Chapter 15: Arjuna's grief and the Pandavas' last departure

एवं कृष्णसखः कृष्णो भ्रात्र राज्ञाऽऽविकल्पितः ।
नानाशंकास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्षितः

evaṃ kṛṣṇasakhaḥ kṛṣṇo bhrātra rājñā''vikalpitaḥ |
nānāśaṃkāspadaṃ rūpaṃ kṛṣṇaviśleṣakarṣitaḥ

शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभः ।
विभुं तमेवानुध्यायन्नाशक्रोत्प्रतिभाषितूम

śokena śuṣyadvadanahṛtsarojo hataprabhaḥ |
vibhuṃ tamevānudhyāyannāśakrotpratibhāṣitūma

कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुचः पाणिनाऽऽमृज्य नेत्रयोः ।
परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातरः

kṛcchreṇa saṃstabhya śucaḥ pāṇinā''mṛjya netrayoḥ |
parokṣeṇa samunnaddhapraṇayautkaṇṭhyakātaraḥ

सख्य मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन ।
नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा

sakhya maitrīṃ sauhṛdaṃ ca sārathyādiṣu saṃsmarana |
nṛpamagrajamityāha bāṣpagadgadayā girā

वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरुपिणा ।
येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत

vañcito'haṃ mahārāja hariṇā bandhurupiṇā |
yena me'pahṛtaṃ tejo devavismāpanaṃ mahata

यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शनः ।
उक्थेन रहितो ह्येष मृतकः प्रोच्यते यथा

yasya kṣaṇaviyogena loko hyapriyadarśanaḥ |
ukthena rahito hyeṣa mṛtakaḥ procyate yathā

यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञा स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् ।
तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्यः सज्जीकृतेन धनुष्याधिगता च कृष्णा

yatsaṃśrayād drupadagehamupāgatānāṃ rājñā svayaṃvaramukhe smaradurmadānām |
tejo hṛtaṃ khalu mayābhihataśca matsyaḥ sajjīkṛtena dhanuṣyādhigatā ca kṛṣṇā

यत्संनिधावहमु खाण्डवमग्नयेऽदामिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य ।
लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते

yatsaṃnidhāvahamu khāṇḍavamagnaye'dāmindraṃ ca sāmaragaṇaṃ tarasā vijitya |
labdhā sabhā mayakṛtādbhutaśilpamāyā digbhyo'harannṛpatayo balimadhvare te

यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिमहन्मखार्थे आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्ववीर्यः ।
तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन् बलिमध्वरे ते

yattejasā nṛpaśiro'ṅghrimahanmakhārthe āryo'nujastava gajāyutasatvavīryaḥ |
tenāhṛtāḥ pramathanāthamakhāya bhūpā yanmocitāstadanayan balimadhvare te

पत्न्यास्तवधिमखक्लृप्तमहाभिषेकश्लाघिष्ठन्चारुकाबरं कितवैः सभायाम ।
स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियोऽकृत हतेशविमुक्तकेशाः

patnyāstavadhimakhaklṛptamahābhiṣekaślāghiṣṭhancārukābaraṃ kitavaiḥ sabhāyāma |
spṛṣṭaṃ vikīrya padayoḥ patitāśrumukhyā yastatstriyo'kṛta hateśavimuktakeśāḥ

यो नो जुगोप वनमेत्य दुरन्तकृच्छ्राद दुर्वाससोऽरिविहतादयुताग्रभुग यः ।
शाकान्नशिशःटमुपयुज्य यतास्त्रिलोकीं तृप्ताममंस्त सलिले विनिमंग्नसंघः

yo no jugopa vanametya durantakṛcchrāda durvāsaso'rivihatādayutāgrabhuga yaḥ |
śākānnaśiśaḥṭamupayujya yatāstrilokīṃ tṛptāmamaṃsta salile vinimaṃgnasaṃghaḥ

यत्तेजसाथ भगवान युधि शुलपाणि र्विस्मापितः सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे ।
अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम

yattejasātha bhagavāna yudhi śulapāṇi rvismāpitaḥ sagirijo'stramadānnijaṃ me |
anye'pi cāhamamunaiva kalevareṇa prāpto mahendrabhavane mahadāsanārdhama

तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवाः ।
सेन्द्रा श्रिता यदनुभावितमाजमीढ तेनाहमद्य मुषितः पुरुषेण भूम्र

tatraiva me viharato bhujadaṇḍayugmaṃ gāṇḍīvalakṣaṇamarātivadhāya devāḥ |
sendrā śritā yadanubhāvitamājamīḍha tenāhamadya muṣitaḥ puruṣeṇa bhūmra

यद्वान्धवः कुरुबलाब्धिमनन्तपार मेको रथेन ततरेऽहमतार्यसत्त्वम ।
प्रत्याहृतं बहु धनं च मयो परेषां तेजास्पदं मणीमयं च हृतं शिरोभ्यः

yadvāndhavaḥ kurubalābdhimanantapāra meko rathena tatare'hamatāryasattvama |
pratyāhṛtaṃ bahu dhanaṃ ca mayo pareṣāṃ tejāspadaṃ maṇīmayaṃ ca hṛtaṃ śirobhyaḥ

यो भीष्मकर्णगुरुशल्यमूष्वदभ्र रजन्यवर्यरथमण्डलमन्डितासु ।
अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना मायुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत

yo bhīṣmakarṇaguruśalyamūṣvadabhra rajanyavaryarathamaṇḍalamanḍitāsu |
agrecaro mama vibho rathayūthapānā māyurmanāṃsi ca dṛśā saha oja ārcchata

यद्दोष्षु मा प्राणीहितं गुरुभिष्मकर्ण नप्तृत्रिगर्तशलसैन्धवबाह्निकाद्येः ।
अस्त्राण्यमोघमाहिमानि निरुपिताने नो पस्पृशुर्नृहरिदासमिवासुराणि

yaddoṣṣu mā prāṇīhitaṃ gurubhiṣmakarṇa naptṛtrigartaśalasaindhavabāhnikādyeḥ |
astrāṇyamoghamāhimāni nirupitāne no paspṛśurnṛharidāsamivāsurāṇi

सौत्ये वृतः कुमतिनाऽऽत्मदं ईश्वरो मे यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्याः ।
मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन यदनुभावनिरस्तचिस्ताः

sautye vṛtaḥ kumatinā''tmadaṃ īśvaro me yatpādapadmamabhavāya bhajanti bhavyāḥ |
māṃ śrāntavāhamarayo rathino bhuviṣṭhaṃ na prāharana yadanubhāvanirastacistāḥ

नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति ।
संजल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तूर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य

narmāṇyudārarucirasmitaśobhitāni he pārtha he'rjuna sakhe kurunandaneti |
saṃjalpitāni naradeva hṛdispṛśāni smartūrluṭhanti hṛdayaṃ mama mādhavasya

शय्यासनाटनविकथनभोजनादि ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्धः ।
सख्युः सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे

śayyāsanāṭanavikathanabhojanādi ṣvaikyādvayasya ṛtavāniti vipralabdhaḥ |
sakhyuḥ sakheva pitṛvattanayasya sarvaṃ sehe mahānmahitayā kumateraghaṃ me

सोऽहं नृपेन्द्र रहितः पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयने शुन्य ।
अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमंग रक्षन गोपैरसाद्भिबलेव विनिर्जितोऽस्मि

so'haṃ nṛpendra rahitaḥ puruṣottamena sakhyā priyeṇa suhṛdā hṛdayane śunya |
adhvanyurukramaparigrahamaṃga rakṣana gopairasādbhibaleva vinirjito'smi

तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते सोऽहं रथी नॄपतयो यत आनमन्ति ।
सर्व क्षणेन तदभुदसदीशरिक्तं भस्मन हुतं कुहकाराद्भमोवोत्पमुष्याम

tadvai dhanusta iṣavaḥ sa ratho hayāste so'haṃ rathī nṝpatayo yata ānamanti |
sarva kṣaṇena tadabhudasadīśariktaṃ bhasmana hutaṃ kuhakārādbhamovotpamuṣyāma

राजंस्त्वयाभिषुष्टांना सुहृदां न सुहृत्पुरेः ।
विप्रशपविमुढांना निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथः

rājaṃstvayābhiṣuṣṭāṃnā suhṛdāṃ na suhṛtpureḥ |
vipraśapavimuḍhāṃnā nighnatāṃ muṣṭibhirmithaḥ

वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम ।
अजानतामिव्यान्योन्य चतूः पंचावशेषिताः

vāruṇīṃ madirāṃ pītvā madonmathitacetasāma |
ajānatāmivyānyonya catūḥ paṃcāvaśeṣitāḥ

