Chapter 12: The birth of Parikshit

अश्वत्थाम्नोपसृष्टेन ब्रह्मशीर्ष्णोरुतेजसा ।
उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवितः पुनः

aśvatthāmnopasṛṣṭena brahmaśīrṣṇorutejasā |
uttarāyā hato garbha īśenājīvitaḥ punaḥ

तस्य जन्म महाबुद्धेः कर्माणि च महात्मनः ।
निधनं च यथैवासीत् स प्रेत्य गतवान् यथा

tasya janma mahābuddheḥ karmāṇi ca mahātmanaḥ |
nidhanaṃ ca yathaivāsīt sa pretya gatavān yathā

तदिदं श्रोतुमिच्छामो गदितुं यदि मन्यसे ।
ब्रूहि नः श्रद्दधानानां यस्य ज्ञानमदाच्छुकः

tadidaṃ śrotumicchāmo gadituṃ yadi manyase |
brūhi naḥ śraddadhānānāṃ yasya jñānamadācchukaḥ

अपीपलद्धर्मराजः पितृवद् रञ्जयन् प्रजाः ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः कृष्णपादानुसेवया

apīpaladdharmarājaḥ pitṛvad rañjayan prajāḥ |
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyaḥ kṛṣṇapādānusevayā

सम्पदः क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही ।
जम्बूद्वीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम्

sampadaḥ kratavo lokā mahiṣī bhrātaro mahī |
jambūdvīpādhipatyaṃ ca yaśaśca tridivaṃ gatam

किं ते कामाः सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजाः ।
अधिजह्रुर्मुदं राज्ञः क्षुधितस्य यथेतरे

kiṃ te kāmāḥ suraspārhā mukundamanaso dvijāḥ |
adhijahrurmudaṃ rājñaḥ kṣudhitasya yathetare

मातुर्गर्भगतो वीरः स तदा भृगुनन्दन ।
ददर्श पुरुषं कञ्चिद् दह्यमानोऽस्त्रतेजसा

māturgarbhagato vīraḥ sa tadā bhṛgunandana |
dadarśa puruṣaṃ kañcid dahyamāno'stratejasā

अङ्गुष्ठमात्रममलं स्फुरत् पुरट मौलिनम् ।
अपीव्यदर्शनं श्यामं तडिद् वाससमच्युतम्

aṅguṣṭhamātramamalaṃ sphurat puraṭa maulinam |
apīvyadarśanaṃ śyāmaṃ taḍid vāsasamacyutam

श्रीमद् दीर्घचतुर्बाहुं तप्तकाञ्चन कुण्डलम् ।
क्षतजाक्षं गदापाणिं आत्मनः सर्वतो दिशम् ।
परिभ्रमन्तं उल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहुः

śrīmad dīrghacaturbāhuṃ taptakāñcana kuṇḍalam |
kṣatajākṣaṃ gadāpāṇiṃ ātmanaḥ sarvato diśam |
paribhramantaṃ ulkābhāṃ bhrāmayantaṃ gadāṃ muhuḥ

अस्त्रतेजः स्वगदया नीहारमिव गोपतिः ।
विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इत्यसौ

astratejaḥ svagadayā nīhāramiva gopatiḥ |
vidhamantaṃ sannikarṣe paryaikṣata ka ityasau

विधूय तदमेयात्मा भगवान् धर्मगुब् विभुः ।
मिषतो दशमासस्य तत्रैवान्तर्दधे हरिः

vidhūya tadameyātmā bhagavān dharmagub vibhuḥ |
miṣato daśamāsasya tatraivāntardadhe hariḥ

ततः सर्वगुणोदर्के सानुकूल ग्रहोदये ।
जज्ञे वंशधरः पाण्डोः भूयः पाण्डुरिवौजसा

tataḥ sarvaguṇodarke sānukūla grahodaye |
jajñe vaṃśadharaḥ pāṇḍoḥ bhūyaḥ pāṇḍurivaujasā

तस्य प्रीतमना राजा विप्रैर्धौम्य कृपादिभिः ।
जातकं कारयामास वाचयित्वा च मङ्गलम्

tasya prītamanā rājā viprairdhaumya kṛpādibhiḥ |
jātakaṃ kārayāmāsa vācayitvā ca maṅgalam

हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिर्वरान् ।
प्रादात्स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीर्थवित्

hiraṇyaṃ gāṃ mahīṃ grāmān hastyaśvān nṛpatirvarān |
prādātsvannaṃ ca viprebhyaḥ prajātīrthe sa tīrthavit

तमूचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् ।
एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ

tamūcurbrāhmaṇāstuṣṭā rājānaṃ praśrayānvitam |
eṣa hyasmin prajātantau purūṇāṃ pauravarṣabha

दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थामुपेयुषि ।
रातो वोऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना

daivenāpratighātena śukle saṃsthāmupeyuṣi |
rāto vo'nugrahārthāya viṣṇunā prabhaviṣṇunā

तस्मान्नाम्ना विष्णुरात इति लोके बृहच्छ्रवाः ।
भविष्यति न सन्देहो महाभागवतो महान्

tasmānnāmnā viṣṇurāta iti loke bṛhacchravāḥ |
bhaviṣyati na sandeho mahābhāgavato mahān

