Chapter 23: Devahuti's service and the flying palace

पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिं इङ्कितकोविदा ।
नित्यं पर्यचरत् प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम्

pitṛbhyāṃ prasthite sādhvī patiṃ iṅkitakovidā |
nityaṃ paryacarat prītyā bhavānīva bhavaṃ prabhum

विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च ।
शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भोः

viśrambheṇātmaśaucena gauraveṇa damena ca |
śuśrūṣayā sauhṛdena vācā madhurayā ca bhoḥ

विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् ।
अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत्

visṛjya kāmaṃ dambhaṃ ca dveṣaṃ lobhamaghaṃ madam |
apramattodyatā nityaṃ tejīyāṃsamatoṣayat

स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् ।
दैवाद्गरीयसः पत्युः आशासानां महाशिषः

sa vai devarṣivaryastāṃ mānavīṃ samanuvratām |
daivādgarīyasaḥ patyuḥ āśāsānāṃ mahāśiṣaḥ

कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया ।
प्रेमगद्गदया वाचा पीडितः कृपयाब्रवीत्

kālena bhūyasā kṣāmāṃ karśitāṃ vratacaryayā |
premagadgadayā vācā pīḍitaḥ kṛpayābravīt

तुष्टोऽहमद्य तव मानवि मानदायाः
शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या ।
यो देहिनामयमतीव सुहृत्स्वदेहो
नावेक्षितः समुचितः क्षपितुं मदर्थे

tuṣṭo'hamadya tava mānavi mānadāyāḥ
śuśrūṣayā paramayā parayā ca bhaktyā |
yo dehināmayamatīva suhṛtsvadeho
nāvekṣitaḥ samucitaḥ kṣapituṃ madarthe

ये मे स्वधर्मनिरतस्य तपःसमाधि
विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादाः ।
तानेव ते मदनुसेवनयावरुद्धान्
दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान्

ye me svadharmaniratasya tapaḥsamādhi
vidyātmayogavijitā bhagavatprasādāḥ |
tāneva te madanusevanayāvaruddhān
dṛṣṭiṃ prapaśya vitarāmyabhayānaśokān

अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ
विभ्रंशितार्थरचनाः किमुरुक्रमस्य ।
सिद्धासि भुङ्क्ष्व विभवान् निजधर्मदोहान्
दिव्यान् नरैर्दुरधिगान् नृपविक्रियाभिः

anye punarbhagavato bhruva udvijṛmbha
vibhraṃśitārtharacanāḥ kimurukramasya |
siddhāsi bhuṅkṣva vibhavān nijadharmadohān
divyān narairduradhigān nṛpavikriyābhiḥ

एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया
विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् ।
सम्प्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद्
व्रीडावलोकविलसद् हसिताननाह

evaṃ bruvāṇamabalākhilayogamāyā
vidyāvicakṣaṇamavekṣya gatādhirāsīt |
sampraśrayapraṇayavihvalayā gireṣad
vrīḍāvalokavilasad hasitānanāha

राद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग
मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्तः ।
यस्तेऽभ्यधायि समयः सकृदङ्गसङ्गो
भूयाद्गरीयसि गुणः प्रसवः सतीनाम्

rāddhaṃ bata dvijavṛṣaitadamoghayoga
māyādhipe tvayi vibho tadavaimi bhartaḥ |
yaste'bhyadhāyi samayaḥ sakṛdaṅgasaṅgo
bhūyādgarīyasi guṇaḥ prasavaḥ satīnām

तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशं
येनैष मे कर्शितोऽतिरिरंसयाऽऽत्मा ।
सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधर्षिताया
दीनस्तदीश भवनं सदृशं विचक्ष्व

tatretikṛtyamupaśikṣa yathopadeśaṃ
yenaiṣa me karśito'tiriraṃsayā''tmā |
siddhyeta te kṛtamanobhavadharṣitāyā
dīnastadīśa bhavanaṃ sadṛśaṃ vicakṣva

प्रियायाः प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थितः ।
विमानं कामगं क्षत्तः तर्ह्येवाविरचीकरत्

priyāyāḥ priyamanvicchan kardamo yogamāsthitaḥ |
vimānaṃ kāmagaṃ kṣattaḥ tarhyevāviracīkarat

सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् ।
सर्वर्द्ध्युपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम्

sarvakāmadughaṃ divyaṃ sarvaratnasamanvitam |
sarvarddhyupacayodarkaṃ maṇistambhairupaskṛtam

दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् ।
पट्टिकाभिः पताकाभिः विचित्राभिः अलङ्कृतम्

divyopakaraṇopetaṃ sarvakālasukhāvaham |
paṭṭikābhiḥ patākābhiḥ vicitrābhiḥ alaṅkṛtam

स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिः मञ्जुशिञ्जत् षडङ्घ्रिभिः ।
दुकूलक्षौमकौशेयैः नानावस्त्रैः विराजितम्

sragbhirvicitramālyābhiḥ mañjuśiñjat ṣaḍaṅghribhiḥ |
dukūlakṣaumakauśeyaiḥ nānāvastraiḥ virājitam

उपर्युपरि विन्यस्त निलयेषु पृथक्पृथक् ।
क्षिप्तैः कशिपुभिः कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनैः

uparyupari vinyasta nilayeṣu pṛthakpṛthak |
kṣiptaiḥ kaśipubhiḥ kāntaṃ paryaṅkavyajanāsanaiḥ

तत्र तत्र विनिक्षिप्त नानाशिल्पोपशोभितम् ।
महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभिः

tatra tatra vinikṣipta nānāśilpopaśobhitam |
mahāmarakatasthalyā juṣṭaṃ vidrumavedibhiḥ

द्वाःसु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत् ।
शिखरेषु इन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैः अधिश्रितम्

dvāḥsu vidrumadehalyā bhātaṃ vajrakapāṭavat |
śikhareṣu indranīleṣu hemakumbhaiḥ adhiśritam

चक्षुष्मत् पद्मरागाग्र्यैः वज्रभित्तिषु निर्मितैः ।
जुष्टं विचित्रवैतानैः महार्हैः हेमतोरणैः

cakṣuṣmat padmarāgāgryaiḥ vajrabhittiṣu nirmitaiḥ |
juṣṭaṃ vicitravaitānaiḥ mahārhaiḥ hematoraṇaiḥ

हंसपारावतव्रातैः तत्र तत्र निकूजितम् ।
कृत्रिमान् मन्यमानैः स्वान् अधिरुह्याधिरुह्य च

haṃsapārāvatavrātaiḥ tatra tatra nikūjitam |
kṛtrimān manyamānaiḥ svān adhiruhyādhiruhya ca

विहारस्थानविश्राम संवेशप्राङ्गणाजिरैः ।
यथोपजोषं रचितैः विस्मापनम् इवात्मनः

vihārasthānaviśrāma saṃveśaprāṅgaṇājiraiḥ |
yathopajoṣaṃ racitaiḥ vismāpanam ivātmanaḥ

ईदृग्गृहं तत्पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा ।
सर्वभूताशयाभिज्ञः प्रावोचत् कर्दमः स्वयम्

īdṛggṛhaṃ tatpaśyantīṃ nātiprītena cetasā |
sarvabhūtāśayābhijñaḥ prāvocat kardamaḥ svayam

निमज्ज्यास्मिन् ह्रदे भीरु विमानं इदमारुह ।
इदं शुक्लकृतं तीर्थं आशिषां यापकं नृणाम्

nimajjyāsmin hrade bhīru vimānaṃ idamāruha |
idaṃ śuklakṛtaṃ tīrthaṃ āśiṣāṃ yāpakaṃ nṛṇām

सा तद्भर्तुः समादाय वचः कुवलयेक्षणा ।
सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्धजान्

sā tadbhartuḥ samādāya vacaḥ kuvalayekṣaṇā |
sarajaṃ bibhratī vāso veṇībhūtāṃśca mūrdhajān

अङ्गं च मलपङ्केन सञ्छन्नं शबलस्तनम् ।
आविवेश सरस्वत्याः सरः शिवजलाशयम्

aṅgaṃ ca malapaṅkena sañchannaṃ śabalastanam |
āviveśa sarasvatyāḥ saraḥ śivajalāśayam