प्रायेणैतद भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम ।
मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथः

prāyeṇaitada bhagavata īśvarasya viceṣṭitama |
mitho nighnanti bhūtāni bhāvayanti ca yanmithaḥ

जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयसः ।
दुर्बलान्बालिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथः

jalaukasāṃ jale yadvanmahānto'dantyaṇīyasaḥ |
durbalānbālino rājanmahānto balino mithaḥ

एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान विभुः ।
यदुन यदुभिरन्योन्यं भुभारान संजहार ह

evaṃ baliṣṭhairyadubhirmahadbhiritarāna vibhuḥ |
yaduna yadubhiranyonyaṃ bhubhārāna saṃjahāra ha

देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च ।
हरन्ति स्मरताश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे

deśakālārthayuktāni hṛttāpopaśamāni ca |
haranti smaratāścittaṃ govindābhihitāni me

एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्णपादसरोरुहम ।
सौहार्देनातिगाढेन शान्ताऽऽसीद्विमला मतिः

evaṃ cintayato jiṣṇoḥ kṛṣṇapādasaroruhama |
sauhārdenātigāḍhena śāntā''sīdvimalā matiḥ

वासुदेवांगघ्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा ।
भक्त्या निर्मथिताशेषकषायाधिषणोऽर्जुनः

vāsudevāṃgaghyanudhyānaparibṛṃhitaraṃhasā |
bhaktyā nirmathitāśeṣakaṣāyādhiṣaṇo'rjunaḥ

गीतं भगवता ज्ञान यत तत संग्राममुर्धनि ।
कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमद विभुः

gītaṃ bhagavatā jñāna yata tata saṃgrāmamurdhani |
kālakarmatamoruddhaṃ punaradhyagamada vibhuḥ

विशोको ब्रह्मासम्पत्या संछिन्नद्वैतसंशयः ।
लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिंगत्वादसम्भवः

viśoko brahmāsampatyā saṃchinnadvaitasaṃśayaḥ |
līnaprakṛtinairguṇyādaliṃgatvādasambhavaḥ

निशम्य भगवन्मार्ग संस्थां यदुकुलस्य च ।
स्वःपथाय मतिं चक्रे निभॄतात्मा युधिष्ठिरः

niśamya bhagavanmārga saṃsthāṃ yadukulasya ca |
svaḥpathāya matiṃ cakre nibhṝtātmā yudhiṣṭhiraḥ

पृथाप्यनुश्रुत्य धनत्र्ज्ययोदितं नाश यदुनां भगवद्गतिं च ताम ।
एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपराम संसृतेः

pṛthāpyanuśrutya dhanatrjyayoditaṃ nāśa yadunāṃ bhagavadgatiṃ ca tāma |
ekāntabhaktyā bhagavatyadhokṣaje niveśitātmoparāma saṃsṛteḥ

ययाहरदृ भुवो भारं तां तनुं विजहावजः ।
कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितूः समम

yayāharadṛ bhuvo bhāraṃ tāṃ tanuṃ vijahāvajaḥ |
kaṇṭakaṃ kaṇṭakeneva dvayaṃ cāpīśitūḥ samama

यथा मत्स्यादिरुपाणि धत्ते जाह्याद यथा नटः ।
भूभरः क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम

yathā matsyādirupāṇi dhatte jāhyāda yathā naṭaḥ |
bhūbharaḥ kṣapito yena jahau tacca kalevarama

यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्ततन्वा श्रवणीयसत्कथः ।
तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा मधर्महेतूः कलिरन्ववर्तत

yadā mukundo bhagavānimāṃ mahīṃ jahau statanvā śravaṇīyasatkathaḥ |
tadāharevāpratibuddhacetasā madharmahetūḥ kaliranvavartata

युधिष्ठिरस्तत्पर्सर्पणं बुधः पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथाऽऽत्मनि ।
विभग्य लोभानृतजिह्नाहिंसना द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात

yudhiṣṭhirastatparsarpaṇaṃ budhaḥ pure ca rāṣṭre ca gṛhe tathā''tmani |
vibhagya lobhānṛtajihnāhiṃsanā dyadharmacakraṃ gamanāya paryadhāta

स्वराट पौत्रं विनयिनमात्मनः सुसमं गुणैः ।
तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिचंद गजाहृये

svarāṭa pautraṃ vinayinamātmanaḥ susamaṃ guṇaiḥ |
toyanīvyāḥ patiṃ bhūmerabhyaṣicaṃda gajāhṛye

