त्वमार्गाग्रदर्शनम् ।
स्वसुतं देवहूत्याह धातुः संस्मरती वचः

tamāsīnamakarmāṇaṃ tattvamārgāgradarśanam |
svasutaṃ devahūtyāha dhātuḥ saṃsmaratī vacaḥ

निर्विण्णा नितरां भूमन् असत् इन्द्रियतर्षणात् ।
येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तमः प्रभो

nirviṇṇā nitarāṃ bhūman asat indriyatarṣaṇāt |
yena sambhāvyamānena prapannāndhaṃ tamaḥ prabho

तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् ।
सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात्

tasya tvaṃ tamaso'ndhasya duṣpārasyādya pāragam |
saccakṣurjanmanāmante labdhaṃ me tvadanugrahāt

य आद्यो भगवान् पुंसां ईश्वरो वै भवान्किल ।
लोकस्य तमसान्धस्य चक्षुः सूर्य इवोदितः

ya ādyo bhagavān puṃsāṃ īśvaro vai bhavānkila |
lokasya tamasāndhasya cakṣuḥ sūrya ivoditaḥ

अथ मे देव सम्मोहं अपाक्रष्टुं त्वमर्हसि ।
योऽवग्रहोऽहं मम इति इति एतस्मिन् योजितस्त्वया

atha me deva sammohaṃ apākraṣṭuṃ tvamarhasi |
yo'vagraho'haṃ mama iti iti etasmin yojitastvayā

तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं
स्वभृत्यसंसारतरोः कुठारम् ।
जिज्ञासयाहं प्रकृतेः पूरुषस्य
नमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम्

taṃ tvā gatāhaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ
svabhṛtyasaṃsārataroḥ kuṭhāram |
jijñāsayāhaṃ prakṛteḥ pūruṣasya
namāmi saddharmavidāṃ variṣṭham

इति स्वमातुर्निरवद्यमीप्सितं
निशम्य पुंसां अपवर्गवर्धनम् ।
धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गतिः
बभाष ईषत् स्मितशोभिताननः

iti svamāturniravadyamīpsitaṃ
niśamya puṃsāṃ apavargavardhanam |
dhiyābhinandyātmavatāṃ satāṃ gatiḥ
babhāṣa īṣat smitaśobhitānanaḥ

योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे ।
अत्यन्तोपरतिर्यत्र दुःखस्य च सुखस्य च

yoga ādhyātmikaḥ puṃsāṃ mato niḥśreyasāya me |
atyantoparatiryatra duḥkhasya ca sukhasya ca

तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यं अवोचं पुरानघे ।
ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सर्वाङ्गनैपुणम्

tamimaṃ te pravakṣyāmi yaṃ avocaṃ purānaghe |
ṛṣīṇāṃ śrotukāmānāṃ yogaṃ sarvāṅganaipuṇam

चेतः खल्वस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् ।
गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये

cetaḥ khalvasya bandhāya muktaye cātmano matam |
guṇeṣu saktaṃ bandhāya rataṃ vā puṃsi muktaye

अहं ममाभिमानोत्थैः कामलोभादिभिर्मलैः ।
वीतं यदा मनः शुद्धं अदुःखं असुखं समम्

ahaṃ mamābhimānotthaiḥ kāmalobhādibhirmalaiḥ |
vītaṃ yadā manaḥ śuddhaṃ aduḥkhaṃ asukhaṃ samam

तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम् ।
निरन्तरं स्वयंज्योतिः अणिमानं अखण्डितम्

tadā puruṣa ātmānaṃ kevalaṃ prakṛteḥ param |
nirantaraṃ svayaṃjyotiḥ aṇimānaṃ akhaṇḍitam

ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना ।
परिपश्यति उदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम्

jñānavairāgyayuktena bhaktiyuktena cātmanā |
paripaśyati udāsīnaṃ prakṛtiṃ ca hataujasam

