Chapter 16: Dharma as a bull and Earth as a cow

ततः परीक्षिद्द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवतः शशास ह ।
यथा हि सूत्यामभिजातकोविदाः समादिशन् विप्र महद्गुणस्तथा

tataḥ parīkṣiddvijavaryaśikṣayā mahīṃ mahābhāgavataḥ śaśāsa ha |
yathā hi sūtyāmabhijātakovidāḥ samādiśan vipra mahadguṇastathā

स उत्तरस्य तनयामुपयेम इरावतीम् ।
जनमेजयादींश्चतुरस्तस्यामुत्पादयत्सुतान्

sa uttarasya tanayāmupayema irāvatīm |
janamejayādīṃścaturastasyāmutpādayatsutān

आजहाराश्वमेधांस्त्रीन् गङ्गायां भूरिदक्षिणान् ।
शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचराः

ājahārāśvamedhāṃstrīn gaṅgāyāṃ bhūridakṣiṇān |
śāradvataṃ guruṃ kṛtvā devā yatrākṣigocarāḥ

निजग्राहौजसा वीरः कलिं दिग्विजये क्वचित् ।
नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा

nijagrāhaujasā vīraḥ kaliṃ digvijaye kvacit |
nṛpaliṅgadharaṃ śūdraṃ ghnantaṃ gomithunaṃ padā

कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृपः ।
नृदेवचिह्नधृक्शूद्र कोऽसौ गां यः पदाहनत् ।
तत्कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम्

kasya hetornijagrāha kaliṃ digvijaye nṛpaḥ |
nṛdevacihnadhṛkśūdra ko'sau gāṃ yaḥ padāhanat |
tatkathyatāṃ mahābhāga yadi kṛṣṇakathāśrayam

अथवास्य पदाम्भोज मकरन्दलिहां सताम् ।
किमन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्ययः

athavāsya padāmbhoja makarandalihāṃ satām |
kimanyairasadālāpairāyuṣo yadasadvyayaḥ

क्षुद्रायुषां नृणामङ्ग मर्त्यानामृतमिच्छताम् ।
इहोपहूतो भगवान्मृत्युः शामित्रकर्मणि

kṣudrāyuṣāṃ nṛṇāmaṅga martyānāmṛtamicchatām |
ihopahūto bhagavānmṛtyuḥ śāmitrakarmaṇi

न कश्चिन्म्रियते तावद्यावदास्त इहान्तकः ।
एतदर्थं हि भगवानाहूतः परमर्षिभिः ।
अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वचः

na kaścinmriyate tāvadyāvadāsta ihāntakaḥ |
etadarthaṃ hi bhagavānāhūtaḥ paramarṣibhiḥ |
aho nṛloke pīyeta harilīlāmṛtaṃ vacaḥ

मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै ।
निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभिः

mandasya mandaprajñasya vayo mandāyuṣaśca vai |
nidrayā hriyate naktaṃ divā ca vyarthakarmabhiḥ

यदा परीक्षित्कुरुजाङ्गलेऽवसत्कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते ।
निशम्य वार्तामनतिप्रियां ततः शरासनं संयुगशौण्डिराददे

yadā parīkṣitkurujāṅgale'vasatkaliṃ praviṣṭaṃ nijacakravartite |
niśamya vārtāmanatipriyāṃ tataḥ śarāsanaṃ saṃyugaśauṇḍirādade

स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजमाश्रितः पुरात् ।
वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गतः

svalaṅkṛtaṃ śyāmaturaṅgayojitaṃ rathaṃ mṛgendradhvajamāśritaḥ purāt |
vṛto rathāśvadvipapattiyuktayā svasenayā digvijayāya nirgataḥ

भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान् कुरून् ।
किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम्

bhadrāśvaṃ ketumālaṃ ca bhārataṃ cottarān kurūn |
kimpuruṣādīni varṣāṇi vijitya jagṛhe balim

नगरांश्च वनांश्चैव नदीश्च विमलोदकाः ।
पुरुषान् देवकल्पांश्च नारीश्च प्रियदर्शनाः

nagarāṃśca vanāṃścaiva nadīśca vimalodakāḥ |
puruṣān devakalpāṃśca nārīśca priyadarśanāḥ

अदृष्टपूर्वान् सुभगान् स ददर्श धनञ्जयः ।
सदनानि च शुभ्राणि नारीश्चाप्सरसां निभाः

adṛṣṭapūrvān subhagān sa dadarśa dhanañjayaḥ |
sadanāni ca śubhrāṇi nārīścāpsarasāṃ nibhāḥ

तत्र तत्रोपशृण्वानः स्वपूर्वेषां महात्मनाम् ।
प्रगीयमाणं च यशः कृष्णमाहात्म्यसूचकम्

tatra tatropaśṛṇvānaḥ svapūrveṣāṃ mahātmanām |
pragīyamāṇaṃ ca yaśaḥ kṛṣṇamāhātmyasūcakam

आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजसः ।
स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे

ātmānaṃ ca paritrātamaśvatthāmno'stratejasaḥ |
snehaṃ ca vṛṣṇipārthānāṃ teṣāṃ bhaktiṃ ca keśave

तेभ्यः परमसन्तुष्टः प्रीत्युज्जृम्भितलोचनः ।
महाधनानि वासांसि ददौ हारान्महामनाः

tebhyaḥ paramasantuṣṭaḥ prītyujjṛmbhitalocanaḥ |
mahādhanāni vāsāṃsi dadau hārānmahāmanāḥ

सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान् ।
स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णोर् भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे *

sārathyapāraṣadasevanasakhyadautya vīrāsanānugamanastavanapraṇāmān |
snigdheṣu pāṇḍuṣu jagatpraṇatiṃ ca viṣṇor bhaktiṃ karoti nṛpatiścaraṇāravinde *

तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिमन्वहम् ।
नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत्तन्निबोध मे

tasyaivaṃ vartamānasya pūrveṣāṃ vṛttimanvaham |
nātidūre kilāścaryaṃ yadāsīttannibodha me

धर्मः पदैकेन चरन् विच्छायामुपलभ्य गाम् ।
पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्सामिव मातरम्

dharmaḥ padaikena caran vicchāyāmupalabhya gām |
pṛcchati smāśruvadanāṃ vivatsāmiva mātaram

कच्चिद्भद्रेऽनामयमात्मनस्ते विच्छायासि म्लायतेषन्मुखेन ।
आलक्षये भवतीमन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब

kaccidbhadre'nāmayamātmanaste vicchāyāsi mlāyateṣanmukhena |
ālakṣaye bhavatīmantarādhiṃ dūre bandhuṃ śocasi kañcanāmba

पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपादमात्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम् ।
आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन्मघवत्यवर्षति

pādairnyūnaṃ śocasi maikapādamātmānaṃ vā vṛṣalairbhokṣyamāṇam |
āho surādīn hṛtayajñabhāgān prajā uta svinmaghavatyavarṣati

अरक्ष्यमाणाः स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान् ।
वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्मण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्र्यान्

arakṣyamāṇāḥ striya urvi bālān śocasyatho puruṣādairivārtān |
vācaṃ devīṃ brahmakule kukarmaṇyabrahmaṇye rājakule kulāgryān

किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि ।
इतस्ततो वाशनपानवासः स्नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम्

kiṃ kṣatrabandhūn kalinopasṛṣṭān rāṣṭrāṇi vā tairavaropitāni |
itastato vāśanapānavāsaḥ snānavyavāyonmukhajīvalokam

यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि ।
अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि

yadvāmba te bhūribharāvatāra kṛtāvatārasya harerdharitri |
antarhitasya smaratī visṛṣṭā karmāṇi nirvāṇavilambitāni

इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि ।
कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतमम्ब सौभगम्

idaṃ mamācakṣva tavādhimūlaṃ vasundhare yena vikarśitāsi |
kālena vā te balināṃ balīyasā surārcitaṃ kiṃ hṛtamamba saubhagam

भवान् हि वेद तत्सर्वं यन्मां धर्मानुपृच्छसि ।
चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः

bhavān hi veda tatsarvaṃ yanmāṃ dharmānupṛcchasi |
caturbhirvartase yena pādairlokasukhāvahaiḥ

सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम् ।
शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम्

satyaṃ śaucaṃ dayā kṣāntistyāgaḥ santoṣa ārjavam |
śamo damastapaḥ sāmyaṃ titikṣoparatiḥ śrutam

ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः ।
स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च

jñānaṃ viraktiraiśvaryaṃ śauryaṃ tejo balaṃ smṛtiḥ |
svātantryaṃ kauśalaṃ kāntirdhairyaṃ mārdavameva ca

प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः ।
गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृतिः

prāgalbhyaṃ praśrayaḥ śīlaṃ saha ojo balaṃ bhagaḥ |
gāmbhīryaṃ sthairyamāstikyaṃ kīrtirmāno'nahaṅkṛtiḥ

एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणाः ।
प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित्

ete cānye ca bhagavannityā yatra mahāguṇāḥ |
prārthyā mahattvamicchadbhirna viyanti sma karhicit

तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् ।
शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम्

tenāhaṃ guṇapātreṇa śrīnivāsena sāmpratam |
śocāmi rahitaṃ lokaṃ pāpmanā kalinekṣitam

आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् ।
देवान् पितॄनृषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाश्रमान्

ātmānaṃ cānuśocāmi bhavantaṃ cāmarottamam |
devān pitṝnṛṣīn sādhūn sarvān varṇāṃstathāśramān

ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष कामास्तपः समचरन् भगवत्प्रपन्नाः ।
सा श्रीः स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता *

brahmādayo bahutithaṃ yadapāṅgamokṣa kāmāstapaḥ samacaran bhagavatprapannāḥ |
sā śrīḥ svavāsamaravindavanaṃ vihāya yatpādasaubhagamalaṃ bhajate'nuraktā *

तस्याहमब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतैः श्रीमत्पदैर्भगवतः समलङ्कृताङ्गी ।
त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते *

tasyāhamabjakuliśāṅkuśaketuketaiḥ śrīmatpadairbhagavataḥ samalaṅkṛtāṅgī |
trīnatyaroca upalabhya tato vibhūtiṃ lokān sa māṃ vyasṛjadutsmayatīṃ tadante *

यो वै ममातिभरमासुरवंशराज्ञाम् अक्षौहिणीशतमपानुददात्मतन्त्रः ।
त्वां दुःस्थमूनपदमात्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यमबिभ्रदङ्गम् *

yo vai mamātibharamāsuravaṃśarājñām akṣauhiṇīśatamapānudadātmatantraḥ |
tvāṃ duḥsthamūnapadamātmani pauruṣeṇa sampādayan yaduṣu ramyamabibhradaṅgam *

का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पैः ।
स्थैर्यं समानमहरन्मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्कितायाः *

kā vā saheta virahaṃ puruṣottamasya premāvalokarucirasmitavalgujalpaiḥ |
sthairyaṃ samānamaharanmadhumāninīnāṃ romotsavo mama yadaṅghriviṭaṅkitāyāḥ *

तयोरेवं कथयतोः पृथिवीधर्मयोस्तदा ।
परीक्षिन्नाम राजर्षिः प्राप्तः प्राचीं सरस्वतीम्

tayorevaṃ kathayatoḥ pṛthivīdharmayostadā |
parīkṣinnāma rājarṣiḥ prāptaḥ prācīṃ sarasvatīm