Chapter 13: Dhritarashtra leaves home at Vidura's word

विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् ।
ज्ञात्वागात् हास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सितः

vidurastīrthayātrāyāṃ maitreyādātmano gatim |
jñātvāgāt hāstinapuraṃ tayāvāptavivitsitaḥ

यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रतः ।
जातैकभक्तिः गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह

yāvataḥ kṛtavān praśnān kṣattā kauṣāravāgrataḥ |
jātaikabhaktiḥ govinde tebhyaścopararāma ha

तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः सहानुजः ।
धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः शारद्वतः पृथा

taṃ bandhumāgataṃ dṛṣṭvā dharmaputraḥ sahānujaḥ |
dhṛtarāṣṭro yuyutsuśca sūtaḥ śāradvataḥ pṛthā

गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी ।
अन्याश्च जामयः पाण्डोः ज्ञातयः ससुताः स्त्रियः

gāndhārī draupadī brahman subhadrā cottarā kṛpī |
anyāśca jāmayaḥ pāṇḍoḥ jñātayaḥ sasutāḥ striyaḥ

प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् ।
अभिसङ्गम्य विधिवत् परिष्वङ्गाभिवादनैः

pratyujjagmuḥ praharṣeṇa prāṇaṃ tanva ivāgatam |
abhisaṅgamya vidhivat pariṣvaṅgābhivādanaiḥ

मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्य कातराः ।
राजा तमर्हयां चक्रे कृतासन परिग्रहम्

mumucuḥ premabāṣpaughaṃ virahautkaṇṭhya kātarāḥ |
rājā tamarhayāṃ cakre kṛtāsana parigraham

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तं आसीनं सुखमासने ।
प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च श्रृण्वताम्

taṃ bhuktavantaṃ viśrāntaṃ āsīnaṃ sukhamāsane |
praśrayāvanato rājā prāha teṣāṃ ca śrṛṇvatām

अपि स्मरथ नो युष्मत् पक्षच्छायासमेधितान् ।
विपद्गणाद् विषाग्न्यादेः मोचिता यत्समातृकाः

api smaratha no yuṣmat pakṣacchāyāsamedhitān |
vipadgaṇād viṣāgnyādeḥ mocitā yatsamātṛkāḥ

कया वृत्त्या वर्तितं वः चरद्भिः क्षितिमण्डलम् ।
तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले

kayā vṛttyā vartitaṃ vaḥ caradbhiḥ kṣitimaṇḍalam |
tīrthāni kṣetramukhyāni sevitānīha bhūtale

भवद्विधा भागवताः तीर्थभूताः स्वयं विभो ।
तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता

bhavadvidhā bhāgavatāḥ tīrthabhūtāḥ svayaṃ vibho |
tīrthīkurvanti tīrthāni svāntaḥsthena gadābhṛtā

अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः कृष्णदेवताः ।
दृष्टाः श्रुता वा यदवः स्वपुर्यां सुखमासते

api naḥ suhṛdastāta bāndhavāḥ kṛṣṇadevatāḥ |
dṛṣṭāḥ śrutā vā yadavaḥ svapuryāṃ sukhamāsate

इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् ।
यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम्

ityukto dharmarājena sarvaṃ tat samavarṇayat |
yathānubhūtaṃ kramaśo vinā yadukulakṣayam

नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयमुपस्थितम् ।
नावेदयत् सकरुणो दुःखितान् द्रष्टुमक्षमः

nanvapriyaṃ durviṣahaṃ nṛṇāṃ svayamupasthitam |
nāvedayat sakaruṇo duḥkhitān draṣṭumakṣamaḥ

कञ्चित् कालमथ अवात्सीत् सत्कृतो देववत्सुखम् ।
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत् सर्वेषां सुखमावहन्

kañcit kālamatha avātsīt satkṛto devavatsukham |
bhrāturjyeṣṭhasya śreyaskṛt sarveṣāṃ sukhamāvahan

अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावत् अघकारिषु ।
यावद् दधार शूद्रत्वं शापात् वर्षशतं यमः

abibhradaryamā daṇḍaṃ yathāvat aghakāriṣu |
yāvad dadhāra śūdratvaṃ śāpāt varṣaśataṃ yamaḥ

युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् ।
भ्रातृभिर्लोकपालाभैः मुमुदे परया श्रिया

yudhiṣṭhiro labdharājyo dṛṣṭvā pautraṃ kulandharam |
bhrātṛbhirlokapālābhaiḥ mumude parayā śriyā

एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया ।
अत्यक्रामत् अविज्ञातः कालः परमदुस्तरः

evaṃ gṛheṣu saktānāṃ pramattānāṃ tadīhayā |
atyakrāmat avijñātaḥ kālaḥ paramadustaraḥ

विदुरस्तत् अभिप्रेत्य धृतराष्ट्रं अभाषत ।
राजन् निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयमागतम्

vidurastat abhipretya dhṛtarāṣṭraṃ abhāṣata |
rājan nirgamyatāṃ śīghraṃ paśyedaṃ bhayamāgatam

प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित् कर्हिचित् प्रभो ।
स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः

pratikriyā na yasyeha kutaścit karhicit prabho |
sa eṣa bhagavān kālaḥ sarveṣāṃ naḥ samāgataḥ

येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणैः प्रियतमैरपि ।
जनः सद्यो वियुज्येत किमुतान्यैः धनादिभिः

yena caivābhipanno'yaṃ prāṇaiḥ priyatamairapi |
janaḥ sadyo viyujyeta kimutānyaiḥ dhanādibhiḥ

पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयः ।
आत्मा च जरया ग्रस्तः परगेहमुपाससे

pitṛbhrātṛsuhṛtputrā hatāste vigataṃ vayaḥ |
ātmā ca jarayā grastaḥ paragehamupāsase

अहो महीयसी जन्तोः जीविताशा यया भवान् ।
भीमापवर्जितं पिण्डं आदत्ते गृहपालवत्

aho mahīyasī jantoḥ jīvitāśā yayā bhavān |
bhīmāpavarjitaṃ piṇḍaṃ ādatte gṛhapālavat

अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिताः ।
हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभिः कियत्

agnirnisṛṣṭo dattaśca garo dārāśca dūṣitāḥ |
hṛtaṃ kṣetraṃ dhanaṃ yeṣāṃ taddattairasubhiḥ kiyat

तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषोः ।
परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव

tasyāpi tava deho'yaṃ kṛpaṇasya jijīviṣoḥ |
paraityanicchato jīrṇo jarayā vāsasī iva

गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धनः ।
अविज्ञातगतिः जह्यात् स वै धीर उदाहृतः

gatasvārthamimaṃ dehaṃ virakto muktabandhanaḥ |
avijñātagatiḥ jahyāt sa vai dhīra udāhṛtaḥ

यः स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् ।
हृदि कृत्वा हरिं गेहात् प्रव्रजेत् स नरोत्तमः

yaḥ svakātparato veha jātanirveda ātmavān |
hṛdi kṛtvā hariṃ gehāt pravrajet sa narottamaḥ

अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञात गतिर्भवान् ।
इतोऽर्वाक् प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः

athodīcīṃ diśaṃ yātu svairajñāta gatirbhavān |
ito'rvāk prāyaśaḥ kālaḥ puṃsāṃ guṇavikarṣaṇaḥ

एवं राजा विदुरेणानुजेन
प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः ।
छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान्द्रढिम्नो
निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा

evaṃ rājā vidureṇānujena
prajñācakṣurbodhita ājamīḍhaḥ |
chittvā sveṣu snehapāśāndraḍhimno
niścakrāma bhrātṛsandarśitādhvā

पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री
पतिव्रता चानुजगाम साध्वी ।
हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं
मनस्विनामिव सत्सम्प्रहारः

patiṃ prayāntaṃ subalasya putrī
pativratā cānujagāma sādhvī |
himālayaṃ nyastadaṇḍapraharṣaṃ
manasvināmiva satsamprahāraḥ

अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निः
विप्रान् नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः ।
गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय
न चापश्यत् पितरौ सौबलीं च

ajātaśatruḥ kṛtamaitro hutāgniḥ
viprān natvā tilagobhūmirukmaiḥ |
gṛhaṃ praviṣṭo guruvandanāya
na cāpaśyat pitarau saubalīṃ ca

तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः ।
गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः

tatra sañjayamāsīnaṃ papracchodvignamānasaḥ |
gāvalgaṇe kva nastāto vṛddho hīnaśca netrayoḥ

अम्बा च हतपुत्राऽऽर्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत् ।
अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स भार्यया ।
आशंसमानः शमलं गङ्गायां दुःखितोऽपतत्

ambā ca hataputrā''rtā pitṛvyaḥ kva gataḥ suhṛt |
api mayyakṛtaprajñe hatabandhuḥ sa bhāryayā |
āśaṃsamānaḥ śamalaṃ gaṅgāyāṃ duḥkhito'patat

पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्नः सुहृदः शिशून् ।
अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः

pitaryuparate pāṇḍau sarvānnaḥ suhṛdaḥ śiśūn |
arakṣatāṃ vyasanataḥ pitṛvyau kva gatāvitaḥ

कृपया स्नेहवैक्लव्यात् सूतो विरहकर्शितः ।
आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडितः

kṛpayā snehavaiklavyāt sūto virahakarśitaḥ |
ātmeśvaramacakṣāṇo na pratyāhātipīḍitaḥ

विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानमात्मना ।
अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः पादावनुस्मरन्

vimṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṃ viṣṭabhyātmānamātmanā |
ajātaśatruṃ pratyūce prabhoḥ pādāvanusmaran

नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः कुलनन्दन ।
गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभिः

nāhaṃ veda vyavasitaṃ pitrorvaḥ kulanandana |
gāndhāryā vā mahābāho muṣito'smi mahātmabhiḥ

अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः ।
प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजोऽभ्यर्चयन् मुनिम्

athājagāma bhagavān nāradaḥ sahatumburuḥ |
pratyutthāyābhivādyāha sānujo'bhyarcayan munim

नाहं वेद गतिं पित्रोः भगवन् क्व गतावितः ।
अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च तपस्विनी

nāhaṃ veda gatiṃ pitroḥ bhagavan kva gatāvitaḥ |
ambā vā hataputrārtā kva gatā ca tapasvinī

कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः ।
अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः

karṇadhāra ivāpāre bhagavān pāradarśakaḥ |
athābabhāṣe bhagavān nārado munisattamaḥ

मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत् ।
लोकाः सपाला यस्येमे वहन्ति बलिमीशितुः ।
स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च

mā kañcana śuco rājan yadīśvaravaśaṃ jagat |
lokāḥ sapālā yasyeme vahanti balimīśituḥ |
sa saṃyunakti bhūtāni sa eva viyunakti ca

यथा गावो नसि प्रोताः तन्त्यां बद्धाः स्वदामभिः ।
वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिमीशितुः

yathā gāvo nasi protāḥ tantyāṃ baddhāḥ svadāmabhiḥ |
vāktantyāṃ nāmabhirbaddhā vahanti balimīśituḥ

यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह ।
इच्छया क्रीडितुः स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम्

yathā krīḍopaskarāṇāṃ saṃyogavigamāviha |
icchayā krīḍituḥ syātāṃ tathaiveśecchayā nṛṇām

यन्मन्यसे ध्रुवं लोकं अध्रुवं वा न चोभयम् ।
सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहात् अन्यत्र मोहजात्

yanmanyase dhruvaṃ lokaṃ adhruvaṃ vā na cobhayam |
sarvathā na hi śocyāste snehāt anyatra mohajāt

तस्माज्जह्यङ्ग वैक्लव्यं अज्ञानकृतमात्मनः ।
कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना

tasmājjahyaṅga vaiklavyaṃ ajñānakṛtamātmanaḥ |
kathaṃ tvanāthāḥ kṛpaṇā varteraṃste ca māṃ vinā

