अध्याय 5: तीन ताप और भगवान शब्द का अर्थ

आध्यात्मिकादि मैत्रेय ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः ।
उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्यात्यंतिकं लयम्

ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ |
utpannajñānavairāgyaḥ prāpnotyātyaṃtikaṃ layam

आध्यात्मिकोपि द्विविधश्शरीरो मानसस्तथा ।
शरीरो बहुभिर्भेदैर्भिद्यते श्रूयतां च सः

ādhyātmikopi dvividhaśśarīro mānasastathā |
śarīro bahubhirbhedairbhidyate śrūyatāṃ ca saḥ

शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः ।
गुल्मार्शःश्वयथुश्वासच्छर्द्यादिभिरनेकधा

śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagaṃdaraiḥ |
gulmārśaḥśvayathuśvāsacchardyādibhiranekadhā

तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठांगामयसंज्ञितैः ।
भिद्यते देहजस्तापो मानसं श्रोतुमर्हसि

tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṃgāmayasaṃjñitaiḥ |
bhidyate dehajastāpo mānasaṃ śrotumarhasi

कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः ।
शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्यादिमयस्तथा

kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ |
śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryādimayastathā

मानसोऽपि द्विजश्रेष्ठ तापो भवति नैकधा ।
इत्येवमादिभिर्भेदैस्तापो ह्याध्यात्मिकः स्मृतः

mānaso'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā |
ityevamādibhirbhedaistāpo hyādhyātmikaḥ smṛtaḥ

मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः ।
सरीसृपाद्यैश्च नृणां जायते चाधिभौतिकः

mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ |
sarīsṛpādyaiśca nṛṇāṃ jāyate cādhibhautikaḥ

शीतवा तोष्णवर्षांबुवैद्युतादिसमुद्भवः ।
तापो द्विजवरश्रेष्ठैः कथ्यते चाधिदैविकः

śītavā toṣṇavarṣāṃbuvaidyutādisamudbhavaḥ |
tāpo dvijavaraśreṣṭhaiḥ kathyate cādhidaivikaḥ

गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा ।
दुःखं सहस्रशो भेदैर्भिद्यते मुनिसत्तम

garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā |
duḥkhaṃ sahasraśo bhedairbhidyate munisattama

सुकुमारतनुर्गर्भे जंतुर्बहुमलावृते ।
उल्वसंवेष्टितो भुग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः

sukumāratanurgarbhe jaṃturbahumalāvṛte |
ulvasaṃveṣṭito bhugnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ

अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर्मातृभोजनैः ।
अत्यंततापैरत्यर्थं वर्द्धमानातिवेदनः

atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇairmātṛbhojanaiḥ |
atyaṃtatāpairatyarthaṃ varddhamānātivedanaḥ

प्रसारणाकुंचनादौ नांगानां प्रभुरात्मनः ।
शकृन्मूत्रमहापंकशायी सर्वत्र पीडितः

prasāraṇākuṃcanādau nāṃgānāṃ prabhurātmanaḥ |
śakṛnmūtramahāpaṃkaśāyī sarvatra pīḍitaḥ

निरुच्छ्वासः सचैतन्यस्स्मरञ्जन्मशतान्यथ ।
आस्ते गर्भेऽतिदुःखेन निजकर्मनिबंधनः

nirucchvāsaḥ sacaitanyassmarañjanmaśatānyatha |
āste garbhe'tiduḥkhena nijakarmanibaṃdhanaḥ

जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः ।
प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबंधनः

jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ |
prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibaṃdhanaḥ

अधोमुखो वै क्रियते प्रबलैस्सूतिमारुतैः ।
क्लेशान्निष्क्रांतिमाप्नोति जठरान्मातुरातुरः

adhomukho vai kriyate prabalaissūtimārutaiḥ |
kleśānniṣkrāṃtimāpnoti jaṭharānmāturāturaḥ

मूर्च्छामवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना ।
विज्ञानभ्रंशमाप्नोति जातश्च मुनिसत्तम

mūrcchāmavāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā |
vijñānabhraṃśamāpnoti jātaśca munisattama

कंटकैरिव तुन्नांगः क्रकचैरिव दारितः ।
पूतिव्रणान्निपतितो धरण्यां क्रिमिको यथा

kaṃṭakairiva tunnāṃgaḥ krakacairiva dāritaḥ |
pūtivraṇānnipatito dharaṇyāṃ krimiko yathā