न युज्यमानया भक्त्या भगवति अखिलात्मनि ।
सदृशोऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये

na yujyamānayā bhaktyā bhagavati akhilātmani |
sadṛśo'sti śivaḥ panthā yogināṃ brahmasiddhaye

प्रसङ्गमजरं पाशं आत्मनः कवयो विदुः ।
स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारं अपावृतम्

prasaṅgamajaraṃ pāśaṃ ātmanaḥ kavayo viduḥ |
sa eva sādhuṣu kṛto mokṣadvāraṃ apāvṛtam

तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् ।
अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः

titikṣavaḥ kāruṇikāḥ suhṛdaḥ sarvadehinām |
ajātaśatravaḥ śāntāḥ sādhavaḥ sādhubhūṣaṇāḥ

मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् ।
मत्कृते त्यक्तकर्माणः त्यक्तस्वजनबान्धवाः

mayyananyena bhāvena bhaktiṃ kurvanti ye dṛḍhām |
matkṛte tyaktakarmāṇaḥ tyaktasvajanabāndhavāḥ

मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च ।
तपन्ति विविधास्तापा नैतान् मद्गतचेतसः

madāśrayāḥ kathā mṛṣṭāḥ śṛṇvanti kathayanti ca |
tapanti vividhāstāpā naitān madgatacetasaḥ

ते एते साधवः साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिताः ।
सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्यः सङ्गदोषहरा हि ते

te ete sādhavaḥ sādhvi sarvasaṅgavivarjitāḥ |
saṅgasteṣvatha te prārthyaḥ saṅgadoṣaharā hi te

सतां प्रसङ्गान् मम वीर्यसंविदो
भवन्ति हृत्कर्णरसायनाः कथाः ।
तज्जोषणादाश्वपवर्गवर्त्मनि
श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यति

satāṃ prasaṅgān mama vīryasaṃvido
bhavanti hṛtkarṇarasāyanāḥ kathāḥ |
tajjoṣaṇādāśvapavargavartmani
śraddhā ratirbhaktiranukramiṣyati

भक्त्या पुमान्जातविराग ऐन्द्रियाद्
दृष्टश्रुतान् मद्रचनानुचिन्तया ।
चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो
यतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गैः

bhaktyā pumānjātavirāga aindriyād
dṛṣṭaśrutān madracanānucintayā |
cittasya yatto grahaṇe yogayukto
yatiṣyate ṛjubhiryogamārgaiḥ

असेवयायं प्रकृतेर्गुणानां
ज्ञानेन वैराग्यविजृम्भितेन ।
योगेन मय्यर्पितया च भक्त्या
मां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्धे

asevayāyaṃ prakṛterguṇānāṃ
jñānena vairāgyavijṛmbhitena |
yogena mayyarpitayā ca bhaktyā
māṃ pratyagātmānamihāvarundhe

काचित् त्वय्युचिता भक्तिः कीदृशी मम गोचरा ।
यया पदं ते निर्वाणं अञ्जसा अन्वाश्नवै अहम्

kācit tvayyucitā bhaktiḥ kīdṛśī mama gocarā |
yayā padaṃ te nirvāṇaṃ añjasā anvāśnavai aham

यो योगो भगवद्बाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदितः ।
कीदृशः कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम्

yo yogo bhagavadbāṇo nirvāṇātmaṃstvayoditaḥ |
kīdṛśaḥ kati cāṅgāni yatastattvāvabodhanam

तद् एतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे ।
सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात्

tad etanme vijānīhi yathāhaṃ mandadhīrhare |
sukhaṃ buddhyeya durbodhaṃ yoṣā bhavadanugrahāt

विदित्वार्थं कपिलो मातुरित्थं
जातस्नेहो यत्र तन्वाभिजातः ।
तत्त्वाम्नायं यत्प्रवदन्ति साङ्ख्यं
प्रोवाच वै भक्तिवितानयोगम्

viditvārthaṃ kapilo māturitthaṃ
jātasneho yatra tanvābhijātaḥ |
tattvāmnāyaṃ yatpravadanti sāṅkhyaṃ
provāca vai bhaktivitānayogam