सान्तः सरसि वेश्मस्थाः शतानि दश कन्यकाः ।
सर्वाः किशोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धयः

sāntaḥ sarasi veśmasthāḥ śatāni daśa kanyakāḥ |
sarvāḥ kiśoravayaso dadarśotpalagandhayaḥ

तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचुः प्राञ्जलयः स्त्रियः ।
वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि नः करवाम किम्

tāṃ dṛṣṭvā sahasotthāya procuḥ prāñjalayaḥ striyaḥ |
vayaṃ karmakarīstubhyaṃ śādhi naḥ karavāma kim

स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् ।
दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदाः

snānena tāṃ mahārheṇa snāpayitvā manasvinīm |
dukūle nirmale nūtne dadurasyai ca mānadāḥ

भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च ।
अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम्

bhūṣaṇāni parārdhyāni varīyāṃsi dyumanti ca |
annaṃ sarvaguṇopetaṃ pānaṃ caivāmṛtāsavam

अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् ।
विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम्

athādarśe svamātmānaṃ sragviṇaṃ virajāmbaram |
virajaṃ kṛtasvastyayanaṃ kanyābhirbahumānitam

स्नातं कृतशिरःस्नानं सर्वाभरणभूषितम् ।
निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत् काञ्चननूपुरम्

snātaṃ kṛtaśiraḥsnānaṃ sarvābharaṇabhūṣitam |
niṣkagrīvaṃ valayinaṃ kūjat kāñcananūpuram

श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया ।
हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम्

śroṇyoradhyastayā kāñcyā kāñcanyā bahuratnayā |
hāreṇa ca mahārheṇa rucakena ca bhūṣitam

सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्ण स्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा ।
पद्मकोशस्पृधा नीलैः अलकैश्च लसन्मुखम्

sudatā subhruvā ślakṣṇa snigdhāpāṅgena cakṣuṣā |
padmakośaspṛdhā nīlaiḥ alakaiśca lasanmukham

यदा सस्मार ऋषभं ऋषीणां दयितं पतिम् ।
तत्र चास्ते सह स्त्रीभिः यत्रास्ते स प्रजापतिः

yadā sasmāra ṛṣabhaṃ ṛṣīṇāṃ dayitaṃ patim |
tatra cāste saha strībhiḥ yatrāste sa prajāpatiḥ

भर्तुः पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा ।
निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत

bhartuḥ purastādātmānaṃ strīsahasravṛtaṃ tadā |
niśāmya tadyogagatiṃ saṃśayaṃ pratyapadyata

स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् ।
आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम्

sa tāṃ kṛtamalasnānāṃ vibhrājantīmapūrvavat |
ātmano bibhratīṃ rūpaṃ saṃvītarucirastanīm

विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् ।
जातभावो विमानं तद् आरोहयद् अमित्रहन्

vidyādharīsahasreṇa sevyamānāṃ suvāsasam |
jātabhāvo vimānaṃ tad ārohayad amitrahan

तस्मिन् अलुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तो
विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने ।
बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्यः
ताराभिरावृत इव उडुपतिः नभःस्थः

tasmin aluptamahimā priyayānurakto
vidyādharībhirupacīrṇavapurvimāne |
babhrāja utkacakumudgaṇavānapīcyaḥ
tārābhirāvṛta iva uḍupatiḥ nabhaḥsthaḥ

तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र
द्रोणीष्वनङ्गसखमारुतसौभगासु ।
सिद्धैर्नुतो द्युधुनिपातशिवस्वनासु
रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी

tenāṣṭalokapavihārakulācalendra
droṇīṣvanaṅgasakhamārutasaubhagāsu |
siddhairnuto dyudhunipātaśivasvanāsu
reme ciraṃ dhanadavallalanāvarūthī

वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके ।
मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रतः

vaiśrambhake surasane nandane puṣpabhadrake |
mānase caitrarathye ca sa reme rāmayā rataḥ

भ्राजिष्णुना विमानेन कामगेन महीयसा ।
वैमानिकानत्यशेत चरन् लोकान् यथानिलः

bhrājiṣṇunā vimānena kāmagena mahīyasā |
vaimānikānatyaśeta caran lokān yathānilaḥ