मथूरायां तथा वज्रं शुरसेनपतिं ततः ।
प्राजापत्यां निरुप्योष्टिमग्नीनपिबदीश्वरः

mathūrāyāṃ tathā vajraṃ śurasenapatiṃ tataḥ |
prājāpatyāṃ nirupyoṣṭimagnīnapibadīśvaraḥ

विसृज्य तत्र तत सर्व दुकुनलवलयादिकम ।
निर्ममो निरहंकारः संछिन्नाशेषबन्धनः

visṛjya tatra tata sarva dukunalavalayādikama |
nirmamo nirahaṃkāraḥ saṃchinnāśeṣabandhanaḥ

वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम ।
मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पंचत्वे ह्याजोहवीत

vācaṃ juhāva manasi tatprāṇa itare ca tama |
mṛtyāvapānaṃ sotsargaṃ taṃ paṃcatve hyājohavīta

त्रेत्वे हुत्वाथ पंचत्वं तच्चेकत्वेऽजुहोन्मुनिः ।
सर्वमात्मन्यजुहवीद ब्रह्मण्यात्मानमव्यये

tretve hutvātha paṃcatvaṃ taccekatve'juhonmuniḥ |
sarvamātmanyajuhavīda brahmaṇyātmānamavyaye

चीरवासा निराहारो बद्धवड मुक्तमूर्धजः ।
दर्शयन्नात्मनो रुपं जडोन्मत्तपिशाचवत

cīravāsā nirāhāro baddhavaḍa muktamūrdhajaḥ |
darśayannātmano rupaṃ jaḍonmattapiśācavata

अनपेक्षमाणो निरगादश्रृण्वन्बधिरो यथा ।
उदीचीं प्रविवेशांशं गतपुर्वा महात्मभिः ।
हृदि ब्रह्मा परं ध्यायान्नवर्तेत यतो गतः

anapekṣamāṇo niragādaśrṛṇvanbadhiro yathā |
udīcīṃ praviveśāṃśaṃ gatapurvā mahātmabhiḥ |
hṛdi brahmā paraṃ dhyāyānnavarteta yato gataḥ

सर्व तमनु निर्जग्मुर्भ्रातरः कृतनिश्चयाः ।
कलिनाधर्ममित्रेण दृष्टा स्पृष्टाः प्रजा भुवि

sarva tamanu nirjagmurbhrātaraḥ kṛtaniścayāḥ |
kalinādharmamitreṇa dṛṣṭā spṛṣṭāḥ prajā bhuvi

ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वऽऽत्यन्तिकमातमनः ।
मनसा धारयामासुर्वैकुठचरणाम्बुजम

te sādhukṛtasarvārthā jñātva''tyantikamātamanaḥ |
manasā dhārayāmāsurvaikuṭhacaraṇāmbujama

तद्धनोद्रिक्यया भक्त्या विशुद्धधिषणाः परे ।
तस्मिन नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम

taddhanodrikyayā bhaktyā viśuddhadhiṣaṇāḥ pare |
tasmina nārāyaṇapade ekāntamatayo gatima

अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभिः ।
विहुतकल्मषास्थाने विरजेनात्मनैव हि

avāpurduravāpāṃ te asadbhirviṣayātmabhiḥ |
vihutakalmaṣāsthāne virajenātmanaiva hi

विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मवान ।
कृष्णावेशेन तच्चित्तः पितृभिः स्वक्षयं ययौ

viduro'pi parityajya prabhāse dehamātmavāna |
kṛṣṇāveśena taccittaḥ pitṛbhiḥ svakṣayaṃ yayau

द्रौपदी च तदाऽऽज्ञाय पतीनामनपेक्षताम ।
वासुदेवे भगवति ह्योकान्तमतिराप तम

draupadī ca tadā''jñāya patīnāmanapekṣatāma |
vāsudeve bhagavati hyokāntamatirāpa tama

यः श्रद्धयैतद भगवत्प्रियाणां पाण्डोः सुतानामिती सम्प्रयाणम ।
श्रुणोत्यलं स्वत्ययनं पवित्रं लब्ध्या हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम

yaḥ śraddhayaitada bhagavatpriyāṇāṃ pāṇḍoḥ sutānāmitī samprayāṇama |
śruṇotyalaṃ svatyayanaṃ pavitraṃ labdhyā harau bhaktimupaiti siddhima