Chapter 14: Yudhishthira sees ill omens

सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिदृक्षया ।
ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्

samprasthite dvārakāyāṃ jiṣṇau bandhudidṛkṣayā |
jñātuṃ ca puṇyaślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam

व्यतीताः कतिचिन्मासाः तदा नायात् ततोऽर्जुनः ।
ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वहः

vyatītāḥ katicinmāsāḥ tadā nāyāt tato'rjunaḥ |
dadarśa ghorarūpāṇi nimittāni kurūdvahaḥ

कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिणः ।
पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम्

kālasya ca gatiṃ raudrāṃ viparyastartudharmiṇaḥ |
pāpīyasīṃ nṛṇāṃ vārtāṃ krodhalobhānṛtātmanām

जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् ।
पितृमातृसुहृद्भ्रातृ दम्पतीनां च कल्कनम्

jihmaprāyaṃ vyavahṛtaṃ śāṭhyamiśraṃ ca sauhṛdam |
pitṛmātṛsuhṛdbhrātṛ dampatīnāṃ ca kalkanam

निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले तु अनुगते नृणाम् ।
लोभादि अधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृपः

nimittānyatyariṣṭāni kāle tu anugate nṛṇām |
lobhādi adharmaprakṛtiṃ dṛṣṭvovācānujaṃ nṛpaḥ

सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धु दिदृक्षया ।
ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्

sampreṣito dvārakāyāṃ jiṣṇurbandhu didṛkṣayā |
jñātuṃ ca puṇyaślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam

गताः सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुजः ।
नायाति कस्य वा हेतोः नाहं वेदेदमञ्जसा

gatāḥ saptādhunā māsā bhīmasena tavānujaḥ |
nāyāti kasya vā hetoḥ nāhaṃ vededamañjasā

अपि देवर्षिणाऽऽदिष्टः स कालोऽयमुपस्थितः ।
यदाऽऽत्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवान् उत्सिसृक्षति

api devarṣiṇā''diṣṭaḥ sa kālo'yamupasthitaḥ |
yadā''tmano'ṅgamākrīḍaṃ bhagavān utsisṛkṣati

यस्मान्नः सम्पदो राज्यं दाराः प्राणाः कुलं प्रजाः ।
आसन् सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात्

yasmānnaḥ sampado rājyaṃ dārāḥ prāṇāḥ kulaṃ prajāḥ |
āsan sapatnavijayo lokāśca yadanugrahāt

पश्योत्पातान् नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् ।
दारुणान्शंसतोऽदूराद् भयं नो बुद्धिमोहनम्

paśyotpātān naravyāghra divyān bhaumān sadaihikān |
dāruṇānśaṃsato'dūrād bhayaṃ no buddhimohanam

ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुनः पुनः ।
वेपथुश्चापि हृदये आरात् दास्यन्ति विप्रियम्

ūrvakṣibāhavo mahyaṃ sphurantyaṅga punaḥ punaḥ |
vepathuścāpi hṛdaye ārāt dāsyanti vipriyam

शिवैषोद्यन्तं आदित्यं अभिरौति अनलानना ।
मामङ्ग सारमेयोऽयं अभिरेभत्यभीरुवत्

śivaiṣodyantaṃ ādityaṃ abhirauti analānanā |
māmaṅga sārameyo'yaṃ abhirebhatyabhīruvat

शस्ताः कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे ।
वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम

śastāḥ kurvanti māṃ savyaṃ dakṣiṇaṃ paśavo'pare |
vāhāṃśca puruṣavyāghra lakṣaye rudato mama

मृत्युदूतः कपोतोऽयं उलूकः कम्पयन् मनः ।
प्रत्युलूकश्च कुह्वानैः अनिद्रौ शून्यमिच्छतः

mṛtyudūtaḥ kapoto'yaṃ ulūkaḥ kampayan manaḥ |
pratyulūkaśca kuhvānaiḥ anidrau śūnyamicchataḥ

धूम्रा दिशः परिधयः कम्पते भूः सहाद्रिभिः ।
निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभिः

dhūmrā diśaḥ paridhayaḥ kampate bhūḥ sahādribhiḥ |
nirghātaśca mahāṃstāta sākaṃ ca stanayitnubhiḥ

वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तमः ।
असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्सं इव सर्वतः

vāyurvāti kharasparśo rajasā visṛjaṃstamaḥ |
asṛg varṣanti jaladā bībhatsaṃ iva sarvataḥ

सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि ।
ससङ्कुलैर्भूतगणैः ज्वलिते इव रोदसी

sūryaṃ hataprabhaṃ paśya grahamardaṃ mitho divi |
sasaṅkulairbhūtagaṇaiḥ jvalite iva rodasī

नद्यो नदाश्च क्षुभिताः सरांसि च मनांसि च ।
न ज्वलत्यग्निराज्येन कालोऽयं किं विधास्यति

nadyo nadāśca kṣubhitāḥ sarāṃsi ca manāṃsi ca |
na jvalatyagnirājyena kālo'yaṃ kiṃ vidhāsyati

न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातरः ।
रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्ति ऋषभा व्रजे

na pibanti stanaṃ vatsā na duhyanti ca mātaraḥ |
rudantyaśrumukhā gāvo na hṛṣyanti ṛṣabhā vraje

दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च ।
इमे जनपदा ग्रामाः पुरोद्यानाकराश्रमाः ।
भ्रष्टश्रियो निरानन्दाः किमघं दर्शयन्ति नः

daivatāni rudantīva svidyanti hyuccalanti ca |
ime janapadā grāmāḥ purodyānākarāśramāḥ |
bhraṣṭaśriyo nirānandāḥ kimaghaṃ darśayanti naḥ

मन्य एतैर्महोत्पातैः नूनं भगवतः पदैः ।
अनन्यपुरुषश्रीभिः हीना भूर्हतसौभगा

manya etairmahotpātaiḥ nūnaṃ bhagavataḥ padaiḥ |
ananyapuruṣaśrībhiḥ hīnā bhūrhatasaubhagā

इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन चेतसा ।
राज्ञः प्रत्यागमद् ब्रह्मन् यदुपुर्याः कपिध्वजः

iti cintayatastasya dṛṣṭāriṣṭena cetasā |
rājñaḥ pratyāgamad brahman yadupuryāḥ kapidhvajaḥ

तं पादयोः निपतितं अयथापूर्वमातुरम् ।
अधोवदनं अब्बिन्दून् सृजन्तं नयनाब्जयोः

taṃ pādayoḥ nipatitaṃ ayathāpūrvamāturam |
adhovadanaṃ abbindūn sṛjantaṃ nayanābjayoḥ

विलोक्य उद्विग्नहृदयो विच्छायं अनुजं नृपः ।
पृच्छति स्म सुहृत् मध्ये संस्मरन् नारदेरितम्

vilokya udvignahṛdayo vicchāyaṃ anujaṃ nṛpaḥ |
pṛcchati sma suhṛt madhye saṃsmaran nāraderitam

कच्चिदानर्तपुर्यां नः स्वजनाः सुखमासते ।
मधुभोजदशार्हार्ह सात्वतान्धकवृष्णयः

kaccidānartapuryāṃ naḥ svajanāḥ sukhamāsate |
madhubhojadaśārhārha sātvatāndhakavṛṣṇayaḥ

शूरो मातामहः कच्चित् स्वस्त्यास्ते वाथ मारिषः ।
मातुलः सानुजः कच्चित् कुशल्यानकदुन्दुभिः

śūro mātāmahaḥ kaccit svastyāste vātha māriṣaḥ |
mātulaḥ sānujaḥ kaccit kuśalyānakadundubhiḥ

सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्यः सहात्मजाः ।
आसते सस्नुषाः क्षेमं देवकीप्रमुखाः स्वयम्

sapta svasārastatpatnyo mātulānyaḥ sahātmajāḥ |
āsate sasnuṣāḥ kṣemaṃ devakīpramukhāḥ svayam

कच्चित् राजाऽऽहुको जीवति असत्पुत्रोऽस्य चानुजः ।
हृदीकः ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणाः

kaccit rājā''huko jīvati asatputro'sya cānujaḥ |
hṛdīkaḥ sasuto'krūro jayantagadasāraṇāḥ

आसते कुशलं कच्चित् ये च शत्रुजिदादयः ।
कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभुः

āsate kuśalaṃ kaccit ye ca śatrujidādayaḥ |
kaccidāste sukhaṃ rāmo bhagavān sātvatāṃ prabhuḥ