देवानां गुणलिङ्गानां आनुश्रविककर्मणाम् ।
सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या

devānāṃ guṇaliṅgānāṃ ānuśravikakarmaṇām |
sattva evaikamanaso vṛttiḥ svābhāvikī tu yā

अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।
जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा

animittā bhāgavatī bhaktiḥ siddhergarīyasī |
jarayatyāśu yā kośaṃ nigīrṇamanalo yathā

नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन्
मत्पादसेवाभिरता मदीहाः ।
येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य
सभाजयन्ते मम पौरुषाणि

naikātmatāṃ me spṛhayanti kecin
matpādasevābhiratā madīhāḥ |
ye'nyonyato bhāgavatāḥ prasajya
sabhājayante mama pauruṣāṇi

पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्तः
प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि ।
रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि
साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति

paśyanti te me rucirāṇyamba santaḥ
prasannavaktrāruṇalocanāni |
rūpāṇi divyāni varapradāni
sākaṃ vācaṃ spṛhaṇīyāṃ vadanti

तैर्दर्शनीयावयवैरुदार
विलासहासेक्षितवामसूक्तैः ।
हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्तिः
अनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुङ्क्ते

tairdarśanīyāvayavairudāra
vilāsahāsekṣitavāmasūktaiḥ |
hṛtātmano hṛtaprāṇāṃśca bhaktiḥ
anicchato me gatimaṇvīṃ prayuṅkte

अथो विभूतिं मम मायाविनस्तां
ऐश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रवृत्तम् ।
श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां
परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके

atho vibhūtiṃ mama māyāvinastāṃ
aiśvaryamaṣṭāṅgamanupravṛttam |
śriyaṃ bhāgavatīṃ vāspṛhayanti bhadrāṃ
parasya me te'śnuvate tu loke

न कर्हिचिन्मत्पराः शान्तरूपे
नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेतिः ।
येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च
सखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम्

na karhicinmatparāḥ śāntarūpe
naṅkṣyanti no me'nimiṣo leḍhi hetiḥ |
yeṣāmahaṃ priya ātmā sutaśca
sakhā guruḥ suhṛdo daivamiṣṭam

इमं लोकं तथैव अमुं आत्मानं उभयायिनम् ।
आत्मानं अनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः

imaṃ lokaṃ tathaiva amuṃ ātmānaṃ ubhayāyinam |
ātmānaṃ anu ye ceha ye rāyaḥ paśavo gṛhāḥ

विसृज्य सर्वान् अन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् ।
भजन्ति अनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये

visṛjya sarvān anyāṃśca māmevaṃ viśvatomukham |
bhajanti ananyayā bhaktyā tānmṛtyoratipāraye

नान्यत्र मद्भगवतः प्रधानपुरुषेश्वरात् ।
आत्मनः सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते

nānyatra madbhagavataḥ pradhānapuruṣeśvarāt |
ātmanaḥ sarvabhūtānāṃ bhayaṃ tīvraṃ nivartate

मद्भयाद् वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात् ।
वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निः मृत्युश्चरति मद्भयात्

madbhayād vāti vāto'yaṃ sūryastapati madbhayāt |
varṣatīndro dahatyagniḥ mṛtyuścarati madbhayāt

ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिनः ।
क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्ति अकुतोभयम्

jñānavairāgyayuktena bhaktiyogena yoginaḥ |
kṣemāya pādamūlaṃ me praviśanti akutobhayam

एतावान् एव लोकेऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः ।
तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम्

etāvān eva loke'smin puṃsāṃ niḥśreyasodayaḥ |
tīvreṇa bhaktiyogena mano mayyarpitaṃ sthiram