Chapter 24: Bhagwan is born as Kapila

निर्वेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनिः ।
दयालुः शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन्

nirvedavādinīmevaṃ manorduhitaraṃ muniḥ |
dayāluḥ śālinīmāha śuklābhivyāhṛtaṃ smaran

मा खिदो राजपुत्रीत्थं आत्मानं प्रत्यनिन्दिते ।
भगवान् तेऽक्षरो गर्भं अदूरात्सम्प्रपत्स्यते

mā khido rājaputrītthaṃ ātmānaṃ pratyanindite |
bhagavān te'kṣaro garbhaṃ adūrātsamprapatsyate

धृतव्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च ।
तपोद्रविणदानैश्च श्रद्धया चेश्वरं भज

dhṛtavratāsi bhadraṃ te damena niyamena ca |
tapodraviṇadānaiśca śraddhayā ceśvaraṃ bhaja

स त्वयाऽऽराधितः शुक्लो वितन्वन् मामकं यशः ।
छेत्ता ते हृदयग्रन्थिं औदर्यो ब्रह्मभावनः

sa tvayā''rādhitaḥ śuklo vitanvan māmakaṃ yaśaḥ |
chettā te hṛdayagranthiṃ audaryo brahmabhāvanaḥ

देवहूत्यपि सन्देशं गौरवेण प्रजापतेः ।
सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूटस्थं अभजद्गुरुम्

devahūtyapi sandeśaṃ gauraveṇa prajāpateḥ |
samyak śraddhāya puruṣaṃ kūṭasthaṃ abhajadgurum

तस्यां बहुतिथे काले भगवान् मधुसूदनः ।
कार्दमं वीर्यमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि

tasyāṃ bahutithe kāle bhagavān madhusūdanaḥ |
kārdamaṃ vīryamāpanno jajñe'gniriva dāruṇi

अवादयन् तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघनाः ।
गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्ति अप्सरसो मुदा

avādayan tadā vyomni vāditrāṇi ghanāghanāḥ |
gāyanti taṃ sma gandharvā nṛtyanti apsaraso mudā

पेतुः सुमनसो दिव्याः खेचरैः अपवर्जिताः ।
प्रसेदुश्च दिशः सर्वा अम्भांसि च मनांसि च

petuḥ sumanaso divyāḥ khecaraiḥ apavarjitāḥ |
praseduśca diśaḥ sarvā ambhāṃsi ca manāṃsi ca

तत्कर्दमाश्रमपदं सरस्वत्या परिश्रितम् ।
स्वयम्भूः साकं ऋषिभिः मरीच्यादिभिरभ्ययात्

tatkardamāśramapadaṃ sarasvatyā pariśritam |
svayambhūḥ sākaṃ ṛṣibhiḥ marīcyādibhirabhyayāt

भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् ।
तत्त्वसङ्ख्यानविज्ञप्त्यै जातं विद्वानजः स्वराट्

bhagavantaṃ paraṃ brahma sattvenāṃśena śatruhan |
tattvasaṅkhyānavijñaptyai jātaṃ vidvānajaḥ svarāṭ

सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्चिकीर्षितम् ।
प्रहृष्यमाणैरसुभिः कर्दमं चेदमभ्यधात्

sabhājayan viśuddhena cetasā taccikīrṣitam |
prahṛṣyamāṇairasubhiḥ kardamaṃ cedamabhyadhāt

त्वया मेऽपचितिस्तात कल्पिता निर्व्यलीकतः ।
यन्मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान्मानद मानयन्

tvayā me'pacitistāta kalpitā nirvyalīkataḥ |
yanme sañjagṛhe vākyaṃ bhavānmānada mānayan

एतावत्येव शुश्रूषा कार्या पितरि पुत्रकैः ।
बाढं इति अनुमन्येत गौरवेण गुरोर्वचः

etāvatyeva śuśrūṣā kāryā pitari putrakaiḥ |
bāḍhaṃ iti anumanyeta gauraveṇa gurorvacaḥ

इमा दुहितरः सभ्य तव वत्स सुमध्यमाः ।
सर्गमेतं प्रभावैः स्वैः बृंहयिष्यन्ति अनेकधा

imā duhitaraḥ sabhya tava vatsa sumadhyamāḥ |
sargametaṃ prabhāvaiḥ svaiḥ bṛṃhayiṣyanti anekadhā

अतस्त्वं ऋषिमुख्येभ्यो यथाशीलं यथारुचि ।
आत्मजाः परिदेह्यद्य विस्तृणीहि यशो भुवि

atastvaṃ ṛṣimukhyebhyo yathāśīlaṃ yathāruci |
ātmajāḥ paridehyadya vistṛṇīhi yaśo bhuvi

