Chapter 9: Yashoda binds Damodara to the mortar

एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी ।
कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि

ekadā gṛhadāsīṣu yaśodā nandagehinī |
karmāntaraniyuktāsu nirmamantha svayaṃ dadhi

यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च ।
दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत

yāni yānīha gītāni tadbālacaritāni ca |
dadhinirmanthane kāle smarantī tānyagāyata

क्षौमं वासः पृथुकटितटे
बिभ्रती सूत्रनद्धं ।
पुत्रस्नेहस्नुतकुचयुगं
जातकम्पं च सुभ्रूः ।
रज्ज्वाकर्षश्रमभुजचलत्
कङ्कणौ कुण्डले च
स्विन्नं वक्त्रं कबरविगलन्
मालती निर्ममन्थ

kṣaumaṃ vāsaḥ pṛthukaṭitaṭe
bibhratī sūtranaddhaṃ |
putrasnehasnutakucayugaṃ
jātakampaṃ ca subhrūḥ |
rajjvākarṣaśramabhujacalat
kaṅkaṇau kuṇḍale ca
svinnaṃ vaktraṃ kabaravigalan
mālatī nirmamantha

तां स्तन्यकाम आसाद्य मथ्नन्तीं जननीं हरिः ।
गृहीत्वा दधिमन्थानं न्यषेधत्प्रीतिमावहन्

tāṃ stanyakāma āsādya mathnantīṃ jananīṃ hariḥ |
gṛhītvā dadhimanthānaṃ nyaṣedhatprītimāvahan

तमङ्कमारूढमपाययत् स्तनं
स्नेहस्नुतं सस्मितमीक्षती मुखम् ।
अतृप्तमुत्सृज्य जवेन सा ययौ
उत्सिच्यमाने पयसि त्वधिश्रिते

tamaṅkamārūḍhamapāyayat stanaṃ
snehasnutaṃ sasmitamīkṣatī mukham |
atṛptamutsṛjya javena sā yayau
utsicyamāne payasi tvadhiśrite

सञ्जातकोपः स्फुरितारुणाधरं
सन्दश्य दद्भिर्दधिमन्थभाजनम् ।
भित्त्वा मृषाश्रुर्दृषदश्मना रहो
जघास हैयङ्गवमन्तरं गतः

sañjātakopaḥ sphuritāruṇādharaṃ
sandaśya dadbhirdadhimanthabhājanam |
bhittvā mṛṣāśrurdṛṣadaśmanā raho
jaghāsa haiyaṅgavamantaraṃ gataḥ

उत्तार्य गोपी सुशृतं पयः पुनः
प्रविश्य संदृश्य च दध्यमत्रकम् ।
भग्नं विलोक्य स्वसुतस्य कर्म
तज्जहास तं चापि न तत्र पश्यती

uttārya gopī suśṛtaṃ payaḥ punaḥ
praviśya saṃdṛśya ca dadhyamatrakam |
bhagnaṃ vilokya svasutasya karma
tajjahāsa taṃ cāpi na tatra paśyatī

उलूखलाङ्घ्रेरुपरि व्यवस्थितं
मर्काय कामं ददतं शिचि स्थितम् ।
हैयङ्गवं चौर्यविशङ्कितेक्षणं
निरीक्ष्य पश्चात् सुतमागमच्छनैः

ulūkhalāṅghrerupari vyavasthitaṃ
markāya kāmaṃ dadataṃ śici sthitam |
haiyaṅgavaṃ cauryaviśaṅkitekṣaṇaṃ
nirīkṣya paścāt sutamāgamacchanaiḥ

तां आत्तयष्टिं प्रसमीक्ष्य सत्वरः
ततोऽवरुह्यापससार भीतवत् ।
गोप्यन्वधावन्न यमाप योगिनां
क्षमं प्रवेष्टुं तपसेरितं मनः

tāṃ āttayaṣṭiṃ prasamīkṣya satvaraḥ
tato'varuhyāpasasāra bhītavat |
gopyanvadhāvanna yamāpa yogināṃ
kṣamaṃ praveṣṭuṃ tapaseritaṃ manaḥ

अन्वञ्चमाना जननी बृहच्चलत्
श्रोणीभराक्रान्तगतिः सुमध्यमा ।
जवेन विस्रंसितकेशबन्धन
च्युतप्रसूनानुगतिः परामृशत्

anvañcamānā jananī bṛhaccalat
śroṇībharākrāntagatiḥ sumadhyamā |
javena visraṃsitakeśabandhana
cyutaprasūnānugatiḥ parāmṛśat

