Chapter 7: Ashvatthama punished and spared

निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः ।
श्रुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किमकरोद् विभुः ।

nirgate nārade sūta bhagavān bādarāyaṇaḥ |
śrutavāṃstadabhipretaṃ tataḥ kimakarod vibhuḥ |

ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यां आश्रमः पश्चिमे तटे ।
शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः

brahmanadyāṃ sarasvatyāṃ āśramaḥ paścime taṭe |
śamyāprāsa iti prokta ṛṣīṇāṃ satravardhanaḥ

तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते ।
आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम्

tasmin sva āśrame vyāso badarīṣaṇḍamaṇḍite |
āsīno'pa upaspṛśya praṇidadhyau manaḥ svayam

भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले ।
अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम्

bhaktiyogena manasi samyak praṇihite'male |
apaśyat puruṣaṃ pūrṇaṃ māyāṃ ca tadapāśrayam

यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् ।
परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते

yayā saṃmohito jīva ātmānaṃ triguṇātmakam |
paro'pi manute'narthaṃ tatkṛtaṃ cābhipadyate

अनर्थोपशमं साक्षाद् भक्तियोगमधोक्षजे ।
लोकस्याजानतो विद्वांन् चक्रे सात्वतसंहिताम्

anarthopaśamaṃ sākṣād bhaktiyogamadhokṣaje |
lokasyājānato vidvāṃn cakre sātvatasaṃhitām

यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे ।
भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा

yasyāṃ vai śrūyamāṇāyāṃ kṛṣṇe paramapūruṣe |
bhaktirutpadyate puṃsaḥ śokamohabhayāpahā

स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् ।
शुकं अध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनिः

sa saṃhitāṃ bhāgavatīṃ kṛtvānukramya cātmajam |
śukaṃ adhyāpayāmāsa nivṛttinirataṃ muniḥ

स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः ।
कस्य वा बृहतीं एतां आत्मारामः समभ्यसत्

sa vai nivṛttinirataḥ sarvatropekṣako muniḥ |
kasya vā bṛhatīṃ etāṃ ātmārāmaḥ samabhyasat

आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।
कुर्वन्ति अहैतुकीं भक्तिं इत्थंभूतगुणो हरिः

ātmārāmāśca munayo nirgranthā apyurukrame |
kurvanti ahaitukīṃ bhaktiṃ itthaṃbhūtaguṇo hariḥ

हरेर्गुणाक्षिप्तमतिः भगवान् बादरायणिः ।
अध्यगान् महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः

harerguṇākṣiptamatiḥ bhagavān bādarāyaṇiḥ |
adhyagān mahadākhyānaṃ nityaṃ viṣṇujanapriyaḥ

परीक्षितोऽथ राजर्षेः जन्मकर्मविलापनम् ।
संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम्

parīkṣito'tha rājarṣeḥ janmakarmavilāpanam |
saṃsthāṃ ca pāṇḍuputrāṇāṃ vakṣye kṛṣṇakathodayam

यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां
वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु ।
वृकोदराविद्धगदाभिमर्श
भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे

yadā mṛdhe kauravasṛñjayānāṃ
vīreṣvatho vīragatiṃ gateṣu |
vṛkodarāviddhagadābhimarśa
bhagnorudaṇḍe dhṛtarāṣṭraputre

भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन्
कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि ।
उपाहरद् विप्रियमेव तस्य
जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति

bhartuḥ priyaṃ drauṇiriti sma paśyan
kṛṣṇāsutānāṃ svapatāṃ śirāṃsi |
upāharad vipriyameva tasya
jugupsitaṃ karma vigarhayanti

माता शिशूनां निधनं सुतानां
निशम्य घोरं परितप्यमाना ।
तदारुदद् बाष्पकलाकुलाक्षी
तां सांत्वयन्नाह किरीटमाली

mātā śiśūnāṃ nidhanaṃ sutānāṃ
niśamya ghoraṃ paritapyamānā |
tadārudad bāṣpakalākulākṣī
tāṃ sāṃtvayannāha kirīṭamālī

तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे
यद्ब्रह्मबंधोः शिर आततायिनः ।
गाण्डीवमुक्तैः विशिखैरुपाहरे
त्वाक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा

tadā śucaste pramṛjāmi bhadre
yadbrahmabaṃdhoḥ śira ātatāyinaḥ |
gāṇḍīvamuktaiḥ viśikhairupāhare
tvākramya yatsnāsyasi dagdhaputrā

इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पैः
स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः ।
अन्वाद्रवद् दंशित उग्रधन्वा
कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन

iti priyāṃ valguvicitrajalpaiḥ
sa sāntvayitvācyutamitrasūtaḥ |
anvādravad daṃśita ugradhanvā
kapidhvajo guruputraṃ rathena

तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात्
कुमारहोद्विग्नमना रथेन ।
पराद्रवत् प्राणपरीप्सुरुर्व्यां
यावद्गमं रुद्रभयाद् यथार्कः

tamāpatantaṃ sa vilakṣya dūrāt
kumārahodvignamanā rathena |
parādravat prāṇaparīpsururvyāṃ
yāvadgamaṃ rudrabhayād yathārkaḥ

यदाशरणमात्मानं ऐक्षत श्रान्तवाजिनम् ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मजः

yadāśaraṇamātmānaṃ aikṣata śrāntavājinam |
astraṃ brahmaśiro mene ātmatrāṇaṃ dvijātmajaḥ

अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत्समाहितः ।
अजानन् उपसंहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते

athopaspṛśya salilaṃ sandadhe tatsamāhitaḥ |
ajānan upasaṃhāraṃ prāṇakṛcchra upasthite

ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम् ।
प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह

tataḥ prāduṣkṛtaṃ tejaḥ pracaṇḍaṃ sarvato diśam |
prāṇāpadamabhiprekṣya viṣṇuṃ jiṣṇuruvāca ha

कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर ।
त्वमेको दह्यमानानां अपवर्गोऽसि संसृतेः

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho bhaktānāmabhayaṅkara |
tvameko dahyamānānāṃ apavargo'si saṃsṛteḥ

त्वमाद्यः पुरुषः साक्षाद् ईश्वरः प्रकृतेः परः ।
मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि

tvamādyaḥ puruṣaḥ sākṣād īśvaraḥ prakṛteḥ paraḥ |
māyāṃ vyudasya cicchaktyā kaivalye sthita ātmani

स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः ।
विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम्

sa eva jīvalokasya māyāmohitacetasaḥ |
vidhatse svena vīryeṇa śreyo dharmādilakṣaṇam

तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया ।
स्वानां चानन्यभावानां अनुध्यानाय चासकृत्

tathāyaṃ cāvatāraste bhuvo bhārajihīrṣayā |
svānāṃ cānanyabhāvānāṃ anudhyānāya cāsakṛt

किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्म्यहम् ।
सर्वतो मुखमायाति तेजः परमदारुणम्

kimidaṃ svitkuto veti devadeva na vedmyaham |
sarvato mukhamāyāti tejaḥ paramadāruṇam

वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम् ।
नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते

vetthedaṃ droṇaputrasya brāhmamastraṃ pradarśitam |
naivāsau veda saṃhāraṃ prāṇabādha upasthite

न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिद् अस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् ।
जह्यस्त्रतेज उन्नद्धं अस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा

na hyasyānyatamaṃ kiñcid astraṃ pratyavakarśanam |
jahyastrateja unnaddhaṃ astrajño hyastratejasā

श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा ।
स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्माय संदधे

śrutvā bhagavatā proktaṃ phālgunaḥ paravīrahā |
spṛṣṭvāpastaṃ parikramya brāhmaṃ brāhmāya saṃdadhe

संहत्य अन्योन्यं उभयोः तेजसी शरसंवृते ।
आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽर्कवह्निवत्

saṃhatya anyonyaṃ ubhayoḥ tejasī śarasaṃvṛte |
āvṛtya rodasī khaṃ ca vavṛdhāte'rkavahnivat

दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोः त्रिँल्लोकान् प्रदहन्महत् ।
दह्यमानाः प्रजाः सर्वाः सांवर्तकममंसत

dṛṣṭvāstratejastu tayoḥ trim̐llokān pradahanmahat |
dahyamānāḥ prajāḥ sarvāḥ sāṃvartakamamaṃsata

प्रजोपप्लवमालक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् ।
मतं च वासुदेवस्य संजहारार्जुनो द्वयम्

prajopaplavamālakṣya lokavyatikaraṃ ca tam |
mataṃ ca vāsudevasya saṃjahārārjuno dvayam

तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् ।
बबंधामर्षताम्राक्षः पशुं रशनया यथा

tata āsādya tarasā dāruṇaṃ gautamīsutam |
babaṃdhāmarṣatāmrākṣaḥ paśuṃ raśanayā yathā

शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् ।
प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवान् अंबुजेक्षणः

śibirāya ninīṣantaṃ rajjvā baddhvā ripuṃ balāt |
prāhārjunaṃ prakupito bhagavān aṃbujekṣaṇaḥ

मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबंधुमिमं जहि ।
यो असौ अनागसः सुप्तान् अवधीन्निशि बालकान्

mainaṃ pārthārhasi trātuṃ brahmabaṃdhumimaṃ jahi |
yo asau anāgasaḥ suptān avadhīnniśi bālakān

मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् ।
प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित्

mattaṃ pramattamunmattaṃ suptaṃ bālaṃ striyaṃ jaḍam |
prapannaṃ virathaṃ bhītaṃ na ripuṃ hanti dharmavit

स्वप्राणान्यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः खलः ।
तद् वधस्तस्य हि श्रेयो यद् दोषाद्यात्यधः पुमान्

svaprāṇānyaḥ paraprāṇaiḥ prapuṣṇātyaghṛṇaḥ khalaḥ |
tad vadhastasya hi śreyo yad doṣādyātyadhaḥ pumān

प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै श्रृण्वतो मम ।
आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा

pratiśrutaṃ ca bhavatā pāñcālyai śrṛṇvato mama |
āhariṣye śirastasya yaste mānini putrahā

तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबंधुहा ।
भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसनः

tadasau vadhyatāṃ pāpa ātatāyyātmabaṃdhuhā |
bhartuśca vipriyaṃ vīra kṛtavān kulapāṃsanaḥ

एवं परीक्षता धर्मं पार्थः कृष्णेन चोदितः ।
नैच्छद् हन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान्

evaṃ parīkṣatā dharmaṃ pārthaḥ kṛṣṇena coditaḥ |
naicchad hantuṃ gurusutaṃ yadyapyātmahanaṃ mahān

अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविंदप्रियसारथिः ।
न्यवेदयत् तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान्

athopetya svaśibiraṃ goviṃdapriyasārathiḥ |
nyavedayat taṃ priyāyai śocantyā ātmajān hatān

तथाहृतं पशुवत्पाशबद्धं
अवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन ।
निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरोः सुतं
वामस्वभावा कृपया ननाम च

tathāhṛtaṃ paśuvatpāśabaddhaṃ
avāṅmukhaṃ karmajugupsitena |
nirīkṣya kṛṣṇāpakṛtaṃ guroḥ sutaṃ
vāmasvabhāvā kṛpayā nanāma ca

उवाच चासहन्त्यस्य बंधनानयनं सती ।
मुच्यतां मुच्यतां एष ब्राह्मणो नितरां गुरुः

uvāca cāsahantyasya baṃdhanānayanaṃ satī |
mucyatāṃ mucyatāṃ eṣa brāhmaṇo nitarāṃ guruḥ

सरहस्यो धनुर्वेदः सविसर्गोपसंयमः ।
अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात्

sarahasyo dhanurvedaḥ savisargopasaṃyamaḥ |
astragrāmaśca bhavatā śikṣito yadanugrahāt

