Chapter 10: The twin arjuna trees: Nalakuvara and Manigriva freed

कथ्यतां भगवन् एतत् तयोः शापस्य कारणम् ।
यत्तद्विगर्हितं कर्म येन वा देवर्षेस्तमः

kathyatāṃ bhagavan etat tayoḥ śāpasya kāraṇam |
yattadvigarhitaṃ karma yena vā devarṣestamaḥ

रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ ।
कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ

rudrasyānucarau bhūtvā sudṛptau dhanadātmajau |
kailāsopavane ramye mandākinyāṃ madotkaṭau

वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ ।
स्त्रीजनैः अनुगायद्भिः चेरतुः पुष्पिते वने

vāruṇīṃ madirāṃ pītvā madāghūrṇitalocanau |
strījanaiḥ anugāyadbhiḥ ceratuḥ puṣpite vane

अन्तः प्रविश्य गङ्गायां अंभोजवनराजिनि ।
चिक्रीडतुर्युवतिभिः गजौ इव करेणुभिः

antaḥ praviśya gaṅgāyāṃ aṃbhojavanarājini |
cikrīḍaturyuvatibhiḥ gajau iva kareṇubhiḥ

यदृच्छया च देवर्षिः भगवांस्तत्र कौरव ।
अपश्यन्नारदो देवौ क्षीबाणौ समबुध्यत

yadṛcchayā ca devarṣiḥ bhagavāṃstatra kaurava |
apaśyannārado devau kṣībāṇau samabudhyata

तं दृष्ट्वा व्रीडिता देव्यो विवस्त्राः शापशङ्किताः ।
वासांसि पर्यधुः शीघ्रं विवस्त्रौ नैव गुह्यकौ

taṃ dṛṣṭvā vrīḍitā devyo vivastrāḥ śāpaśaṅkitāḥ |
vāsāṃsi paryadhuḥ śīghraṃ vivastrau naiva guhyakau

तौ दृष्ट्वा मदिरामत्तौ श्रीमदान्धौ सुरात्मजौ ।
तयोरनुग्रहार्थाय शापं दास्यन् इदं जगौ

tau dṛṣṭvā madirāmattau śrīmadāndhau surātmajau |
tayoranugrahārthāya śāpaṃ dāsyan idaṃ jagau

न ह्यन्यो जुषतो जोष्यान् बुद्धिभ्रंशो रजोगुणः ।
श्रीमदादाभिजात्यादिः यत्र स्त्री द्यूतमासवः

na hyanyo juṣato joṣyān buddhibhraṃśo rajoguṇaḥ |
śrīmadādābhijātyādiḥ yatra strī dyūtamāsavaḥ

हन्यन्ते पशवो यत्र निर्दयैः अजितात्मभिः ।
मन्यमानैरिमं देहः अजरामृत्यु नश्वरम्

hanyante paśavo yatra nirdayaiḥ ajitātmabhiḥ |
manyamānairimaṃ dehaḥ ajarāmṛtyu naśvaram

देवसंज्ञितमप्यन्ते कृमिविड् भस्मसंज्ञितम् ।
भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यतः

devasaṃjñitamapyante kṛmiviḍ bhasmasaṃjñitam |
bhūtadhruk tatkṛte svārthaṃ kiṃ veda nirayo yataḥ

देहः किमन्नदातुः स्वं निषेक्तुर्मातुरेव च ।
मातुः पितुर्वा बलिनः क्रेतुरग्नेः शुनोऽपि वा

dehaḥ kimannadātuḥ svaṃ niṣekturmātureva ca |
mātuḥ piturvā balinaḥ kreturagneḥ śuno'pi vā

एवं साधारणं देहं अव्यक्त प्रभवाप्ययम् ।
को विद्वान् आत्मसात्कृत्वा हन्ति जन्तूनृतेऽसतः

evaṃ sādhāraṇaṃ dehaṃ avyakta prabhavāpyayam |
ko vidvān ātmasātkṛtvā hanti jantūnṛte'sataḥ

असतः श्रीमदान्धस्य दारिद्र्यं परमञ्जनम् ।
आत्मौपम्येन भूतानि दरिद्रः परमीक्षते

asataḥ śrīmadāndhasya dāridryaṃ paramañjanam |
ātmaupamyena bhūtāni daridraḥ paramīkṣate

यथा कण्टकविद्धाङ्गो जन्तोर्नेच्छति तां व्यथाम् ।
जीवसाम्यं गतो लिङ्गैः न तथाविद्धकण्टकः

yathā kaṇṭakaviddhāṅgo jantornecchati tāṃ vyathām |
jīvasāmyaṃ gato liṅgaiḥ na tathāviddhakaṇṭakaḥ

दरिद्रो निरहंस्तम्भो मुक्तः सर्वमदैरिह ।
कृच्छ्रं यदृच्छयाऽऽप्नोति तद्धि तस्य परं तपः

daridro nirahaṃstambho muktaḥ sarvamadairiha |
kṛcchraṃ yadṛcchayā''pnoti taddhi tasya paraṃ tapaḥ

