Chapter 8: Kunti's prayer and Yudhishthira's grief

अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् ।
दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययुः स्त्रियः

atha te samparetānāṃ svānāmudakamicchatām |
dātuṃ sakṛṣṇā gaṅgāyāṃ puraskṛtya yayuḥ striyaḥ

ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुनः ।
आप्लुता हरिपादाब्जः अजःपूतसरिज्जले

te ninīyodakaṃ sarve vilapya ca bhṛśaṃ punaḥ |
āplutā haripādābjaḥ ajaḥpūtasarijjale

तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् ।
गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधवः

tatrāsīnaṃ kurupatiṃ dhṛtarāṣṭraṃ sahānujam |
gāndhārīṃ putraśokārtāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca mādhavaḥ

सांत्वयामास मुनिभिः हतबंधून् शुचार्पितान् ।
भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन् अप्रतिक्रियाम्

sāṃtvayāmāsa munibhiḥ hatabaṃdhūn śucārpitān |
bhūteṣu kālasya gatiṃ darśayan apratikriyām

साधयित्वाजातशत्रोः स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् ।
घातयित्वासतो राज्ञः कचस्पर्शक्षतायुषः

sādhayitvājātaśatroḥ svaṃ rājyaṃ kitavairhṛtam |
ghātayitvāsato rājñaḥ kacasparśakṣatāyuṣaḥ

याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकैः ।
तद्यशः पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत्

yājayitvāśvamedhaistaṃ tribhiruttamakalpakaiḥ |
tadyaśaḥ pāvanaṃ dikṣu śatamanyorivātanot

आमंत्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुतः ।
द्वैपायनादिभिर्विप्रैः पूजितैः प्रतिपूजितः

āmaṃtrya pāṇḍuputrāṃśca śaineyoddhavasaṃyutaḥ |
dvaipāyanādibhirvipraiḥ pūjitaiḥ pratipūjitaḥ

गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थितः ।
उपलेभेऽभिधावन्तीं उत्तरां भयविह्वलाम्

gantuṃ kṛtamatirbrahman dvārakāṃ rathamāsthitaḥ |
upalebhe'bhidhāvantīṃ uttarāṃ bhayavihvalām

पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते ।
नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम्

pāhi pāhi mahāyogin devadeva jagatpate |
nānyaṃ tvadabhayaṃ paśye yatra mṛtyuḥ parasparam

अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो ।
कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम्

abhidravati māmīśa śarastaptāyaso vibho |
kāmaṃ dahatu māṃ nātha mā me garbho nipātyatām

उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सलः ।
अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत

upadhārya vacastasyā bhagavān bhaktavatsalaḥ |
apāṇḍavamidaṃ kartuṃ drauṇerastramabudhyata

तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवाः पञ्च सायकान् ।
आत्मनोऽभिमुखान् दीप्तान् आलक्ष्यास्त्राण्युपाददुः

tarhyevātha muniśreṣṭha pāṇḍavāḥ pañca sāyakān |
ātmano'bhimukhān dīptān ālakṣyāstrāṇyupādaduḥ

व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषां अनन्यविषयात्मनाम् ।
सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभुः

vyasanaṃ vīkṣya tatteṣāṃ ananyaviṣayātmanām |
sudarśanena svāstreṇa svānāṃ rakṣāṃ vyadhādvibhuḥ

अन्तःस्थः सर्वभूतानां आत्मा योगेश्वरो हरिः ।
स्वमाययाऽऽवृणोद्गर्भं वैराट्याः कुरुतन्तवे

antaḥsthaḥ sarvabhūtānāṃ ātmā yogeśvaro hariḥ |
svamāyayā''vṛṇodgarbhaṃ vairāṭyāḥ kurutantave

यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरः त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् ।
वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगूद्वह

yadyapyastraṃ brahmaśiraḥ tvamoghaṃ cāpratikriyam |
vaiṣṇavaṃ teja āsādya samaśāmyad bhṛgūdvaha

मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते ।
य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यजः

mā maṃsthā hyetadāścaryaṃ sarvāścaryamaye'cyute |
ya idaṃ māyayā devyā sṛjatyavati hantyajaḥ

ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैः आत्मजैः सह कृष्णया ।
प्रयाणाभिमुखं कृष्णं इदमाह पृथा सती

brahmatejovinirmuktaiḥ ātmajaiḥ saha kṛṣṇayā |
prayāṇābhimukhaṃ kṛṣṇaṃ idamāha pṛthā satī

नमस्ये पुरुषं त्वाऽऽद्यं ईश्वरं प्रकृतेः परम् ।
अलक्ष्यं सर्वभूतानां अन्तर्बहिरवस्थितम्

namasye puruṣaṃ tvā''dyaṃ īśvaraṃ prakṛteḥ param |
alakṣyaṃ sarvabhūtānāṃ antarbahiravasthitam