प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां सुखमास्ते महारथः ।
गम्भीररयोऽनिरुद्धो वर्धते भगवानुत

pradyumnaḥ sarvavṛṣṇīnāṃ sukhamāste mahārathaḥ |
gambhīrarayo'niruddho vardhate bhagavānuta

सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः ।
अन्ये च कार्ष्णिप्रवराः सपुत्रा ऋषभादयः

suṣeṇaścārudeṣṇaśca sāmbo jāmbavatīsutaḥ |
anye ca kārṣṇipravarāḥ saputrā ṛṣabhādayaḥ

तथैवानुचराः शौरेः श्रुतदेवोद्धवादयः ।
सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभाः

tathaivānucarāḥ śaureḥ śrutadevoddhavādayaḥ |
sunandanandaśīrṣaṇyā ye cānye sātvatarṣabhāḥ

अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्ण भुजाश्रयाः ।
अपि स्मरन्ति कुशलं अस्माकं बद्धसौहृदाः

api svastyāsate sarve rāmakṛṣṇa bhujāśrayāḥ |
api smaranti kuśalaṃ asmākaṃ baddhasauhṛdāḥ

भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः ।
कच्चित्पुरे सुधर्मायां सुखमास्ते सुहृद्वृतः

bhagavānapi govindo brahmaṇyo bhaktavatsalaḥ |
kaccitpure sudharmāyāṃ sukhamāste suhṛdvṛtaḥ

मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च ।
आस्ते यदुकुलाम्भोधौ आद्योऽनन्तसखः पुमान्

maṅgalāya ca lokānāṃ kṣemāya ca bhavāya ca |
āste yadukulāmbhodhau ādyo'nantasakhaḥ pumān

यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिताः ।
क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव

yadbāhudaṇḍaguptāyāṃ svapuryāṃ yadavo'rcitāḥ |
krīḍanti paramānandaṃ mahāpauruṣikā iva

यत् पादशुश्रूषणमुख्य कर्मणा
सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषितः ।
निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषो
हरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिताः

yat pādaśuśrūṣaṇamukhya karmaṇā
satyādayo dvyaṣṭasahasrayoṣitaḥ |
nirjitya saṅkhye tridaśāṃstadāśiṣo
haranti vajrāyudhavallabhocitāḥ

यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो
यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहुः ।
अधिक्रमन्त्यङ्घ्रिभिराहृतां बलात्
सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम्

yadbāhudaṇḍābhyudayānujīvino
yadupravīrā hyakutobhayā muhuḥ |
adhikramantyaṅghribhirāhṛtāṃ balāt
sabhāṃ sudharmāṃ surasattamocitām

कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे ।
अलब्धमानोऽवज्ञातः किं वा तात चिरोषितः

kaccitte'nāmayaṃ tāta bhraṣṭatejā vibhāsi me |
alabdhamāno'vajñātaḥ kiṃ vā tāta ciroṣitaḥ

कच्चित् नाभिहतोऽभावैः शब्दादिभिरमङ्गलैः ।
न दत्तमुक्तमर्थिभ्य आशया यत्प्रतिश्रुतम्

kaccit nābhihato'bhāvaiḥ śabdādibhiramaṅgalaiḥ |
na dattamuktamarthibhya āśayā yatpratiśrutam

कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् ।
शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षीः शरणप्रदः

kaccittvaṃ brāhmaṇaṃ bālaṃ gāṃ vṛddhaṃ rogiṇaṃ striyam |
śaraṇopasṛtaṃ sattvaṃ nātyākṣīḥ śaraṇapradaḥ

कच्चित्त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् ।
पराजितो वाथ भवान् नोत्तमैर्नासमैः पथि

kaccittvaṃ nāgamo'gamyāṃ gamyāṃ vāsatkṛtāṃ striyam |
parājito vātha bhavān nottamairnāsamaiḥ pathi

अपि स्वित्पर्यभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् ।
जुगुप्सितं कर्म किञ्चित् कृतवान्न यदक्षमम्

api svitparyabhuṅkthāstvaṃ sambhojyān vṛddhabālakān |
jugupsitaṃ karma kiñcit kṛtavānna yadakṣamam

कच्चित्प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना ।
शून्योऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे तेऽन्यथा न रुक्

kaccitpreṣṭhatamenātha hṛdayenātmabandhunā |
śūnyo'smi rahito nityaṃ manyase te'nyathā na ruk