कंडूयनेऽपि चाशक्तः परिवर्त्तेप्यनीश्वरः ।
स्नानपानादिकाहारमप्याप्नोति परेच्छया

kaṃḍūyane'pi cāśaktaḥ parivarttepyanīśvaraḥ |
snānapānādikāhāramapyāpnoti parecchayā

अशुचिप्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस्तथा ।
भक्ष्यमाणोऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे

aśuciprastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhistathā |
bhakṣyamāṇo'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe

जन्मदुःखान्यनेकानि जन्मनोनंतराणि च ।
बालभावे यदाप्नोति ह्याधिभौतादिकानि च

janmaduḥkhānyanekāni janmanonaṃtarāṇi ca |
bālabhāve yadāpnoti hyādhibhautādikāni ca

अज्ञानतमसाच्छन्नो मूढांतःकरणो नरः ।
न जानाति कुतः कोहं क्वाहं गंता किमात्मनः

ajñānatamasācchanno mūḍhāṃtaḥkaraṇo naraḥ |
na jānāti kutaḥ kohaṃ kvāhaṃ gaṃtā kimātmanaḥ

केन बंधेन बद्धोहं कारणं किमकारणम् ।
किं कार्यं किमकार्यं वा किं वाच्यं किं च नोच्यते

kena baṃdhena baddhohaṃ kāraṇaṃ kimakāraṇam |
kiṃ kāryaṃ kimakāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate

को धर्मः कश्च वाऽधर्मः कस्मिन्वर्त्तेऽथ वा कथम् ।
किं कर्त्तव्यमकर्त्तव्यं किं वा किंगुणदोषवत्

ko dharmaḥ kaśca vā'dharmaḥ kasminvartte'tha vā katham |
kiṃ karttavyamakarttavyaṃ kiṃ vā kiṃguṇadoṣavat

एवं पशुसमैर्मुढैरज्ञानप्रभवं महत् ।
अवाप्यते नरैर्दुःखं शिश्नोदरपरायणैः

evaṃ paśusamairmuḍhairajñānaprabhavaṃ mahat |
avāpyate narairduḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ

अज्ञानं तामसो भावः कार्यारंभप्रवृत्तयः ।
अज्ञानिनां प्रवर्त्तंते कर्मलोपास्ततो द्विज

ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryāraṃbhapravṛttayaḥ |
ajñānināṃ pravarttaṃte karmalopāstato dvija

नरकं कर्मणां लोपात्फलमाहुर्मनीषिणः ।
तस्मादज्ञानिनां दुःखमिह चामुत्र चोत्तमम्

narakaṃ karmaṇāṃ lopātphalamāhurmanīṣiṇaḥ |
tasmādajñānināṃ duḥkhamiha cāmutra cottamam

जराजर्जरदेहश्च शिथिलावयवः पुमान् ।
विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः

jarājarjaradehaśca śithilāvayavaḥ pumān |
vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ

दूरप्रनष्टनयनो व्योमांतर्गततारकः ।
नासाविवरनिर्यातलोमपुंजश्चलद्वपुः

dūrapranaṣṭanayano vyomāṃtargatatārakaḥ |
nāsāvivaraniryātalomapuṃjaścaladvapuḥ

प्रकटीभूतसर्वास्थिर्नतपृष्ठास्थिसंहतिः ।
उत्सन्नजठराग्नित्वादल्पाहारोऽल्पचेष्टितः

prakaṭībhūtasarvāsthirnatapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ |
utsannajaṭharāgnitvādalpāhāro'lpaceṣṭitaḥ

कृच्छ्राच्चंक्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः ।
मंदीभवच्छ्रोत्रनेत्रस्स्रवल्लालाविलाननः

kṛcchrāccaṃkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ |
maṃdībhavacchrotranetrassravallālāvilānanaḥ

अनायत्तैस्समस्तैश्च करणेर्मरणोन्मुखः ।
तत्क्षणेप्यनुभूतानामस्मर्ताऽखिलवस्तुनाम्

anāyattaissamastaiśca karaṇermaraṇonmukhaḥ |
tatkṣaṇepyanubhūtānāmasmartā'khilavastunām

सकृदुच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः ।
श्वासकाशसमुद्भूतमहायासप्रजागरः

sakṛduccārite vākye samudbhūtamahāśramaḥ |
śvāsakāśasamudbhūtamahāyāsaprajāgaraḥ

अन्येनोत्थाप्यतेऽन्येन तथा संवेश्यते जरी ।
भृत्यात्मपुत्रदाराणामवमानास्पदी कृतः

anyenotthāpyate'nyena tathā saṃveśyate jarī |
bhṛtyātmaputradārāṇāmavamānāspadī kṛtaḥ