नित्यं क्षुत्क्षामदेहस्य दरिद्रस्यान्नकाङ्क्षिणः ।
इन्द्रियाणि अनुशुष्यन्ति हिंसापि विनिवर्तते

nityaṃ kṣutkṣāmadehasya daridrasyānnakāṅkṣiṇaḥ |
indriyāṇi anuśuṣyanti hiṃsāpi vinivartate

दरिद्रस्यैव युज्यन्ते साधवः समदर्शिनः ।
सद्भिः क्षिणोति तं तर्षं तत आराद्विशुद्ध्यति

daridrasyaiva yujyante sādhavaḥ samadarśinaḥ |
sadbhiḥ kṣiṇoti taṃ tarṣaṃ tata ārādviśuddhyati

साधूनां समचित्तानां मुकुन्द चरणैषिणाम् ।
उपेक्ष्यैः किं धनस्तम्भैः असद्भिः असदाश्रयैः

sādhūnāṃ samacittānāṃ mukunda caraṇaiṣiṇām |
upekṣyaiḥ kiṃ dhanastambhaiḥ asadbhiḥ asadāśrayaiḥ

तदहं मत्तयोर्माध्व्या वारुण्या श्रीमदान्धयोः ।
तमोमदं हरिष्यामि स्त्रैणयोः अजितात्मनोः

tadahaṃ mattayormādhvyā vāruṇyā śrīmadāndhayoḥ |
tamomadaṃ hariṣyāmi straiṇayoḥ ajitātmanoḥ

यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तमःप्लुतौ ।
न विवाससमात्मानं विजानीतः सुदुर्मदौ

yadimau lokapālasya putrau bhūtvā tamaḥplutau |
na vivāsasamātmānaṃ vijānītaḥ sudurmadau

अतोऽर्हतः स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुनः ।
स्मृतिः स्यात् मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात्

ato'rhataḥ sthāvaratāṃ syātāṃ naivaṃ yathā punaḥ |
smṛtiḥ syāt matprasādena tatrāpi madanugrahāt

वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते ।
वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यतः

vāsudevasya sānnidhyaṃ labdhvā divyaśaracchate |
vṛtte svarlokatāṃ bhūyo labdhabhaktī bhaviṣyataḥ

एवमुक्त्वा स देवर्षिः गतो नारायणाश्रमम् ।
नलकूवरमणिग्रीवौ आसतुः यमलार्जुनौ

evamuktvā sa devarṣiḥ gato nārāyaṇāśramam |
nalakūvaramaṇigrīvau āsatuḥ yamalārjunau

ऋषेर्भागवत मुख्यस्य सत्यं कर्तुं वचो हरिः ।
जगाम शनकैस्तत्र यत्रास्तां यमलार्जुनौ

ṛṣerbhāgavata mukhyasya satyaṃ kartuṃ vaco hariḥ |
jagāma śanakaistatra yatrāstāṃ yamalārjunau

देवर्षिर्मे प्रियतमो यदिमौ धनदात्मजौ ।
तत्तथा साधयिष्यामि यद्गीतं तन्महात्मना

devarṣirme priyatamo yadimau dhanadātmajau |
tattathā sādhayiṣyāmi yadgītaṃ tanmahātmanā

इत्यन्तरेणार्जुनयोः कृष्णस्तु यमयोर्ययौ ।
आत्मनिर्वेशमात्रेण तिर्यग्गतं उलूखलम्

ityantareṇārjunayoḥ kṛṣṇastu yamayoryayau |
ātmanirveśamātreṇa tiryaggataṃ ulūkhalam

बालेन निष्कर्षयतान्वगुलूखलं तद्
दामोदरेण तरसोत्कलिताङ्घ्रिबन्धौ ।
निष्पेततुः परमविक्रमितातिवेप
स्कन्धप्रवालविटपौ कृतचण्डशब्दौ

bālena niṣkarṣayatānvagulūkhalaṃ tad
dāmodareṇa tarasotkalitāṅghribandhau |
niṣpetatuḥ paramavikramitātivepa
skandhapravālaviṭapau kṛtacaṇḍaśabdau

तत्र श्रिया परमया ककुभः स्फुरन्तौ
सिद्धावुपेत्य कुजयोरिव जातवेदाः ।
कृष्णं प्रणम्य शिरसाखिललोकनाथं
बद्धाञ्जली विरजसाविदमूचतुः स्म

tatra śriyā paramayā kakubhaḥ sphurantau
siddhāvupetya kujayoriva jātavedāḥ |
kṛṣṇaṃ praṇamya śirasākhilalokanāthaṃ
baddhāñjalī virajasāvidamūcatuḥ sma

