Chapter 26: Kapila sets out the tattvas of Sankhya

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् ।
यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः

atha te sampravakṣyāmi tattvānāṃ lakṣaṇaṃ pṛthak |
yadviditvā vimucyeta puruṣaḥ prākṛtairguṇaiḥ

ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् ।
यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम्

jñānaṃ niḥśreyasārthāya puruṣasyātmadarśanam |
yadāhurvarṇaye tatte hṛdayagranthibhedanam

अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।
प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिः विश्वं येन समन्वितम्

anādirātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ |
pratyagdhāmā svayaṃjyotiḥ viśvaṃ yena samanvitam

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभुः ।
यदृच्छयैवोपगतां अभ्यपद्यत लीलया

sa eṣa prakṛtiṃ sūkṣmāṃ daivīṃ guṇamayīṃ vibhuḥ |
yadṛcchayaivopagatāṃ abhyapadyata līlayā

गुणैर्विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः ।
विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया

guṇairvicitrāḥ sṛjatīṃ sarūpāḥ prakṛtiṃ prajāḥ |
vilokya mumuhe sadyaḥ sa iha jñānagūhayā

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् ।
कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते

evaṃ parābhidhyānena kartṛtvaṃ prakṛteḥ pumān |
karmasu kriyamāṇeṣu guṇairātmani manyate

तदस्य संसृतिर्बन्धः पारतन्त्र्यं च तत्कृतम् ।
भवति अकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः

tadasya saṃsṛtirbandhaḥ pāratantryaṃ ca tatkṛtam |
bhavati akarturīśasya sākṣiṇo nirvṛtātmanaḥ

कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।
भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम्

kāryakāraṇakartṛtve kāraṇaṃ prakṛtiṃ viduḥ |
bhoktṛtve sukhaduḥkhānāṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param

प्रकृतेः पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम ।
ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम्

prakṛteḥ puruṣasyāpi lakṣaṇaṃ puruṣottama |
brūhi kāraṇayorasya sadasacca yadātmakam

यत्तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुः अविशेषं विशेषवत्

yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam |
pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuḥ aviśeṣaṃ viśeṣavat

पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा ।
एतत् चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः

pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā |
etat caturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ

महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभः ।
तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे

mahābhūtāni pañcaiva bhūrāpo'gnirmarunnabhaḥ |
tanmātrāṇi ca tāvanti gandhādīni matāni me

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग् दृक् रसननासिकाः ।
वाक्करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते

indriyāṇi daśa śrotraṃ tvag dṛk rasananāsikāḥ |
vākkarau caraṇau meḍhraṃ pāyurdaśama ucyate

मनो बुद्धिरहङ्कारः चित्तमित्यन्तरात्मकम् ।
चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया

mano buddhirahaṅkāraḥ cittamityantarātmakam |
caturdhā lakṣyate bhedo vṛttyā lakṣaṇarūpayā

एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह ।
सन्निवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः

etāvāneva saṅkhyāto brahmaṇaḥ saguṇasya ha |
sanniveśo mayā prokto yaḥ kālaḥ pañcaviṃśakaḥ

प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालमेके यतो भयम् ।
अहङ्कारविमूढस्य कर्तुः प्रकृतिमीयुषः

prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālameke yato bhayam |
ahaṅkāravimūḍhasya kartuḥ prakṛtimīyuṣaḥ

प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि ।
चेष्टा यतः स भगवान् काल इत्युपलक्षितः

prakṛterguṇasāmyasya nirviśeṣasya mānavi |
ceṣṭā yataḥ sa bhagavān kāla ityupalakṣitaḥ

अन्तः पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहिः ।
समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवान् आत्ममायया

antaḥ puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa yo bahiḥ |
samanvetyeṣa sattvānāṃ bhagavān ātmamāyayā

दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् ।
आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम्

daivātkṣubhitadharmiṇyāṃ svasyāṃ yonau paraḥ pumān |
ādhatta vīryaṃ sāsūta mahattattvaṃ hiraṇmayam

विश्वमात्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगदङ्कुरः ।
स्वतेजसापिबत् तीव्रं आत्मप्रस्वापनं तमः

viśvamātmagataṃ vyañjan kūṭastho jagadaṅkuraḥ |
svatejasāpibat tīvraṃ ātmaprasvāpanaṃ tamaḥ

यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् ।
यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम्

yattatsattvaguṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam |
yadāhurvāsudevākhyaṃ cittaṃ tanmahadātmakam

स्वच्छत्वं अविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतसः ।
वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा

svacchatvaṃ avikāritvaṃ śāntatvamiti cetasaḥ |
vṛttibhirlakṣaṇaṃ proktaṃ yathāpāṃ prakṛtiḥ parā

महत्तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यसम्भवात् ।
क्रियाशक्तिः अहङ्कारः त्रिविधः समपद्यत

mahattattvād vikurvāṇād bhagavadvīryasambhavāt |
kriyāśaktiḥ ahaṅkāraḥ trividhaḥ samapadyata

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भवः ।
मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि

vaikārikastaijasaśca tāmasaśca yato bhavaḥ |
manasaścendriyāṇāṃ ca bhūtānāṃ mahatāmapi

सहस्रशिरसं साक्षाद् यं अनन्तं प्रचक्षते ।
सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम्

sahasraśirasaṃ sākṣād yaṃ anantaṃ pracakṣate |
saṅkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriyamanomayam

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् ।
शान्तघोरविमूढत्वं इति वा स्यादहङ्कृतेः

kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ceti lakṣaṇam |
śāntaghoravimūḍhatvaṃ iti vā syādahaṅkṛteḥ

वैकारिकाद् विकुर्वाणात् मनस्तत्त्वमजायत ।
यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भवः

vaikārikād vikurvāṇāt manastattvamajāyata |
yatsaṅkalpavikalpābhyāṃ vartate kāmasambhavaḥ

यद् विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणां अधीश्वरम् ।
शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः

yad vidurhyaniruddhākhyaṃ hṛṣīkāṇāṃ adhīśvaram |
śāradendīvaraśyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ

तैजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्सति ।
द्रव्यस्फुरणविज्ञानं इन्द्रियाणामनुग्रहः

taijasāttu vikurvāṇād buddhitattvamabhūtsati |
dravyasphuraṇavijñānaṃ indriyāṇāmanugrahaḥ

संशयोऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च ।
स्वाप इत्युच्यते बुद्धेः लक्षणं वृत्तितः पृथक्

saṃśayo'tha viparyāso niścayaḥ smṛtireva ca |
svāpa ityucyate buddheḥ lakṣaṇaṃ vṛttitaḥ pṛthak

तैजसानि इन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागशः ।
प्राणस्य हि क्रियाशक्तिः बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता

taijasāni indriyāṇyeva kriyājñānavibhāgaśaḥ |
prāṇasya hi kriyāśaktiḥ buddhervijñānaśaktitā

तामसाच्च विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यचोदितात् ।
शब्दमात्रं अभूत् तस्मात् नभः श्रोत्रं तु शब्दगम्

tāmasācca vikurvāṇād bhagavadvīryacoditāt |
śabdamātraṃ abhūt tasmāt nabhaḥ śrotraṃ tu śabdagam

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च ।
तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः

arthāśrayatvaṃ śabdasya draṣṭurliṅgatvameva ca |
tanmātratvaṃ ca nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo viduḥ

भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च ।
प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम्

bhūtānāṃ chidradātṛtvaṃ bahirantarameva ca |
prāṇendriyātmadhiṣṇyatvaṃ nabhaso vṛttilakṣaṇam

नभसः शब्दतन्मात्रात् कालगत्या विकुर्वतः ।
स्पर्शोऽभवत्ततो वायुः त्वक् स्पर्शस्य च सङ्ग्रहः

nabhasaḥ śabdatanmātrāt kālagatyā vikurvataḥ |
sparśo'bhavattato vāyuḥ tvak sparśasya ca saṅgrahaḥ

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च ।
एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः

mṛdutvaṃ kaṭhinatvaṃ ca śaityamuṣṇatvameva ca |
etatsparśasya sparśatvaṃ tanmātratvaṃ nabhasvataḥ

चालनं व्यूहनं प्राप्तिः नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः ।
सर्वेन्द्रियाणां आत्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम्

cālanaṃ vyūhanaṃ prāptiḥ netṛtvaṃ dravyaśabdayoḥ |
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ vāyoḥ karmābhilakṣaṇam

वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद् रूपं दैवेरितादभूत् ।
समुत्थितं ततस्तेजः चक्षू रूपोपलम्भनम्

vāyośca sparśatanmātrād rūpaṃ daiveritādabhūt |
samutthitaṃ tatastejaḥ cakṣū rūpopalambhanam

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च ।
तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तयः

dravyākṛtitvaṃ guṇatā vyaktisaṃsthātvameva ca |
tejastvaṃ tejasaḥ sādhvi rūpamātrasya vṛttayaḥ

द्योतनं पचनं पानं अदनं हिममर्दनम् ।
तेजसो वृत्तयस्त्वेताः शोषणं क्षुत्तृडेव च

dyotanaṃ pacanaṃ pānaṃ adanaṃ himamardanam |
tejaso vṛttayastvetāḥ śoṣaṇaṃ kṣuttṛḍeva ca

रूपमात्राद् विकुर्वाणात् तेजसो दैवचोदितात् ।
रसमात्रं अभूत् तस्मात् अम्भो जिह्वा रसग्रहः

rūpamātrād vikurvāṇāt tejaso daivacoditāt |
rasamātraṃ abhūt tasmāt ambho jihvā rasagrahaḥ

कषायो मधुरस्तिक्तः कट्वम्ल इति नैकधा ।
भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते

kaṣāyo madhurastiktaḥ kaṭvamla iti naikadhā |
bhautikānāṃ vikāreṇa rasa eko vibhidyate

क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् ।
तापापनोदो भूयस्त्वं अम्भसो वृत्तयस्त्विमाः

kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛptiḥ prāṇanāpyāyanondanam |
tāpāpanodo bhūyastvaṃ ambhaso vṛttayastvimāḥ

रसमात्राद् विकुर्वाणात् अम्भसो दैवचोदितात् ।
गन्धमात्रं अभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धगः

rasamātrād vikurvāṇāt ambhaso daivacoditāt |
gandhamātraṃ abhūt tasmāt pṛthvī ghrāṇastu gandhagaḥ

करम्भपूतिसौरभ्य शान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् ।
द्रव्यावयववैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते

karambhapūtisaurabhya śāntogrāmlādibhiḥ pṛthak |
dravyāvayavavaiṣamyād gandha eko vibhidyate

भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् ।
सर्वसत्त्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम्

bhāvanaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ dhāraṇaṃ sadviśeṣaṇam |
sarvasattvaguṇodbhedaḥ pṛthivīvṛttilakṣaṇam

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते ।
वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदुः

nabhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tacchrotramucyate |
vāyorguṇaviśeṣo'rtho yasya tatsparśanaṃ viduḥ

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते ।
अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः ।
भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते

tejoguṇaviśeṣo'rtho yasya taccakṣurucyate |
ambhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tadrasanaṃ viduḥ |
bhūmerguṇaviśeṣo'rtho yasya sa ghrāṇa ucyate

परस्य दृश्यते धर्मो हि, अपरस्मिन् समन्वयात् ।
अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते

parasya dṛśyate dharmo hi, aparasmin samanvayāt |
ato viśeṣo bhāvānāṃ bhūmāvevopalakṣyate

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै ।
कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत्

etānyasaṃhatya yadā mahadādīni sapta vai |
kālakarmaguṇopeto jagadādirupāviśat

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डं अचेतनम् ।
उत्थितं पुरुषो यस्मात् उदतिष्ठदसौ विराट्

tatastenānuviddhebhyo yuktebhyo'ṇḍaṃ acetanam |
utthitaṃ puruṣo yasmāt udatiṣṭhadasau virāṭ

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरैः ।
तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहिः ।
यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरेः

etadaṇḍaṃ viśeṣākhyaṃ kramavṛddhairdaśottaraiḥ |
toyādibhiḥ parivṛtaṃ pradhānenāvṛtairbahiḥ |
yatra lokavitāno'yaṃ rūpaṃ bhagavato hareḥ

हिरण्मयाद् अण्डकोशाद् उत्थाय सलिलेशयात् ।
तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम्

hiraṇmayād aṇḍakośād utthāya salileśayāt |
tamāviśya mahādevo bahudhā nirbibheda kham