कृतागसं तं प्ररुदन्तमक्षिणी
कर्षन्तमञ्जन्मषिणी स्वपाणिना ।
उद्वीक्षमाणं भयविह्वलेक्षणं
हस्ते गृहीत्वा भिषयन्त्यवागुरत्

kṛtāgasaṃ taṃ prarudantamakṣiṇī
karṣantamañjanmaṣiṇī svapāṇinā |
udvīkṣamāṇaṃ bhayavihvalekṣaṇaṃ
haste gṛhītvā bhiṣayantyavāgurat

त्यक्त्वा यष्टिं सुतं भीतं विज्ञायार्भकवत्सला ।
इयेष किल तं बद्धुं दाम्नातद्वीर्यकोविदा

tyaktvā yaṣṭiṃ sutaṃ bhītaṃ vijñāyārbhakavatsalā |
iyeṣa kila taṃ baddhuṃ dāmnātadvīryakovidā

न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् ।
पूर्वापरं बहिश्चान्तः जगतो यो जगच्च यः

na cāntarna bahiryasya na pūrvaṃ nāpi cāparam |
pūrvāparaṃ bahiścāntaḥ jagato yo jagacca yaḥ

तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् ।
गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा

taṃ matvātmajamavyaktaṃ martyaliṅgamadhokṣajam |
gopikolūkhale dāmnā babandha prākṛtaṃ yathā

तद्दाम बध्यमानस्य स्वार्भकस्य कृतागसः ।
द्व्यङ्गुलोनमभूत्तेन सन्दधेऽन्यच्च गोपिका

taddāma badhyamānasya svārbhakasya kṛtāgasaḥ |
dvyaṅgulonamabhūttena sandadhe'nyacca gopikā

यदाऽऽसीत् तदपि न्यूनं तेनान्यदपि सन्दधे ।
तदपि द्व्यङ्गुलं न्यूनं यद् यद् आदत्त बन्धनम्

yadā''sīt tadapi nyūnaṃ tenānyadapi sandadhe |
tadapi dvyaṅgulaṃ nyūnaṃ yad yad ādatta bandhanam

एवं स्वगेहदामानि यशोदा सन्दधत्यपि ।
गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत्

evaṃ svagehadāmāni yaśodā sandadhatyapi |
gopīnāṃ susmayantīnāṃ smayantī vismitābhavat

स्वमातुः स्विन्नगात्राया विस्रस्तकबरस्रजः ।
दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्णः कृपयाऽऽसीत् स्वबन्धने

svamātuḥ svinnagātrāyā visrastakabarasrajaḥ |
dṛṣṭvā pariśramaṃ kṛṣṇaḥ kṛpayā''sīt svabandhane

एवं सन्दर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवश्यता ।
स्ववशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे

evaṃ sandarśitā hyaṅga hariṇā bhṛtyavaśyatā |
svavaśenāpi kṛṣṇena yasyedaṃ seśvaraṃ vaśe

नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया ।
प्रसादं लेभिरे गोपी यत् तत्प्राप विमुक्तिदात्

nemaṃ viriñco na bhavo na śrīrapyaṅgasaṃśrayā |
prasādaṃ lebhire gopī yat tatprāpa vimuktidāt

नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिकासुतः ।
ज्ञानिनां चात्मभूतानां यथा भक्तिमतां इह

nāyaṃ sukhāpo bhagavān dehināṃ gopikāsutaḥ |
jñānināṃ cātmabhūtānāṃ yathā bhaktimatāṃ iha

कृष्णस्तु गृहकृत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभुः ।
अद्राक्षीत् अर्जुनौ पूर्वं गुह्यकौ धनदात्मजौ

kṛṣṇastu gṛhakṛtyeṣu vyagrāyāṃ mātari prabhuḥ |
adrākṣīt arjunau pūrvaṃ guhyakau dhanadātmajau

पुरा नारदशापेन वृक्षतां प्रापितौ मदात् ।
नलकूवरमणिग्रीवौ इति ख्यातौ श्रियान्वितौ

purā nāradaśāpena vṛkṣatāṃ prāpitau madāt |
nalakūvaramaṇigrīvau iti khyātau śriyānvitau