किं दुरापादनं तेषां पुंसां उद्दामचेतसाम् ।
यैराश्रितस्तीर्थपदः चरणो व्यसनात्ययः

kiṃ durāpādanaṃ teṣāṃ puṃsāṃ uddāmacetasām |
yairāśritastīrthapadaḥ caraṇo vyasanātyayaḥ

प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्वसंस्थया ।
बह्वाश्चर्यं महायोगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत

prekṣayitvā bhuvo golaṃ patnyai yāvān svasaṃsthayā |
bahvāścaryaṃ mahāyogī svāśramāya nyavartata

विभज्य नवधाऽऽत्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् ।
रामां निरमयन् रेमे वर्षपूगान् मुहूर्तवत्

vibhajya navadhā''tmānaṃ mānavīṃ suratotsukām |
rāmāṃ niramayan reme varṣapūgān muhūrtavat

तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता ।
न चाबुध्यत तं कालं पत्यापीच्येन सङ्गता

tasmin vimāna utkṛṣṭāṃ śayyāṃ ratikarīṃ śritā |
na cābudhyata taṃ kālaṃ patyāpīcyena saṅgatā

एवं योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयोः ।
शतं व्यतीयुः शरदः कामलालसयोर्मनाक्

evaṃ yogānubhāvena dampatyo ramamāṇayoḥ |
śataṃ vyatīyuḥ śaradaḥ kāmalālasayormanāk

तस्यां आधत्त रेतस्तां भावयन् आत्मनाऽऽत्मवित् ।
नोधा विधाय रूपं स्वं सर्वसङ्कल्पविद्विभुः

tasyāṃ ādhatta retastāṃ bhāvayan ātmanā''tmavit |
nodhā vidhāya rūpaṃ svaṃ sarvasaṅkalpavidvibhuḥ

अतः सा सुषुवे सद्यो देवहूतिः स्त्रियः प्रजाः ।
सर्वास्ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो लोहितोत्पलगन्धयः

ataḥ sā suṣuve sadyo devahūtiḥ striyaḥ prajāḥ |
sarvāstāścārusarvāṅgyo lohitotpalagandhayaḥ

पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदाऽऽलक्ष्योशती बहिः ।
स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता

patiṃ sā pravrajiṣyantaṃ tadā''lakṣyośatī bahiḥ |
smayamānā viklavena hṛdayena vidūyatā

लिखन्त्यधोमुखी भूमिं पदा नखमणिश्रिया ।
उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रुकलां शनैः

likhantyadhomukhī bhūmiṃ padā nakhamaṇiśriyā |
uvāca lalitāṃ vācaṃ nirudhyāśrukalāṃ śanaiḥ

सर्वं तद्भगवान् मह्यं उपोवाह प्रतिश्रुतम् ।
अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमर्हसि

sarvaṃ tadbhagavān mahyaṃ upovāha pratiśrutam |
athāpi me prapannāyā abhayaṃ dātumarhasi

ब्रह्मन् दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्याः पतयः समाः ।
कश्चित्स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम्

brahman duhitṛbhistubhyaṃ vimṛgyāḥ patayaḥ samāḥ |
kaścitsyānme viśokāya tvayi pravrajite vanam

एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो ।
इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मनः

etāvatālaṃ kālena vyatikrāntena me prabho |
indriyārthaprasaṅgena parityaktaparātmanaḥ

इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृतः ।
अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्तु अभयाय मे

indriyārtheṣu sajjantyā prasaṅgastvayi me kṛtaḥ |
ajānantyā paraṃ bhāvaṃ tathāpyastu abhayāya me

सङ्गो यः संसृतेर्हेतुः असत्सु विहितोऽधिया ।
स एव साधुषु कृतो निःसङ्गत्वाय कल्पते

saṅgo yaḥ saṃsṛterhetuḥ asatsu vihito'dhiyā |
sa eva sādhuṣu kṛto niḥsaṅgatvāya kalpate

नेह यत्कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते ।
न तीर्थपदसेवायै जीवन्नपि मृतो हि सः

neha yatkarma dharmāya na virāgāya kalpate |
na tīrthapadasevāyai jīvannapi mṛto hi saḥ

साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम् ।
यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात्

sāhaṃ bhagavato nūnaṃ vañcitā māyayā dṛḍham |
yattvāṃ vimuktidaṃ prāpya na mumukṣeya bandhanāt