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् ।
वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोऽतो घ्राण एतयोः

nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato'bhavat |
vāṇyā vahniratho nāse prāṇo'to ghrāṇa etayoḥ

घ्राणात् वायुरभिद्येतां अक्षिणी चक्षुरेतयोः ।
तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः

ghrāṇāt vāyurabhidyetāṃ akṣiṇī cakṣuretayoḥ |
tasmātsūryo nyabhidyetāṃ karṇau śrotraṃ tato diśaḥ

निर्बिभेद विराजस्त्वग् रोमश्मश्र्वादयस्ततः ।
तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे ततः

nirbibheda virājastvag romaśmaśrvādayastataḥ |
tata oṣadhayaścāsan śiśnaṃ nirbibhide tataḥ

रेतस्तस्मादाप आसन् निरभिद्यत वै गुदम् ।
गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्करः

retastasmādāpa āsan nirabhidyata vai gudam |
gudādapāno'pānācca mṛtyurlokabhayaṅkaraḥ

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् ।
पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरिः

hastau ca nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tataḥ svarāṭ |
pādau ca nirabhidyetāṃ gatistābhyāṃ tato hariḥ

नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् ।
नद्यस्ततः समभवन् उदरं निरभिद्यत

nāḍyo'sya nirabhidyanta tābhyo lohitamābhṛtam |
nadyastataḥ samabhavan udaraṃ nirabhidyata

क्षुत्पिपासे ततः स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् ।
अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम्

kṣutpipāse tataḥ syātāṃ samudrastvetayorabhūt |
athāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayānmana utthitam

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पतिः ।
अहङ्कारस्ततो रुद्रः चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत्

manasaścandramā jāto buddhirbuddhergirāṃ patiḥ |
ahaṅkārastato rudraḥ cittaṃ caityastato'bhavat

एते हि अभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् ।
पुनराविविशुः खानि तमुत्थापयितुं क्रमात्

ete hi abhyutthitā devā naivāsyotthāpane'śakan |
punarāviviśuḥ khāni tamutthāpayituṃ kramāt

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
घ्राणेन नासिके वायुः नोदतिष्ठत् तदा विराट्

vahnirvācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhat tadā virāṭ |
ghrāṇena nāsike vāyuḥ nodatiṣṭhat tadā virāṭ

अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत् तदा विराट्

akṣiṇī cakṣuṣādityo nodatiṣṭhat tadā virāṭ |
śrotreṇa karṇau ca diśo nodatiṣṭhat tadā virāṭ

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत् तदा विराट्

tvacaṃ romabhiroṣadhyo nodatiṣṭhat tadā virāṭ |
retasā śiśnamāpastu nodatiṣṭhat tadā virāṭ

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत् तदा विराट्

gudaṃ mṛtyurapānena nodatiṣṭhat tadā virāṭ |
hastāvindro balenaiva nodatiṣṭhat tadā virāṭ

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् तदा विराट्

viṣṇurgatyaiva caraṇau nodatiṣṭhat tadā virāṭ |
nāḍīrnadyo lohitena nodatiṣṭhat tadā virāṭ

क्षुत्तृड्भ्यां उदरं सिन्धुः नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत् तदा विराट्

kṣuttṛḍbhyāṃ udaraṃ sindhuḥ nodatiṣṭhat tadā virāṭ |
hṛdayaṃ manasā candro nodatiṣṭhat tadā virāṭ

बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट्

buddhyā brahmāpi hṛdayaṃ nodatiṣṭhat tadā virāṭ |
rudro'bhimatyā hṛdayaṃ nodatiṣṭhat tadā virāṭ

चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद्यदा ।
विराट्तदैव पुरुषः सलिलाद् उदतिष्ठत

cittena hṛdayaṃ caityaḥ kṣetrajñaḥ prāviśadyadā |
virāṭtadaiva puruṣaḥ salilād udatiṣṭhata

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधियः ।
प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा

yathā prasuptaṃ puruṣaṃ prāṇendriyamanodhiyaḥ |
prabhavanti vinā yena notthāpayitumojasā

तमस्मिन् प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया ।
भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत्

tamasmin pratyagātmānaṃ dhiyā yogapravṛttayā |
bhaktyā viraktyā jñānena vivicyātmani cintayet