अप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्लोकान् महात्मनः ।
अनुवर्तिता स्विद्यशसा साधुवादेन सत्तमाः

apyeṣa vaṃśyān rājarṣīn puṇyaślokān mahātmanaḥ |
anuvartitā svidyaśasā sādhuvādena sattamāḥ

पार्थ प्रजाविता साक्षात् इक्ष्वाकुरिव मानवः ।
ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यथा

pārtha prajāvitā sākṣāt ikṣvākuriva mānavaḥ |
brahmaṇyaḥ satyasandhaśca rāmo dāśarathiryathā

एष दाता शरण्यश्च यथा ह्यौशीनरः शिबिः ।
यशो वितनिता स्वानां दौष्यन्तिरिव यज्वनाम्

eṣa dātā śaraṇyaśca yathā hyauśīnaraḥ śibiḥ |
yaśo vitanitā svānāṃ dauṣyantiriva yajvanām

धन्विनामग्रणीरेष तुल्यश्चार्जुनयोर्द्वयोः ।
हुताश इव दुर्धर्षः समुद्र इव दुस्तरः

dhanvināmagraṇīreṣa tulyaścārjunayordvayoḥ |
hutāśa iva durdharṣaḥ samudra iva dustaraḥ

मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवानिव ।
तितिक्षुर्वसुधेवासौ सहिष्णुः पितराविव

mṛgendra iva vikrānto niṣevyo himavāniva |
titikṣurvasudhevāsau sahiṣṇuḥ pitarāviva

पितामहसमः साम्ये प्रसादे गिरिशोपमः ।
आश्रयः सर्वभूतानां यथा देवो रमाश्रयः

pitāmahasamaḥ sāmye prasāde giriśopamaḥ |
āśrayaḥ sarvabhūtānāṃ yathā devo ramāśrayaḥ

सर्वसद्गुणमाहात्म्ये एष कृष्णमनुव्रतः ।
रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धार्मिकः

sarvasadguṇamāhātmye eṣa kṛṣṇamanuvrataḥ |
rantideva ivodāro yayātiriva dhārmikaḥ

धृत्या बलिसमः कृष्णे प्रह्राद इव सद्ग्रहः ।
आहर्तैषोऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासकः

dhṛtyā balisamaḥ kṛṣṇe prahrāda iva sadgrahaḥ |
āhartaiṣo'śvamedhānāṃ vṛddhānāṃ paryupāsakaḥ

राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् ।
निग्रहीता कलेरेष भुवो धर्मस्य कारणात्

rājarṣīṇāṃ janayitā śāstā cotpathagāminām |
nigrahītā kalereṣa bhuvo dharmasya kāraṇāt

तक्षकादात्मनो मृत्युं द्विजपुत्रोपसर्जितात् ।
प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्गः पदं हरेः

takṣakādātmano mṛtyuṃ dvijaputropasarjitāt |
prapatsyata upaśrutya muktasaṅgaḥ padaṃ hareḥ

जिज्ञासितात्म याथार्थ्यो मुनेर्व्याससुतादसौ ।
हित्वेदं नृप गङ्गायां यास्यत्यद्धा अकुतोभयम्

jijñāsitātma yāthārthyo munervyāsasutādasau |
hitvedaṃ nṛpa gaṅgāyāṃ yāsyatyaddhā akutobhayam

इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातककोविदाः ।
लब्धापचितयः सर्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान्

iti rājña upādiśya viprā jātakakovidāḥ |
labdhāpacitayaḥ sarve pratijagmuḥ svakān gṛhān

स एष लोके विख्यातः परीक्षिदिति यत्प्रभुः ।
पूर्वं दृष्टमनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह

sa eṣa loke vikhyātaḥ parīkṣiditi yatprabhuḥ |
pūrvaṃ dṛṣṭamanudhyāyan parīkṣeta nareṣviha

स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः ।
आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम्

sa rājaputro vavṛdhe āśu śukla ivoḍupaḥ |
āpūryamāṇaḥ pitṛbhiḥ kāṣṭhābhiriva so'nvaham

यक्ष्यमाणोऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया ।
राजा लब्धधनो दध्यौ अन्यत्र करदण्डयोः

yakṣyamāṇo'śvamedhena jñātidrohajihāsayā |
rājā labdhadhano dadhyau anyatra karadaṇḍayoḥ

तदभिप्रेतमालक्ष्य भ्रातरोऽच्युतचोदिताः ।
धनं प्रहीणमाजह्रुः उदीच्यां दिशि भूरिशः

tadabhipretamālakṣya bhrātaro'cyutacoditāḥ |
dhanaṃ prahīṇamājahruḥ udīcyāṃ diśi bhūriśaḥ

तेन सम्भृतसम्भारो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
वाजिमेधैः त्रिभिर्भीतो यज्ञैः समयजत् हरिम्

tena sambhṛtasambhāro dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
vājimedhaiḥ tribhirbhīto yajñaiḥ samayajat harim

आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् ।
उवास कतिचित् मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया

āhūto bhagavān rājñā yājayitvā dvijairnṛpam |
uvāsa katicit māsān suhṛdāṃ priyakāmyayā

ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातः कृष्णया सहबन्धुभिः ।
ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् सार्जुनो यदुभिर्वृतः

tato rājñābhyanujñātaḥ kṛṣṇayā sahabandhubhiḥ |
yayau dvāravatīṃ brahman sārjuno yadubhirvṛtaḥ