कालकर्म गुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिकः ।
कथमन्यांस्तु गोपायेत् सर्पग्रस्तो यथा परम्

kālakarma guṇādhīno deho'yaṃ pāñcabhautikaḥ |
kathamanyāṃstu gopāyet sarpagrasto yathā param

अहस्तानि सहस्तानां अपदानि चतुष्पदाम् ।
फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम्

ahastāni sahastānāṃ apadāni catuṣpadām |
phalgūni tatra mahatāṃ jīvo jīvasya jīvanam

तदिदं भगवान् राजन् एक आत्मात्मनां स्वदृक् ।
अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा

tadidaṃ bhagavān rājan eka ātmātmanāṃ svadṛk |
antaro'nantaro bhāti paśya taṃ māyayorudhā

सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावनः ।
कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यां अभावाय सुरद्विषाम्

so'yamadya mahārāja bhagavān bhūtabhāvanaḥ |
kālarūpo'vatīrṇo'syāṃ abhāvāya suradviṣām

निष्पादितं देवकृत्यं अवशेषं प्रतीक्षते ।
तावद् यूयं अवेक्षध्वं भवेद् यावदिहेश्वरः

niṣpāditaṃ devakṛtyaṃ avaśeṣaṃ pratīkṣate |
tāvad yūyaṃ avekṣadhvaṃ bhaved yāvadiheśvaraḥ

धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया ।
दक्षिणेन हिमवत ऋषीणां आश्रमं गतः

dhṛtarāṣṭraḥ saha bhrātrā gāndhāryā ca svabhāryayā |
dakṣiṇena himavata ṛṣīṇāṃ āśramaṃ gataḥ

स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् ।
सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः प्रचक्षते

srotobhiḥ saptabhiryā vai svardhunī saptadhā vyadhāt |
saptānāṃ prītaye nānā saptasrotaḥ pracakṣate

स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन्यथाविधि ।
अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषणः

snātvānusavanaṃ tasmin hutvā cāgnīnyathāvidhi |
abbhakṣa upaśāntātmā sa āste vigataiṣaṇaḥ

जितासनो जितश्वासः प्रत्याहृतषडिन्द्रियः ।
हरिभावनया ध्वस्तः अजःसत्त्वतमोमलः

jitāsano jitaśvāsaḥ pratyāhṛtaṣaḍindriyaḥ |
haribhāvanayā dhvastaḥ ajaḥsattvatamomalaḥ

विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् ।
ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे

vijñānātmani saṃyojya kṣetrajñe pravilāpya tam |
brahmaṇyātmānamādhāre ghaṭāmbaramivāmbare

ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः ।
निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः ।
तस्यान्तरायो मैवाभूः सन्न्यस्ताखिलकर्मणः

dhvastamāyāguṇodarko niruddhakaraṇāśayaḥ |
nivartitākhilāhāra āste sthāṇurivācalaḥ |
tasyāntarāyo maivābhūḥ sannyastākhilakarmaṇaḥ

स वा अद्यतनाद् राजन् परतः पञ्चमेऽहनि ।
कलेवरं हास्यति स्वं तच्च भस्मीभविष्यति

sa vā adyatanād rājan parataḥ pañcame'hani |
kalevaraṃ hāsyati svaṃ tacca bhasmībhaviṣyati

दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्नी सहोटजे ।
बहिः स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनु वेक्ष्यति

dahyamāne'gnibhirdehe patyuḥ patnī sahoṭaje |
bahiḥ sthitā patiṃ sādhvī tamagnimanu vekṣyati

विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन ।
हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता तीर्थनिषेवकः

vidurastu tadāścaryaṃ niśāmya kurunandana |
harṣaśokayutastasmād gantā tīrthaniṣevakaḥ

इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारदः सहतुम्बुरुः ।
युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच्छुचः

ityuktvāthāruhat svargaṃ nāradaḥ sahatumburuḥ |
yudhiṣṭhiro vacastasya hṛdi kṛtvājahācchucaḥ