स एष भगवान् द्रोणः प्रजारूपेण वर्तते ।
तस्यात्मनोऽर्धं पत्न्याः ते नान्वगाद् वीरसूः कृपी

sa eṣa bhagavān droṇaḥ prajārūpeṇa vartate |
tasyātmano'rdhaṃ patnyāḥ te nānvagād vīrasūḥ kṛpī

तद् धर्मज्ञ महाभाग भवद्भिः र्गौरवं कुलम् ।
वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यमभीक्ष्णशः

tad dharmajña mahābhāga bhavadbhiḥ rgauravaṃ kulam |
vṛjinaṃ nārhati prāptuṃ pūjyaṃ vandyamabhīkṣṇaśaḥ

मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता ।
यथाहं मृतवत्साऽर्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहुः

mā rodīdasya jananī gautamī patidevatā |
yathāhaṃ mṛtavatsā'rtā rodimyaśrumukhī muhuḥ

यैः कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभिः ।
तत् कुलं प्रदहत्याशु सानुबंधं शुचार्पितम्

yaiḥ kopitaṃ brahmakulaṃ rājanyairajitātmabhiḥ |
tat kulaṃ pradahatyāśu sānubaṃdhaṃ śucārpitam

धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् ।
राजा धर्मसुतो राज्ञ्याः प्रत्यनंदद् वचो द्विजाः

dharmyaṃ nyāyyaṃ sakaruṇaṃ nirvyalīkaṃ samaṃ mahat |
rājā dharmasuto rājñyāḥ pratyanaṃdad vaco dvijāḥ

नकुलः सहदेवश्च युयुधानो धनंजयः ।
भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषितः

nakulaḥ sahadevaśca yuyudhāno dhanaṃjayaḥ |
bhagavān devakīputro ye cānye yāśca yoṣitaḥ

तत्राहामर्षितो भीमः तस्य श्रेयान् वधः स्मृतः ।
न भर्तुर्नात्मनश्चार्थे योऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा

tatrāhāmarṣito bhīmaḥ tasya śreyān vadhaḥ smṛtaḥ |
na bharturnātmanaścārthe yo'han suptān śiśūn vṛthā

निशम्य भीमगदितं द्रौपद्याश्च चतुर्भुजः ।
आलोक्य वदनं सख्युः इदमाह हसन्निव

niśamya bhīmagaditaṃ draupadyāśca caturbhujaḥ |
ālokya vadanaṃ sakhyuḥ idamāha hasanniva

ब्रह्मबंधुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हणः ।
मयैवोभयमाम्नातं परिपाह्यनुशासनम्

brahmabaṃdhurna hantavya ātatāyī vadhārhaṇaḥ |
mayaivobhayamāmnātaṃ paripāhyanuśāsanam

कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत्तत् सांत्वयता प्रियाम् ।
प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यमेव च

kuru pratiśrutaṃ satyaṃ yattat sāṃtvayatā priyām |
priyaṃ ca bhīmasenasya pāñcālyā mahyameva ca

अर्जुनः सहसाऽऽज्ञाय हरेर्हार्दमथासिना ।
मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम्

arjunaḥ sahasā''jñāya harerhārdamathāsinā |
maṇiṃ jahāra mūrdhanyaṃ dvijasya sahamūrdhajam

विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् ।
तेजसा मणिना हीनं शिबिरान् निरयापयत्

vimucya raśanābaddhaṃ bālahatyāhataprabham |
tejasā maṇinā hīnaṃ śibirān nirayāpayat

वपनं द्रविणादानं स्थानान् निर्यापणं तथा ।
एष हि ब्रह्मबंधूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिकः

vapanaṃ draviṇādānaṃ sthānān niryāpaṇaṃ tathā |
eṣa hi brahmabaṃdhūnāṃ vadho nānyo'sti daihikaḥ

पुत्रशोकातुराः सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया ।
स्वानां मृतानां यत्कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम्

putraśokāturāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā |
svānāṃ mṛtānāṃ yatkṛtyaṃ cakrurnirharaṇādikam