Chapter 11: The measures of time

चरमः सद्विशेषाणां अनेकोऽसंयुतः सदा ।
परमाणुः स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यतः

caramaḥ sadviśeṣāṇāṃ aneko'saṃyutaḥ sadā |
paramāṇuḥ sa vijñeyo nṛṇāmaikyabhramo yataḥ

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् ।
कैवल्यं परममहान् अविशेषो निरन्तरः

sata eva padārthasya svarūpāvasthitasya yat |
kaivalyaṃ paramamahān aviśeṣo nirantaraḥ

एवं कालोऽप्यनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम ।
संस्थानभुक्त्या भगवान् अव्यक्तो व्यक्तभुग्विभुः

evaṃ kālo'pyanumitaḥ saukṣmye sthaulye ca sattama |
saṃsthānabhuktyā bhagavān avyakto vyaktabhugvibhuḥ

स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् ।
सतोऽविशेषभुग्यस्तु स कालः परमो महान्

sa kālaḥ paramāṇurvai yo bhuṅkte paramāṇutām |
sato'viśeṣabhugyastu sa kālaḥ paramo mahān

अणुर्द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः ।
जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात्

aṇurdvau paramāṇū syāt trasareṇustrayaḥ smṛtaḥ |
jālārkaraśmyavagataḥ khamevānupatannagāt

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः ।
शतभागस्तु वेधः स्यात् तैस्त्रिभिस्तु लवः स्मृतः

trasareṇutrikaṃ bhuṅkte yaḥ kālaḥ sa truṭiḥ smṛtaḥ |
śatabhāgastu vedhaḥ syāt taistribhistu lavaḥ smṛtaḥ

निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रयः क्षणः ।
क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघु ता दश पञ्च च

nimeṣastrilavo jñeya āmnātaste trayaḥ kṣaṇaḥ |
kṣaṇān pañca viduḥ kāṣṭhāṃ laghu tā daśa pañca ca

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका ।
ते द्वे मुहूर्तः प्रहरः षड्यामः सप्त वा नृणाम्

laghūni vai samāmnātā daśa pañca ca nāḍikā |
te dve muhūrtaḥ praharaḥ ṣaḍyāmaḥ sapta vā nṛṇām

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः ।
स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं यावत् प्रस्थजलप्लुतम्

dvādaśārdhapalonmānaṃ caturbhiścaturaṅgulaiḥ |
svarṇamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ yāvat prasthajalaplutam

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे ।
पक्षः पञ्चदशाहानि शुक्लः कृष्णश्च मानद

yāmāścatvāraścatvāro martyānāmahanī ubhe |
pakṣaḥ pañcadaśāhāni śuklaḥ kṛṣṇaśca mānada

तयोः समुच्चयो मासः पितॄणां तदहर्निशम् ।
द्वौ तावृतुः षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि

tayoḥ samuccayo māsaḥ pitṝṇāṃ tadaharniśam |
dvau tāvṛtuḥ ṣaḍayanaṃ dakṣiṇaṃ cottaraṃ divi

अयने चाहनी प्राहुः वत्सरो द्वादश स्मृतः ।
संवत्सरशतं नॄणां परमायुर्निरूपितम्

ayane cāhanī prāhuḥ vatsaro dvādaśa smṛtaḥ |
saṃvatsaraśataṃ nṝṇāṃ paramāyurnirūpitam

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थः परमाण्वादिना जगत् ।
संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभुः

graharkṣatārācakrasthaḥ paramāṇvādinā jagat |
saṃvatsarāvasānena paryetyanimiṣo vibhuḥ

संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च ।
अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते

saṃvatsaraḥ parivatsara iḍāvatsara eva ca |
anuvatsaro vatsaraśca viduraivaṃ prabhāṣyate

यः सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्वसयन् स्वशक्त्या ।
पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः ।
कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वन् ।
तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय

yaḥ sṛjyaśaktimurudhocchvasayan svaśaktyā |
puṃso'bhramāya divi dhāvati bhūtabhedaḥ |
kālākhyayā guṇamayaṃ kratubhirvitanvan |
tasmai baliṃ harata vatsarapañcakāya

पितृदेवमनुष्याणां आयुः परमिदं स्मृतम् ।
परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्युः कल्पाद्बहिर्विदः

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ āyuḥ paramidaṃ smṛtam |
pareṣāṃ gatimācakṣva ye syuḥ kalpādbahirvidaḥ

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु ।
विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा

bhagavān veda kālasya gatiṃ bhagavato nanu |
viśvaṃ vicakṣate dhīrā yogarāddhena cakṣuṣā

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।
दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षैः सावधानं निरूपितम्

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam |
divyairdvādaśabhirvarṣaiḥ sāvadhānaṃ nirūpitam

चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् ।
सङ्ख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च

catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam |
saṅkhyātāni sahasrāṇi dviguṇāni śatāni ca

संध्यांशयोरन्तरेण यः कालः शतसङ्ख्ययोः ।
तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते

saṃdhyāṃśayorantareṇa yaḥ kālaḥ śatasaṅkhyayoḥ |
tamevāhuryugaṃ tajjñā yatra dharmo vidhīyate

धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते ।
स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता

dharmaścatuṣpānmanujān kṛte samanuvartate |
sa evānyeṣvadharmeṇa vyeti pādena vardhatā

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् ।
तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक्

trilokyā yugasāhasraṃ bahirābrahmaṇo dinam |
tāvatyeva niśā tāta yannimīlati viśvasṛk

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते ।
यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश

niśāvasāna ārabdho lokakalpo'nuvartate |
yāvaddinaṃ bhagavato manūn bhuñjaṃścaturdaśa

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ।
मन्वन्तरेषु मनवः तद् वंश्या ऋषयः सुराः ।
भवन्ति चैव युगपत् सुरेशाश्चानु ये च तान्

svaṃ svaṃ kālaṃ manurbhuṅkte sādhikāṃ hyekasaptatim |
manvantareṣu manavaḥ tad vaṃśyā ṛṣayaḥ surāḥ |
bhavanti caiva yugapat sureśāścānu ye ca tān

एष दैनन्दिनः सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तनः ।
तिर्यङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभिः

eṣa dainandinaḥ sargo brāhmastrailokyavartanaḥ |
tiryaṅnṛpitṛdevānāṃ sambhavo yatra karmabhiḥ

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभिः ।
मन्वादिभिरिदं विश्वं अवत्युदितपौरुषः

manvantareṣu bhagavān bibhratsattvaṃ svamūrtibhiḥ |
manvādibhiridaṃ viśvaṃ avatyuditapauruṣaḥ

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रमः ।
कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये

tamomātrāmupādāya pratisaṃruddhavikramaḥ |
kālenānugatāśeṣa āste tūṣṇīṃ dinātyaye

तमेवान्वपि धीयन्ते लोका भूरादयस्त्रयः ।
निशायां अनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम्

tamevānvapi dhīyante lokā bhūrādayastrayaḥ |
niśāyāṃ anuvṛttāyāṃ nirmuktaśaśibhāskaram

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना ।
यान्त्यूष्मणा महर्लोकात् जनं भृग्वादयोऽर्दिताः

trilokyāṃ dahyamānāyāṃ śaktyā saṅkarṣaṇāgninā |
yāntyūṣmaṇā maharlokāt janaṃ bhṛgvādayo'rditāḥ

तावत् त्रिभुवनं सद्यः कल्पान्तैधितसिन्धवः ।
प्लावयन्त्युत्कटाटोप चण्डवातेरितोर्मयः

tāvat tribhuvanaṃ sadyaḥ kalpāntaidhitasindhavaḥ |
plāvayantyutkaṭāṭopa caṇḍavāteritormayaḥ

अन्तः स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरिः ।
योगनिद्रानिमीलाक्षः स्तूयमानो जनालयैः

antaḥ sa tasmin salila āste'nantāsano hariḥ |
yoganidrānimīlākṣaḥ stūyamāno janālayaiḥ

एवंविधैरहोरात्रैः कालगत्योपलक्षितैः ।
अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वयःशतम्

evaṃvidhairahorātraiḥ kālagatyopalakṣitaiḥ |
apakṣitamivāsyāpi paramāyurvayaḥśatam

यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते ।
पूर्वः परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते

yadardhamāyuṣastasya parārdhamabhidhīyate |
pūrvaḥ parārdho'pakrānto hyaparo'dya pravartate

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् ।
कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदुः

pūrvasyādau parārdhasya brāhmo nāma mahānabhūt |
kalpo yatrābhavadbrahmā śabdabrahmeti yaṃ viduḥ

तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते ।
यद्धरेर्नाभिसरस आसीत् लोकसरोरुहम्

tasyaiva cānte kalpo'bhūd yaṃ pādmamabhicakṣate |
yaddharernābhisarasa āsīt lokasaroruham

अयं तु कथितः कल्पो द्वितीयस्यापि भारत ।
वाराह इति विख्यातो यत्रासीत् शूकरो हरिः

ayaṃ tu kathitaḥ kalpo dvitīyasyāpi bhārata |
vārāha iti vikhyāto yatrāsīt śūkaro hariḥ

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते ।
अव्याकृतस्यानन्तस्य अनादेर्जगदात्मनः

kālo'yaṃ dviparārdhākhyo nimeṣa upacaryate |
avyākṛtasyānantasya anāderjagadātmanaḥ

कालोऽयं परमाण्वादिः द्विपरार्धान्त ईश्वरः ।
नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम्

kālo'yaṃ paramāṇvādiḥ dviparārdhānta īśvaraḥ |
naiveśituṃ prabhurbhūmna īśvaro dhāmamāninām

विकारैः सहितो युक्तैः विशेषादिभिरावृतः ।
आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतः

vikāraiḥ sahito yuktaiḥ viśeṣādibhirāvṛtaḥ |
āṇḍakośo bahirayaṃ pañcāśatkoṭivistṛtaḥ

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् ।
लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशयः

daśottarādhikairyatra praviṣṭaḥ paramāṇuvat |
lakṣyate'ntargatāścānye koṭiśo hyaṇḍarāśayaḥ

तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।
विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः

tadāhurakṣaraṃ brahma sarvakāraṇakāraṇam |
viṣṇordhāma paraṃ sākṣāt puruṣasya mahātmanaḥ