प्रक्षीणाखिलशौचश्च विहाराहारसस्पृहः ।
हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाश्षोबांधवः

prakṣīṇākhilaśaucaśca vihārāhārasaspṛhaḥ |
hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśṣobāṃdhavaḥ

अनुभूतमिवान्यस्मिञ्जन्मन्यात्मविचेष्टितम् ।
संस्मरन्यौवने दीर्घं निश्वसत्यभितापितः

anubhūtamivānyasmiñjanmanyātmaviceṣṭitam |
saṃsmaranyauvane dīrghaṃ niśvasatyabhitāpitaḥ

एवमादीनि दुःखानि जरायामनुभूय वै ।
मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणुतान्यपि

evamādīni duḥkhāni jarāyāmanubhūya vai |
maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇutānyapi

श्लथद्ग्रीवांघ्रिहस्तोऽथ व्याप्तो वेपथुना भृशम् ।
मुहुर्ग्लानिः परवशो मुहुर्ज्ञानलवान्वितः

ślathadgrīvāṃghrihasto'tha vyāpto vepathunā bhṛśam |
muhurglāniḥ paravaśo muhurjñānalavānvitaḥ

हिरण्यधान्यतनय भार्याभृत्यगृहादिषु ।
एते कथं भविष्यंतीत्यतीव ममताकुलः

hiraṇyadhānyatanaya bhāryābhṛtyagṛhādiṣu |
ete kathaṃ bhaviṣyaṃtītyatīva mamatākulaḥ

मर्मभिद्भिर्महारोगैः क्रकचैरिव दारुणैः ।
शरैरिवांतकस्योग्रैश्छिद्यमानासुबंधनः

marmabhidbhirmahārogaiḥ krakacairiva dāruṇaiḥ |
śarairivāṃtakasyograiśchidyamānāsubaṃdhanaḥ

परिवर्त्तितताराक्षो हस्तपादं मुहुः क्षिपन् ।
संशुष्यमाणताल्वोष्ठपुटो घुरघुरायते

parivarttitatārākṣo hastapādaṃ muhuḥ kṣipan |
saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭhapuṭo ghuraghurāyate

निरुद्धकंठो दोषौघैरुदानश्वासपीडितः ।
तापेन महता व्याप्तस्तृषा चार्त्तस्तथा क्षुधा

niruddhakaṃṭho doṣaughairudānaśvāsapīḍitaḥ |
tāpena mahatā vyāptastṛṣā cārttastathā kṣudhā

क्लेशादुत्क्रांतिमाप्नोति यमकिंकरपीडितः ।
ततश्च यातनादेहं क्लेश्नो प्रतिपद्यते

kleśādutkrāṃtimāpnoti yamakiṃkarapīḍitaḥ |
tataśca yātanādehaṃ kleśno pratipadyate

एतान्यन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् ।
शृणुष्व नरके यानि प्राप्यंते पुरुषैर्मृतैः

etānyanyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām |
śṛṇuṣva narake yāni prāpyaṃte puruṣairmṛtaiḥ

याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दंडताडनम् ।
यमस्य दर्शनं चोग्रमुग्रमार्गविलोकनम्

yāmyakiṃkarapāśādigrahaṇaṃ daṃḍatāḍanam |
yamasya darśanaṃ cogramugramārgavilokanam

करंभवालुकावह्नियंत्रशस्त्रासिभीषणे ।
प्रत्येकं नरकेयाश्च यातना द्विज दुःसहाः

karaṃbhavālukāvahniyaṃtraśastrāsibhīṣaṇe |
pratyekaṃ narakeyāśca yātanā dvija duḥsahāḥ

क्रकचैः पाट्यमानानां मूषायां चापि दह्यताम् ।
कुठारैः कृत्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम्

krakacaiḥ pāṭyamānānāṃ mūṣāyāṃ cāpi dahyatām |
kuṭhāraiḥ kṛtyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām

शूलेष्वारोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम् ।
गृध्रैस्संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश्चोपभुज्यताम्

śūleṣvāropyamāṇānāṃ vyāghravaktre praveśyatām |
gṛdhraissaṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiścopabhujyatām

क्वाथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे ।
उच्चान्निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयंत्रकैः

kvāthyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame |
uccānnipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayaṃtrakaiḥ

नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै ।
प्राप्यंते नारकैर्विप्र तेषां संख्या न विद्यते

narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai |
prāpyaṃte nārakairvipra teṣāṃ saṃkhyā na vidyate

न केवलं द्विजश्रेष्ठ नरके दुःखपद्धतिः ।
स्वर्गेपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर्नास्ति निर्वृतिः

na kevalaṃ dvijaśreṣṭha narake duḥkhapaddhatiḥ |
svargepi pātabhītasya kṣayiṣṇornāsti nirvṛtiḥ

पुनश्च गर्भे भवति जायते च पुनःपुनः ।
गर्भे विलीयते भूयो जायमानोऽस्तमेति वै

punaśca garbhe bhavati jāyate ca punaḥpunaḥ |
garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno'stameti vai

जातमात्रश्च म्रियते बालभावेऽथ यौवने ।
मध्यमं वा वयः प्राप्य वार्द्धके वाथ वा मृतिः

jātamātraśca mriyate bālabhāve'tha yauvane |
madhyamaṃ vā vayaḥ prāpya vārddhake vātha vā mṛtiḥ

यावज्जीवति तावच्च दुःखैर्नानाविधैः प्लुतः ।
तं तु कारणपक्ष्मौघैरास्ते कार्पासबीजवत्

yāvajjīvati tāvacca duḥkhairnānāvidhaiḥ plutaḥ |
taṃ tu kāraṇapakṣmaughairāste kārpāsabījavat

द्र व्यनाशो तथोत्पत्तौ पालने च सदा नृणाम् ।
भवंत्यनेकदुःखानि तथैवेष्टविपत्तिषु

dra vyanāśo tathotpattau pālane ca sadā nṛṇām |
bhavaṃtyanekaduḥkhāni tathaiveṣṭavipattiṣu

यद्यत्प्रीतिकरं पुंसां वस्तु मैत्रेय जायते ।
तदेव दुःखवृक्षस्य बीजत्वमुपगच्छति

yadyatprītikaraṃ puṃsāṃ vastu maitreya jāyate |
tadeva duḥkhavṛkṣasya bījatvamupagacchati

कलत्रपुत्रमित्रार्थगृहक्षेत्रधनादिकैः ।
क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथा सुखम्

kalatraputramitrārthagṛhakṣetradhanādikaiḥ |
kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathā sukham

इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम् ।
विमुक्तिपादपच्छायामृते कुत्र सुखं नृणाम्

iti saṃsāraduḥkhārkatāpatāpitacetasām |
vimuktipādapacchāyāmṛte kutra sukhaṃ nṛṇām

तदस्य त्रिविधस्याऽपि दुःखजातस्य वै मम ।
गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः

tadasya trividhasyā'pi duḥkhajātasya vai mama |
garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा ।
भेषजं भगवत्प्राप्तिरेकांतात्यंतिकी मता

nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā |
bheṣajaṃ bhagavatprāptirekāṃtātyaṃtikī matā

तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्त्तव्यः पंडितैर्नरैः ।
तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने

tasmāttatprāptaye yatnaḥ karttavyaḥ paṃḍitairnaraiḥ |
tatprāptiheturjñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune

आगमोत्थं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तदुच्यते ।
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्

āgamotthaṃ vivekācca dvidhā jñānaṃ taducyate |
śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

अंधं तम इवाज्ञानं दीपवच्चेंद्रियोद्भवम् ।
यथा सूर्यस्तथा ज्ञानं यद्विप्रर्षे विवेकजम्

aṃdhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavacceṃdriyodbhavam |
yathā sūryastathā jñānaṃ yadviprarṣe vivekajam

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वा यन्मुनिसत्तम ।
तदेतच्छ्रूयतामत्र संबंधे गदतो मम

manurapyāha vedārthaṃ smṛtvā yanmunisattama |
tadetacchrūyatāmatra saṃbaṃdhe gadato mama

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat |
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati

द्वे वै विद्ये वेदितव्ये इति चाथर्वणी श्रुतिः ।
परया त्वक्षरप्राप्तिरृग्वेदादिमयापरा

dve vai vidye veditavye iti cātharvaṇī śrutiḥ |
parayā tvakṣaraprāptirṛgvedādimayāparā

यत्तदव्यक्तमजरमचिंत्यमजमव्ययम् ।
अनिर्द्देश्यमरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम्

yattadavyaktamajaramaciṃtyamajamavyayam |
anirddeśyamarūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam

विभु सर्वगतं नित्यं भूतयोनिरकारणम् ।
व्याप्य प्याप्तं यतः सर्वं यद्वै पश्यंति सूरयः

vibhu sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonirakāraṇam |
vyāpya pyāptaṃ yataḥ sarvaṃ yadvai paśyaṃti sūrayaḥ

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः ।
श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम्

tadbrahma tatparaṃ dhāma taddhyeyaṃ mokṣakāṃkṣibhiḥ |
śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः ।
वाचको भगवच्छब्दस्तस्याद्यस्याक्षयात्मनः

tadeva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ |
vācako bhagavacchabdastasyādyasyākṣayātmanaḥ

एवं निगदितार्थस्य तत्तत्त्वं तस्य तत्त्वतः ।
ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम्

evaṃ nigaditārthasya tattattvaṃ tasya tattvataḥ |
jñāyate yena tajjñānaṃ paramanyattrayīmayam

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज ।
पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्युपचारतः

aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvija |
pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hyupacārataḥ

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि शब्दिते ।
मैत्रेय भगवच्छब्दस्सर्वकारणकारणे

śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi śabdite |
maitreya bhagavacchabdassarvakāraṇakāraṇe

संभर्त्तेति तथा भर्त्ता भकारोर्थद्वयान्वितः ।
नेता गमयता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने

saṃbhartteti tathā bharttā bhakārorthadvayānvitaḥ |
netā gamayatā sraṣṭā gakārārthastathā mune

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसश्श्रियः ।
ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा

aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaśśriyaḥ |
jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि ।
स च भूतेष्वश्षोए षु वकारार्थस्ततोऽव्ययः

vasaṃti tatra bhūtāni bhūtātmanyakhilātmani |
sa ca bhūteṣvaśṣoe ṣu vakārārthastato'vyayaḥ

एवमेष महाञ्छब्दो मैत्रेय भगवानिति ।
परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः

evameṣa mahāñchabdo maitreya bhagavāniti |
paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः ।
शब्दोयं नोपचारेण त्वन्यत्र ह्युपचारतः

tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ |
śabdoyaṃ nopacāreṇa tvanyatra hyupacārataḥ

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् ।
वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim |
vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यश्षोतः ।
भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः

jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsyaśṣotaḥ |
bhagavacchabdavācyāni vinā heyairguṇādibhiḥ

सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि ।
भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस्ततः स्मृतः

sarvāṇi tatra bhūtāni vasaṃti paramātmani |
bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevastataḥ smṛtaḥ

खांडिक्यजनकायाह पृष्टः केशिध्वजः पुरा ।
नाभव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः

khāṃḍikyajanakāyāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā |
nābhavyākhyāmanaṃtasya vāsudevasya tattvataḥ

भूतेषु वसते सॐऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् ।
धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः

bhūteṣu vasate saoṃ'tarvasaṃtyatra ca tāni yat |
dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevastataḥ prabhuḥ

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारान्गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः ।
अतीतसर्वावरणोखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतराले

sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikārānguṇādidoṣāṃśca mune vyatītaḥ |
atītasarvāvaraṇokhilātmā tenāstṛtaṃ yadbhuvanāṃtarāle

समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ स्वशक्तिलेशावृतभूतवर्गः ।
इच्छागृहीताभिमतोरुदेहस्संसाधिताश्षोजगद्धितो यः

samastakalyāṇaguṇātmako'sau svaśaktileśāvṛtabhūtavargaḥ |
icchāgṛhītābhimatorudehassaṃsādhitāśṣojagaddhito yaḥ

तेजोबलैश्वर्यमहावबोध सुवीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः ।
परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयस्संति परावरेशो

tejobalaiśvaryamahāvabodha suvīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ |
paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayassaṃti parāvareśo

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो व्यक्तस्वरूपः ह्प्रकटस्वरूपः ।
सर्वेश्वरस्सर्वदृक् सर्वविच्च समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः

sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo vyaktasvarūpaḥ hprakaṭasvarūpaḥ |
sarveśvarassarvadṛk sarvavicca samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ

संज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेकरूपम् ।
संदृश्यते वाप्यवगम्यते वा तज्ज्ञानमज्ञानमतोन्यदुक्तम्

saṃjñāyate yena tadastadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalamekarūpam |
saṃdṛśyate vāpyavagamyate vā tajjñānamajñānamatonyaduktam