Chapter 12: Brahma's mind-born sons and the birth of Rudra

इति ते वर्णितः क्षत्तः कालाख्यः परमात्मनः ।
महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे

iti te varṇitaḥ kṣattaḥ kālākhyaḥ paramātmanaḥ |
mahimā vedagarbho'tha yathāsrākṣīnnibodha me

ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रं अथ तामिस्रमादिकृत् ।
महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तयः

sasarjāgre'ndhatāmisraṃ atha tāmisramādikṛt |
mahāmohaṃ ca mohaṃ ca tamaścājñānavṛttayaḥ

दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत ।
भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत्

dṛṣṭvā pāpīyasīṃ sṛṣṭiṃ nātmānaṃ bahvamanyata |
bhagavaddhyānapūtena manasānyāṃ tato'sṛjat

सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभूः ।
सनत्कुमारं च मुनीन् निष्क्रियान् ऊर्ध्वरेतसः

sanakaṃ ca sanandaṃ ca sanātanamathātmabhūḥ |
sanatkumāraṃ ca munīn niṣkriyān ūrdhvaretasaḥ

तान् बभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृजत पुत्रकाः ।
तन्नैच्छन् मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः

tān babhāṣe svabhūḥ putrān prajāḥ sṛjata putrakāḥ |
tannaicchan mokṣadharmāṇo vāsudevaparāyaṇāḥ

सोऽवध्यातः सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनैः ।
क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे

so'vadhyātaḥ sutairevaṃ pratyākhyātānuśāsanaiḥ |
krodhaṃ durviṣahaṃ jātaṃ niyantumupacakrame

धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापतेः ।
सद्योऽजायत तन्मन्युः कुमारो नीललोहितः

dhiyā nigṛhyamāṇo'pi bhruvormadhyātprajāpateḥ |
sadyo'jāyata tanmanyuḥ kumāro nīlalohitaḥ

स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान्भवः ।
नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्गुरो

sa vai ruroda devānāṃ pūrvajo bhagavānbhavaḥ |
nāmāni kuru me dhātaḥ sthānāni ca jagadguro

इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् परिपालयन् ।
अभ्यधाद् भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते

iti tasya vacaḥ pādmo bhagavān paripālayan |
abhyadhād bhadrayā vācā mā rodīstatkaromi te

यदरोदीः सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालकः ।
ततस्त्वां अभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः

yadarodīḥ suraśreṣṭha sodvega iva bālakaḥ |
tatastvāṃ abhidhāsyanti nāmnā rudra iti prajāḥ

हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही ।
सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि मे

hṛdindriyāṇyasurvyoma vāyuragnirjalaṃ mahī |
sūryaścandrastapaścaiva sthānānyagre kṛtāni me

मन्युर्मनुर्महिनसो महान् शिव ऋतध्वजः ।
उग्ररेता भवः कालो वामदेवो धृतव्रतः

manyurmanurmahinaso mahān śiva ṛtadhvajaḥ |
ugraretā bhavaḥ kālo vāmadevo dhṛtavrataḥ

धीर्धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका ।
इरावती सुधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रियः

dhīrdhṛtirasalomā ca niyutsarpirilāmbikā |
irāvatī sudhā dīkṣā rudrāṇyo rudra te striyaḥ

गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषणः ।
एभिः सृज प्रजा बह्वीः प्रजानामसि यत्पतिः

gṛhāṇaitāni nāmāni sthānāni ca sayoṣaṇaḥ |
ebhiḥ sṛja prajā bahvīḥ prajānāmasi yatpatiḥ

इत्यादिष्टः स्वगुरुणा भगवान् नीललोहितः ।
सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमाः प्रजाः

ityādiṣṭaḥ svaguruṇā bhagavān nīlalohitaḥ |
sattvākṛtisvabhāvena sasarjātmasamāḥ prajāḥ

रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् ।
निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत

rudrāṇāṃ rudrasṛṣṭānāṃ samantād grasatāṃ jagat |
niśāmyāsaṃkhyaśo yūthān prajāpatiraśaṅkata

अलं प्रजाभिः सृष्टाभिः ईदृशीभिः सुरोत्तम ।
मया सह दहन्तीभिः दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणैः

alaṃ prajābhiḥ sṛṣṭābhiḥ īdṛśībhiḥ surottama |
mayā saha dahantībhiḥ diśaścakṣurbhirulbaṇaiḥ

तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् ।
तपसैव यथापूर्वं स्रष्टा विश्वमिदं भवान्

tapa ātiṣṭha bhadraṃ te sarvabhūtasukhāvaham |
tapasaiva yathāpūrvaṃ sraṣṭā viśvamidaṃ bhavān