मायाजवनिकाच्छन्नं अज्ञाधोक्षजमव्ययम् ।
न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा

māyājavanikācchannaṃ ajñādhokṣajamavyayam |
na lakṣyase mūḍhadṛśā naṭo nāṭyadharo yathā

तथा परमहंसानां मुनीनां अमलात्मनाम् ।
भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः

tathā paramahaṃsānāṃ munīnāṃ amalātmanām |
bhaktiyogavidhānārthaṃ kathaṃ paśyema hi striyaḥ

कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनंदनाय च ।
नंदगोपकुमाराय गोविंदाय नमो नमः

kṛṣṇāya vāsudevāya devakīnaṃdanāya ca |
naṃdagopakumārāya goviṃdāya namo namaḥ

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये

namaḥ paṅkajanābhāya namaḥ paṅkajamāline |
namaḥ paṅkajanetrāya namaste paṅkajāṅghraye

यथा हृषीकेश खलेन देवकी
कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता ।
विमोचिताहं च सहात्मजा विभो
त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात्

yathā hṛṣīkeśa khalena devakī
kaṃsena ruddhāticiraṃ śucārpitā |
vimocitāhaṃ ca sahātmajā vibho
tvayaiva nāthena muhurvipadgaṇāt

विषान्महाग्नेः पुरुषाददर्शनाद्
असत्सभाया वनवासकृच्छ्रतः ।
मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो
द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिताः

viṣānmahāgneḥ puruṣādadarśanād
asatsabhāyā vanavāsakṛcchrataḥ |
mṛdhe mṛdhe'nekamahārathāstrato
drauṇyastrataścāsma hare'bhirakṣitāḥ

विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्गुरो ।
भवतो दर्शनं यत्स्याद् अपुनर्भवदर्शनम्

vipadaḥ santu tāḥ śaśvat tatra tatra jagadguro |
bhavato darśanaṃ yatsyād apunarbhavadarśanam

जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिः एधमानमदः पुमान् ।
नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वां अकिञ्चनगोचरम्

janmaiśvaryaśrutaśrībhiḥ edhamānamadaḥ pumān |
naivārhatyabhidhātuṃ vai tvāṃ akiñcanagocaram

नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये ।
आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः

namo'kiñcanavittāya nivṛttaguṇavṛttaye |
ātmārāmāya śāntāya kaivalyapataye namaḥ

मन्ये त्वां कालमीशानं अनादिनिधनं विभुम् ।
समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथः कलिः

manye tvāṃ kālamīśānaṃ anādinidhanaṃ vibhum |
samaṃ carantaṃ sarvatra bhūtānāṃ yanmithaḥ kaliḥ

न वेद कश्चिद् भगवंश्चिकीर्षितं
तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् ।
न यस्य कश्चिद् दयितोऽस्ति कर्हिचिद्
द्वेष्यश्च यस्मिन्विषमा मतिर्नृणाम्

na veda kaścid bhagavaṃścikīrṣitaṃ
tavehamānasya nṛṇāṃ viḍambanam |
na yasya kaścid dayito'sti karhicid
dveṣyaśca yasminviṣamā matirnṛṇām

जन्म कर्म च विश्वात्मन् अजस्याकर्तुरात्मनः ।
तिर्यङ् नृषिषु यादःसु तद् अत्यन्तविडम्बनम्

janma karma ca viśvātman ajasyākarturātmanaḥ |
tiryaṅ nṛṣiṣu yādaḥsu tad atyantaviḍambanam

गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद्
या ते दशाश्रुकलिल अञ्जन संभ्रमाक्षम् ।
वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य
सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति

gopyādade tvayi kṛtāgasi dāma tāvad
yā te daśāśrukalila añjana saṃbhramākṣam |
vaktraṃ ninīya bhayabhāvanayā sthitasya
sā māṃ vimohayati bhīrapi yadbibheti

केचिद् आहुः अजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये ।
यदोः प्रियस्य अन्ववाये मलयस्येव चन्दनम्

kecid āhuḥ ajaṃ jātaṃ puṇyaślokasya kīrtaye |
yadoḥ priyasya anvavāye malayasyeva candanam

अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् ।
अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम्

apare vasudevasya devakyāṃ yācito'bhyagāt |
ajastvamasya kṣemāya vadhāya ca suradviṣām

भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ ।
सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थितः

bhārāvatāraṇāyānye bhuvo nāva ivodadhau |
sīdantyā bhūribhāreṇa jāto hyātmabhuvārthitaḥ

भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानां अविद्याकामकर्मभिः ।
श्रवण स्मरणार्हाणि करिष्यम् इति केचन

bhave'smin kliśyamānānāṃ avidyākāmakarmabhiḥ |
śravaṇa smaraṇārhāṇi kariṣyam iti kecana

श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः
स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः ।
त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं
भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम्

śrṛṇvanti gāyanti gṛṇantyabhīkṣṇaśaḥ
smaranti nandanti tavehitaṃ janāḥ |
ta eva paśyantyacireṇa tāvakaṃ
bhavapravāhoparamaṃ padāmbujam

अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो
जिहाससि स्वित् सुहृदोऽनुजीविनः ।
येषां न चान्यत् भवतः पदाम्बुजात्
परायणं राजसु योजितांहसाम्

apyadya nastvaṃ svakṛtehita prabho
jihāsasi svit suhṛdo'nujīvinaḥ |
yeṣāṃ na cānyat bhavataḥ padāmbujāt
parāyaṇaṃ rājasu yojitāṃhasām

के वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः ।
भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणां इव ईशितुः

ke vayaṃ nāmarūpābhyāṃ yadubhiḥ saha pāṇḍavāḥ |
bhavato'darśanaṃ yarhi hṛṣīkāṇāṃ iva īśituḥ

नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर ।
त्वत्पदैः अङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितैः

neyaṃ śobhiṣyate tatra yathedānīṃ gadādhara |
tvatpadaiḥ aṅkitā bhāti svalakṣaṇavilakṣitaiḥ

इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः ।
वनाद्रि नदी उदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितैः

ime janapadāḥ svṛddhāḥ supakvauṣadhivīrudhaḥ |
vanādri nadī udanvanto hyedhante tava vīkṣitaiḥ

अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे ।
स्नेहपाशं इमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु

atha viśveśa viśvātman viśvamūrte svakeṣu me |
snehapāśaṃ imaṃ chindhi dṛḍhaṃ pāṇḍuṣu vṛṣṇiṣu

त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् ।
रतिं उद्वहतात् अद्धा गङ्गेवौघं उदन्वति

tvayi me'nanyaviṣayā matirmadhupate'sakṛt |
ratiṃ udvahatāt addhā gaṅgevaughaṃ udanvati

श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्णि ऋषभावनिध्रुग्
राजन्यवंशदहन अनपवर्ग वीर्य ।
गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार
योगेश्वराखिलगुरो भगवन् नमस्ते

śrīkṛṣṇa kṛṣṇasakha vṛṣṇi ṛṣabhāvanidhrug
rājanyavaṃśadahana anapavarga vīrya |
govinda godvijasurārtiharāvatāra
yogeśvarākhilaguro bhagavan namaste

पृथयेत्थं कलपदैः परिणूताखिलोदयः ।
मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया

pṛthayetthaṃ kalapadaiḥ pariṇūtākhilodayaḥ |
mandaṃ jahāsa vaikuṇṭho mohayanniva māyayā

तां बाढं इति उपामंत्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् ।
स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः

tāṃ bāḍhaṃ iti upāmaṃtrya praviśya gajasāhvayam |
striyaśca svapuraṃ yāsyan premṇā rājñā nivāritaḥ

व्यासाद्यैरीश्वरेहा ज्ञैः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।
प्रबोधितोऽपि इतिहासैः नाबुध्यत शुचार्पितः

vyāsādyairīśvarehā jñaiḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇā |
prabodhito'pi itihāsaiḥ nābudhyata śucārpitaḥ

आह राजा धर्मसुतः चिन्तयन् सुहृदां वधम् ।
प्राकृतेनात्मना विप्राः स्नेहमोहवशं गतः

āha rājā dharmasutaḥ cintayan suhṛdāṃ vadham |
prākṛtenātmanā viprāḥ snehamohavaśaṃ gataḥ

अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मनः ।
पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हताः

aho me paśyatājñānaṃ hṛdi rūḍhaṃ durātmanaḥ |
pārakyasyaiva dehasya bahvyo me'kṣauhiṇīrhatāḥ

बालद्विजसुहृन् मित्र पितृभ्रातृगुरु द्रुहः ।
न मे स्यात् निरयात् मोक्षो ह्यपि वर्ष अयुत आयुतैः

bāladvijasuhṛn mitra pitṛbhrātṛguru druhaḥ |
na me syāt nirayāt mokṣo hyapi varṣa ayuta āyutaiḥ

नैनो राज्ञः प्रजाभर्तुः धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् ।
इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वचः

naino rājñaḥ prajābhartuḥ dharmayuddhe vadho dviṣām |
iti me na tu bodhāya kalpate śāsanaṃ vacaḥ

स्त्रीणां मत् हतबंधूनां द्रोहो योऽसौ इहोत्थितः ।
कर्मभिः गृहमेधीयैः नाहं कल्पो व्यपोहितुम्

strīṇāṃ mat hatabaṃdhūnāṃ droho yo'sau ihotthitaḥ |
karmabhiḥ gṛhamedhīyaiḥ nāhaṃ kalpo vyapohitum

यथा पङ्केन पङ्काम्भः सुरया वा सुराकृतम् ।
भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैः मार्ष्टुमर्हति

yathā paṅkena paṅkāmbhaḥ surayā vā surākṛtam |
bhūtahatyāṃ tathaivaikāṃ na yajñaiḥ mārṣṭumarhati