कृष्ण कृष्ण महायोगिन् त्वमाद्यः पुरुषः परः ।
व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदुः

kṛṣṇa kṛṣṇa mahāyogin tvamādyaḥ puruṣaḥ paraḥ |
vyaktāvyaktamidaṃ viśvaṃ rūpaṃ te brāhmaṇā viduḥ

त्वमेकः सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वरः ।
त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वरः

tvamekaḥ sarvabhūtānāṃ dehāsvātmendriyeśvaraḥ |
tvameva kālo bhagavān viṣṇuravyaya īśvaraḥ

त्वं महान् प्रकृतिः सूक्ष्मा रजःसत्त्वतमोमयी ।
त्वमेव पुरुषोऽध्यक्षः सर्वक्षेत्रविकारवित्

tvaṃ mahān prakṛtiḥ sūkṣmā rajaḥsattvatamomayī |
tvameva puruṣo'dhyakṣaḥ sarvakṣetravikāravit

गृह्यमाणैस्त्वमग्राह्यो विकारैः प्राकृतैर्गुणैः ।
को न्विहार्हति विज्ञातुं प्राक्सिद्धं गुणसंवृतः

gṛhyamāṇaistvamagrāhyo vikāraiḥ prākṛtairguṇaiḥ |
ko nvihārhati vijñātuṃ prāksiddhaṃ guṇasaṃvṛtaḥ

तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे ।
आत्मद्योतगुणैश्छन्न महिम्ने ब्रह्मणे नमः

tasmai tubhyaṃ bhagavate vāsudevāya vedhase |
ātmadyotaguṇaiśchanna mahimne brahmaṇe namaḥ

यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिणः ।
तैस्तैरतुल्यातिशयैः वीर्यैर्देहिष्वसङ्गतैः

yasyāvatārā jñāyante śarīreṣvaśarīriṇaḥ |
taistairatulyātiśayaiḥ vīryairdehiṣvasaṅgataiḥ

स भवान् सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च ।
अवतीर्णोंऽशभागेन साम्प्रतं पतिराशिषाम्

sa bhavān sarvalokasya bhavāya vibhavāya ca |
avatīrṇoṃ'śabhāgena sāmprataṃ patirāśiṣām

नमः परमकल्याण नमः परममङ्गल ।
वासुदेवाय शान्ताय यदूनां पतये नमः

namaḥ paramakalyāṇa namaḥ paramamaṅgala |
vāsudevāya śāntāya yadūnāṃ pataye namaḥ

अनुजानीहि नौ भूमन् तवानुचरकिङ्करौ ।
दर्शनं नौ भगवत ऋषेरासीदनुग्रहात्

anujānīhi nau bhūman tavānucarakiṅkarau |
darśanaṃ nau bhagavata ṛṣerāsīdanugrahāt

वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां
हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोर्नः ।
स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे
दृष्टिः सतां दर्शनेऽस्तु भवत्तनूनाम्

vāṇī guṇānukathane śravaṇau kathāyāṃ
hastau ca karmasu manastava pādayornaḥ |
smṛtyāṃ śirastava nivāsajagatpraṇāme
dṛṣṭiḥ satāṃ darśane'stu bhavattanūnām

इत्थं सङ्कीर्तितस्ताभ्यां भगवान् गोकुलेश्वरः ।
दाम्ना चोलूखले बद्धः प्रहसन्नाह गुह्यकौ

itthaṃ saṅkīrtitastābhyāṃ bhagavān gokuleśvaraḥ |
dāmnā colūkhale baddhaḥ prahasannāha guhyakau

ज्ञातं मम पुरैवैतद् ऋषिणा करुणात्मना ।
यत् श्रीमदान्धयोर्वाग्भिः विभ्रंशोऽनुग्रहः कृतः

jñātaṃ mama puraivaitad ṛṣiṇā karuṇātmanā |
yat śrīmadāndhayorvāgbhiḥ vibhraṃśo'nugrahaḥ kṛtaḥ

साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् ।
दर्शनान्नो भवेद्बन्धः पुंसोऽक्ष्णोः सवितुर्यथा

sādhūnāṃ samacittānāṃ sutarāṃ matkṛtātmanām |
darśanānno bhavedbandhaḥ puṃso'kṣṇoḥ savituryathā

तद्गच्छतं मत्परमौ नलकूबर सादनम् ।
सञ्जातो मयि भावो वां ईप्सितः परमोऽभवः

tadgacchataṃ matparamau nalakūbara sādanam |
sañjāto mayi bhāvo vāṃ īpsitaḥ paramo'bhavaḥ

इत्युक्तौ तौ परिक्रम्य प्रणम्य च पुनः पुनः ।
बद्धोलूखलमामन्त्र्य जग्मतुर्दिशमुत्तराम्

ityuktau tau parikramya praṇamya ca punaḥ punaḥ |
baddholūkhalamāmantrya jagmaturdiśamuttarām