तपसैव परं ज्योतिः भगवन्तमधोक्षजम् ।
सर्वभूतगुहावासं अञ्जसा विन्दते पुमान्

tapasaiva paraṃ jyotiḥ bhagavantamadhokṣajam |
sarvabhūtaguhāvāsaṃ añjasā vindate pumān

एवमात्मभुवाऽऽदिष्टः परिक्रम्य गिरां पतिम् ।
बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम्

evamātmabhuvā''diṣṭaḥ parikramya girāṃ patim |
bāḍhamityamumāmantrya viveśa tapase vanam

अथाभिध्यायतः सर्गं दश पुत्राः प्रजज्ञिरे ।
भगवत् शक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतवः

athābhidhyāyataḥ sargaṃ daśa putrāḥ prajajñire |
bhagavat śaktiyuktasya lokasantānahetavaḥ

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
bhṛgurvasiṣṭho dakṣaśca daśamastatra nāradaḥ

उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुवः ।
प्राणाद्वसिष्ठः सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतुः

utsaṅgānnārado jajñe dakṣo'ṅguṣṭhātsvayambhuvaḥ |
prāṇādvasiṣṭhaḥ sañjāto bhṛgustvaci karātkratuḥ

पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोः ऋषिः ।
अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिः मरीचिर्मनसोऽभवत्

pulaho nābhito jajñe pulastyaḥ karṇayoḥ ṛṣiḥ |
aṅgirā mukhato'kṣṇo'triḥ marīcirmanaso'bhavat

धर्मः स्तनाद् दक्षिणतो यत्र नारायणः स्वयम् ।
अधर्मः पृष्ठतो यस्मात् मृत्युर्लोकभयङ्करः

dharmaḥ stanād dakṣiṇato yatra nārāyaṇaḥ svayam |
adharmaḥ pṛṣṭhato yasmāt mṛtyurlokabhayaṅkaraḥ

हृदि कामो भ्रुवः क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् ।
आस्याद् वाक्सिन्धवो मेढ्रान् निर्ऋतिः पायोरघाश्रयः

hṛdi kāmo bhruvaḥ krodho lobhaścādharadacchadāt |
āsyād vāksindhavo meḍhrān nirṛtiḥ pāyoraghāśrayaḥ

छायायाः कर्दमो जज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः ।
मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत्

chāyāyāḥ kardamo jajñe devahūtyāḥ patiḥ prabhuḥ |
manaso dehataścedaṃ jajñe viśvakṛto jagat

वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मनः ।
अकामां चकमे क्षत्तः सकाम इति नः श्रुतम्

vācaṃ duhitaraṃ tanvīṃ svayambhūrharatīṃ manaḥ |
akāmāṃ cakame kṣattaḥ sakāma iti naḥ śrutam

तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुताः ।
मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात् प्रत्यबोधयन्

tamadharme kṛtamatiṃ vilokya pitaraṃ sutāḥ |
marīcimukhyā munayo viśrambhāt pratyabodhayan

नैतत्पूर्वैः कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे ।
यस्त्वं दुहितरं गच्छेः अनिगृह्याङ्गजं प्रभुः

naitatpūrvaiḥ kṛtaṃ tvadye na kariṣyanti cāpare |
yastvaṃ duhitaraṃ gaccheḥ anigṛhyāṅgajaṃ prabhuḥ

तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो ।
यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोकः क्षेमाय कल्पते

tejīyasāmapi hyetanna suślokyaṃ jagadguro |
yadvṛttamanutiṣṭhan vai lokaḥ kṣemāya kalpate

तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा ।
आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति

tasmai namo bhagavate ya idaṃ svena rociṣā |
ātmasthaṃ vyañjayāmāsa sa dharmaṃ pātumarhati

स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् ।
प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा ।
तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तमः

sa itthaṃ gṛṇataḥ putrān puro dṛṣṭvā prajāpatīn |
prajāpatipatistanvaṃ tatyāja vrīḍitastadā |
tāṃ diśo jagṛhurghorāṃ nīhāraṃ yadvidustamaḥ

कदाचिद् ध्यायतः स्रष्टुः वेदा आसंश्चतुर्मुखात् ।
कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा

kadācid dhyāyataḥ sraṣṭuḥ vedā āsaṃścaturmukhāt |
kathaṃ srakṣyāmyahaṃ lokān samavetān yathā purā

चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रं उपवेदनयैः सह ।
धर्मस्य पादाश्चत्वारः तथैवाश्रमवृत्तयः

cāturhotraṃ karmatantraṃ upavedanayaiḥ saha |
dharmasya pādāścatvāraḥ tathaivāśramavṛttayaḥ

स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् ।
यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन

sa vai viśvasṛjāmīśo vedādīn mukhato'sṛjat |
yad yad yenāsṛjad devastanme brūhi tapodhana

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखैः ।
शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात्

ṛgyajuḥsāmātharvākhyān vedān pūrvādibhirmukhaiḥ |
śāstramijyāṃ stutistomaṃ prāyaścittaṃ vyadhātkramāt

आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मनः ।
स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात् पूर्वादिभिर्मुखैः

āyurvedaṃ dhanurvedaṃ gāndharvaṃ vedamātmanaḥ |
sthāpatyaṃ cāsṛjad vedaṃ kramāt pūrvādibhirmukhaiḥ

इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वरः ।
सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः

itihāsapurāṇāni pañcamaṃ vedamīśvaraḥ |
sarvebhya eva vaktrebhyaḥ sasṛje sarvadarśanaḥ

षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात् पुरीष्यग्निष्टुतावथ ।
आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम्

ṣoḍaśyukthau pūrvavaktrāt purīṣyagniṣṭutāvatha |
āptoryāmātirātrau ca vājapeyaṃ sagosavam

विद्या दानं तपः सत्यं धर्मस्येति पदानि च ।
आश्रमांश्च यथासंख्यं असृजत्सह वृत्तिभिः

vidyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ dharmasyeti padāni ca |
āśramāṃśca yathāsaṃkhyaṃ asṛjatsaha vṛttibhiḥ

सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा ।
वार्ता सञ्चयशालीन शिलोञ्छ इति वै गृहे

sāvitraṃ prājāpatyaṃ ca brāhmaṃ cātha bṛhattathā |
vārtā sañcayaśālīna śiloñcha iti vai gṛhe

वैखानसा वालखिल्यौ दुम्बराः फेनपा वने ।
न्यासे कुटीचकः पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ

vaikhānasā vālakhilyau dumbarāḥ phenapā vane |
nyāse kuṭīcakaḥ pūrvaṃ bahvodo haṃsaniṣkriyau

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च ।
एवं व्याहृतयश्चासन् प्रणवो ह्यस्य दह्रतः

ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītistathaiva ca |
evaṃ vyāhṛtayaścāsan praṇavo hyasya dahrataḥ

तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः ।
त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब् जगत्यस्थ्नः प्रजापतेः

tasyoṣṇigāsīllomabhyo gāyatrī ca tvaco vibhoḥ |
triṣṭummāṃsātsnuto'nuṣṭub jagatyasthnaḥ prajāpateḥ

मज्जायाः पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ।
स्पर्शस्तस्याभवज्जीवः स्वरो देह उदाहृत

majjāyāḥ paṅktirutpannā bṛhatī prāṇato'bhavat |
sparśastasyābhavajjīvaḥ svaro deha udāhṛta

ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुः अन्तःस्था बलमात्मनः ।
स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः

ūṣmāṇamindriyāṇyāhuḥ antaḥsthā balamātmanaḥ |
svarāḥ sapta vihāreṇa bhavanti sma prajāpateḥ

शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः ।
ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहितः

śabdabrahmātmanastasya vyaktāvyaktātmanaḥ paraḥ |
brahmāvabhāti vitato nānāśaktyupabṛṃhitaḥ

ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ।
ऋषीणां भूरिवीर्याणां अपि सर्गमविस्तृतम्

tato'parāmupādāya sa sargāya mano dadhe |
ṛṣīṇāṃ bhūrivīryāṇāṃ api sargamavistṛtam

ज्ञात्वा तद्धृदये भूयः चिन्तयामास कौरव ।
अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा

jñātvā taddhṛdaye bhūyaḥ cintayāmāsa kaurava |
aho adbhutametanme vyāpṛtasyāpi nityadā

न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ।
एवं युक्तकृतस्तस्य दैवं चावेक्षतस्तदा

na hyedhante prajā nūnaṃ daivamatra vighātakam |
evaṃ yuktakṛtastasya daivaṃ cāvekṣatastadā

कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ।
ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत

kasya rūpamabhūd dvedhā yatkāyamabhicakṣate |
tābhyāṃ rūpavibhāgābhyāṃ mithunaṃ samapadyata

यस्तु तत्र पुमान्सोऽभूत् मनुः स्वायम्भुवः स्वराट् ।
स्त्री याऽऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मनः

yastu tatra pumānso'bhūt manuḥ svāyambhuvaḥ svarāṭ |
strī yā''sīcchatarūpākhyā mahiṣyasya mahātmanaḥ

तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ।
स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत्

tadā mithunadharmeṇa prajā hyedhāmbabhūvire |
sa cāpi śatarūpāyāṃ pañcāpatyānyajījanat

प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्रः कन्याश्च भारत ।
आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम

priyavratottānapādau tisraḥ kanyāśca bhārata |
ākūtirdevahūtiśca prasūtiriti sattama

आकूतिं रुचये प्रादात् कर्दमाय तु मध्यमाम् ।
दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत्

ākūtiṃ rucaye prādāt kardamāya tu madhyamām |
dakṣāyādātprasūtiṃ ca yata āpūritaṃ jagat