वेदाहमाद्यं पुरुषं अवतीर्णं स्वमायया ।
भूतानां शेवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने

vedāhamādyaṃ puruṣaṃ avatīrṇaṃ svamāyayā |
bhūtānāṃ śevadhiṃ dehaṃ bibhrāṇaṃ kapilaṃ mune

ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणां उद्धरन्जटाः ।
हिरण्यकेशः पद्माक्षः पद्ममुद्रापदाम्बुजः

jñānavijñānayogena karmaṇāṃ uddharanjaṭāḥ |
hiraṇyakeśaḥ padmākṣaḥ padmamudrāpadāmbujaḥ

एष मानवि ते गर्भं प्रविष्टः कैटभार्दनः ।
अविद्यासंशयग्रन्थिं छित्त्वा गां विचरिष्यति

eṣa mānavi te garbhaṃ praviṣṭaḥ kaiṭabhārdanaḥ |
avidyāsaṃśayagranthiṃ chittvā gāṃ vicariṣyati

अयं सिद्धगणाधीशः साङ्ख्याचार्यैः सुसम्मतः ।
लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धनः

ayaṃ siddhagaṇādhīśaḥ sāṅkhyācāryaiḥ susammataḥ |
loke kapila ityākhyāṃ gantā te kīrtivardhanaḥ

तौ आवाश्वास्य जगत्स्रष्टा कुमारैः सहनारदः ।
हंसो हंसेन यानेन त्रिधामपरमं ययौ

tau āvāśvāsya jagatsraṣṭā kumāraiḥ sahanāradaḥ |
haṃso haṃsena yānena tridhāmaparamaṃ yayau

गते शतधृतौ क्षत्तः कर्दमस्तेन चोदितः ।
यथोदितं स्वदुहितॄः प्रादाद्विश्वसृजां ततः

gate śatadhṛtau kṣattaḥ kardamastena coditaḥ |
yathoditaṃ svaduhitṝḥ prādādviśvasṛjāṃ tataḥ

मरीचये कलां प्रादाद् अनसूयां अथात्रये ।
श्रद्धां अङ्गिरसेऽयच्छत् पुलस्त्याय हविर्भुवम्

marīcaye kalāṃ prādād anasūyāṃ athātraye |
śraddhāṃ aṅgirase'yacchat pulastyāya havirbhuvam

पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् ।
ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद् वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम्

pulahāya gatiṃ yuktāṃ kratave ca kriyāṃ satīm |
khyātiṃ ca bhṛgave'yacchad vasiṣṭhāyāpyarundhatīm

अथर्वणेऽददाच्छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते ।
विप्रर्षभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत्

atharvaṇe'dadācchāntiṃ yayā yajño vitanyate |
viprarṣabhān kṛtodvāhān sadārān samalālayat

ततस्त ऋषयः क्षत्तः कृतदारा निमन्त्र्य तम् ।
प्रातिष्ठन् नन्दिमापन्नाः स्वं स्वमाश्रम मण्डलम्

tatasta ṛṣayaḥ kṣattaḥ kṛtadārā nimantrya tam |
prātiṣṭhan nandimāpannāḥ svaṃ svamāśrama maṇḍalam

स चावतीर्णं त्रियुगं आज्ञाय विबुधर्षभम् ।
विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत

sa cāvatīrṇaṃ triyugaṃ ājñāya vibudharṣabham |
vivikta upasaṅgamya praṇamya samabhāṣata

अहो पापच्यमानानां निरये स्वैरमङ्गलैः ।
कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवताः

aho pāpacyamānānāṃ niraye svairamaṅgalaiḥ |
kālena bhūyasā nūnaṃ prasīdantīha devatāḥ

बहुजन्मविपक्वेन सम्यग् योगसमाधिना ।
द्रष्टुं यतन्ते यतयः शून्यागारेषु यत्पदम्

bahujanmavipakvena samyag yogasamādhinā |
draṣṭuṃ yatante yatayaḥ śūnyāgāreṣu yatpadam

स एव भगवानद्य हेलनं न गणय्य नः ।
गृहेषु जातो ग्राम्याणां यः स्वानां पक्षपोषणः

sa eva bhagavānadya helanaṃ na gaṇayya naḥ |
gṛheṣu jāto grāmyāṇāṃ yaḥ svānāṃ pakṣapoṣaṇaḥ

स्वीयं वाक्यमृतं कर्तुमं अतीर्णोऽसि मे गृहे ।
चिकीर्षुर्भगवान् ज्ञानं भक्तानां मानवर्धनः

svīyaṃ vākyamṛtaṃ kartumaṃ atīrṇo'si me gṛhe |
cikīrṣurbhagavān jñānaṃ bhaktānāṃ mānavardhanaḥ

तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव ।
यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानां अरूपिणः

tānyeva te'bhirūpāṇi rūpāṇi bhagavaṃstava |
yāni yāni ca rocante svajanānāṃ arūpiṇaḥ

त्वां सूरिभिस्तत्त्वबुभुत्सयाद्धा
सदाभिवादार्हणपादपीठम् ।
ऐश्वर्यवैराग्ययशोऽवबोध
वीर्यश्रिया पूर्तमहं प्रपद्ये

tvāṃ sūribhistattvabubhutsayāddhā
sadābhivādārhaṇapādapīṭham |
aiśvaryavairāgyayaśo'vabodha
vīryaśriyā pūrtamahaṃ prapadye

परं प्रधानं पुरुषं महान्तं
कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् ।
आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं
स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये

paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ
kālaṃ kaviṃ trivṛtaṃ lokapālam |
ātmānubhūtyānugataprapañcaṃ
svacchandaśaktiṃ kapilaṃ prapadye

आ स्माभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानां
त्वयावतीर्णर्ण उताप्तकामः ।
परिव्रजत्पदवीमास्थितोऽहं
चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोकः

ā smābhipṛcche'dya patiṃ prajānāṃ
tvayāvatīrṇarṇa utāptakāmaḥ |
parivrajatpadavīmāsthito'haṃ
cariṣye tvāṃ hṛdi yuñjan viśokaḥ

मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके ।
अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने

mayā proktaṃ hi lokasya pramāṇaṃ satyalaukike |
athājani mayā tubhyaṃ yadavocamṛtaṃ mune

एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन् मुमुक्षूणां दुराशयात् ।
प्रसङ्ख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदर्शने

etanme janma loke'smin mumukṣūṇāṃ durāśayāt |
prasaṅkhyānāya tattvānāṃ sammatāyātmadarśane

एष आत्मपथोऽव्यक्तो नष्टः कालेन भूयसा ।
तं प्रवर्तयितुं देहं इमं विद्धि मया भृतम्

eṣa ātmapatho'vyakto naṣṭaḥ kālena bhūyasā |
taṃ pravartayituṃ dehaṃ imaṃ viddhi mayā bhṛtam

गच्छ कामं मयाऽऽपृष्टो मयि सन्न्यस्तकर्मणा ।
जित्वा सुदुर्जयं मृत्युं अमृतत्वाय मां भज

gaccha kāmaṃ mayā''pṛṣṭo mayi sannyastakarmaṇā |
jitvā sudurjayaṃ mṛtyuṃ amṛtatvāya māṃ bhaja

मामात्मानं स्वयंज्योतिः सर्वभूतगुहाशयम् ।
आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि

māmātmānaṃ svayaṃjyotiḥ sarvabhūtaguhāśayam |
ātmanyevātmanā vīkṣya viśoko'bhayamṛcchasi

मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम् ।
वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति

mātra ādhyātmikīṃ vidyāṃ śamanīṃ sarvakarmaṇām |
vitariṣye yayā cāsau bhayaṃ cātitariṣyati

एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापतिः ।
दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह

evaṃ samuditastena kapilena prajāpatiḥ |
dakṣiṇīkṛtya taṃ prīto vanameva jagāma ha

व्रतं स आस्थितो मौनं आत्मैकशरणो मुनिः ।
निःसङ्गो व्यचरत् क्षोणीं अनग्निरनिकेतनः

vrataṃ sa āsthito maunaṃ ātmaikaśaraṇo muniḥ |
niḥsaṅgo vyacarat kṣoṇīṃ anagniraniketanaḥ

मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत् सदसतः परम् ।
गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते

mano brahmaṇi yuñjāno yattat sadasataḥ param |
guṇāvabhāse viguṇa ekabhaktyānubhāvite

निरहङ्कृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्वः समदृक् स्वदृक् ।
प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीरः प्रशान्तोर्मिरिवोदधिः

nirahaṅkṛtirnirmamaśca nirdvandvaḥ samadṛk svadṛk |
pratyakpraśāntadhīrdhīraḥ praśāntormirivodadhiḥ

वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि ।
परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धनः

vāsudeve bhagavati sarvajñe pratyagātmani |
pareṇa bhaktibhāvena labdhātmā muktabandhanaḥ

आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तं अवस्थितम् ।
अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि

ātmānaṃ sarvabhūteṣu bhagavantaṃ avasthitam |
apaśyatsarvabhūtāni bhagavatyapi cātmani

इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा ।
भगवद्भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गतिः

icchādveṣavihīnena sarvatra samacetasā |
bhagavadbhaktiyuktena prāptā bhāgavatī gatiḥ