अध्याय 4: भगवान विष्णु की योगनिद्रा और प्राकृत प्रलय

सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थितेऽम्भसि महामुने एकाणवं भवत्येव त्रैलोक्यमखिलं ततः

saptarṣisthānamākramya sthite'mbhasi mahāmune ekāṇavaṃ bhavatyeva trailokyamakhilaṃ tataḥ

मुखनिः श्वासजो विष्णोर्वायुस्तान् जलदांस्ततः ।
नाशयित्वा तु मैत्रेय वर्षाणामधिकं शतम्

mukhaniḥ śvāsajo viṣṇorvāyustān jaladāṃstataḥ |
nāśayitvā tu maitreya varṣāṇāmadhikaṃ śatam

सर्व्वभूतमयोऽचिन्त्यो भगवान् बूतभावनः ।
अनादिरादिर्विश्वस्य पीत्वा वायुमशेषतः

sarvvabhūtamayo'cintyo bhagavān būtabhāvanaḥ |
anādirādirviśvasya pītvā vāyumaśeṣataḥ

एकार्णावे ततस्तस्मिन् शेषशय्यास्थितः प्रभुः ।
ब्रह्मरूपधरः शेते भगवानादिकृद्धरिः

ekārṇāve tatastasmin śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ |
brahmarūpadharaḥ śete bhagavānādikṛddhariḥ

जनलोकगतैः सिद्धेः सनकाद्यरैभिष्टुतः ।
ब्रह्मलोकगतैश्चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुबिः

janalokagataiḥ siddheḥ sanakādyaraibhiṣṭutaḥ |
brahmalokagataiścaiva cintyamāno mumukṣubiḥ

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः ।
आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः

ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ |
ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ

एष नैमित्तिको नाम मैत्रेय प्रतिसञ्चरः ।
निमित्तं तत्र यच्छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः

eṣa naimittiko nāma maitreya pratisañcaraḥ |
nimittaṃ tatra yacchete brahmarūpadharo hariḥ

यदा जागर्त्ति विश्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् ।
निमीलत्येतदखिलं योगशय्याशयेऽच्युते

yadā jāgartti viśvātmā sa tadā ceṣṭate jagat |
nimīlatyetadakhilaṃ yogaśayyāśaye'cyute

पद्मयोनेर्दिनं यत्तु चतुर्युगसहस्त्रवत् ।
एकार्णावाप्लुते लोके तावती रात्रिष्यते

padmayonerdinaṃ yattu caturyugasahastravat |
ekārṇāvāplute loke tāvatī rātriṣyate

ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्यजः ।
ब्रह्मस्वरूप धृग् विष्णुर्यथा ते कथितं पुरा

tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karotyajaḥ |
brahmasvarūpa dhṛg viṣṇuryathā te kathitaṃ purā

इत्येष कल्पसंहारश्वान्तरः प्रलयो द्रिज नैमित्तिकस्ते कथितः प्राकृतः श्वृण्वतः परम्

ityeṣa kalpasaṃhāraśvāntaraḥ pralayo drija naimittikaste kathitaḥ prākṛtaḥ śvṛṇvataḥ param

अनावृष्ट्याग्रिसम्पर्कात् कृतै संक्षालने मुने समस्तेष्वेव लोकेषु पातालेष्वखिलेषु च

anāvṛṣṭyāgrisamparkāt kṛtai saṃkṣālane mune samasteṣveva lokeṣu pātāleṣvakhileṣu ca

महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये ।
कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसञ्चरे

mahadādervikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye |
kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisañcare

आपो ग्रसन्ति वै पूर्व्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुणाम् ।
आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

āpo grasanti vai pūrvvaṃ bhūmergandhātmakaṃ guṇām |
āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate

प्रनष्टे गन्धतन्मात्रेऽभवत् पृथ्वी जलात्मिका ।
रसाज्जल समुद्भूतं तस्माज्जातं रसात्मकम्

pranaṣṭe gandhatanmātre'bhavat pṛthvī jalātmikā |
rasājjala samudbhūtaṃ tasmājjātaṃ rasātmakam

आपस्तदा प्रवृद्धास्तु वेगवत्यो महास्वनाः ।
सर्व्वमापूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च ।
सलिलेनैवोर्म्मिमता लोका व्याप्ताः समन्ततः

āpastadā pravṛddhāstu vegavatyo mahāsvanāḥ |
sarvvamāpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca |
salilenaivormmimatā lokā vyāptāḥ samantataḥ

अपामपि गुणो यस्तु ज्योतिषा पीयते तु सः ।
नश्यन्त्यापस्ततस्ताश्व रसतन्मात्रसंक्षयात्

apāmapi guṇo yastu jyotiṣā pīyate tu saḥ |
naśyantyāpastatastāśva rasatanmātrasaṃkṣayāt

ततश्वापो ह्टतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्ति वै ।
अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्व्वतो वृते

tataśvāpo hṭatarasā jyotiṣṭvaṃ prāpnuvanti vai |
agnyavasthe tu salile tejasā sarvvato vṛte

स चाग्रिः सर्व्वतो व्याप्य आदत्ते तज्जल तदा ।
सर्व्वमापूर्य्य तेजोभिस्तदा जगदिदं शनैः

sa cāgriḥ sarvvato vyāpya ādatte tajjala tadā |
sarvvamāpūryya tejobhistadā jagadidaṃ śanaiḥ

अर्ज्जिर्भिः संवृ-ते तस्मिन् तिर्य्यगूर्द्ध मधस्तथा ।
ज्योतिषोऽपि परं रूपं वायुरत्ति प्रभाकरम्

arjjirbhiḥ saṃvṛ-te tasmin tiryyagūrddha madhastathā |
jyotiṣo'pi paraṃ rūpaṃ vāyuratti prabhākaram

प्रलीने च ततस्तस्मिन् वायुभूतेऽखिलात्मनि ।
प्रनष्टे रूपतन्मात्रे ह्टतरूपो विभावसुः

pralīne ca tatastasmin vāyubhūte'khilātmani |
pranaṣṭe rūpatanmātre hṭatarūpo vibhāvasuḥ

प्रशाम्यति तदा ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान् ।
निरालोके तदा लोके वाय्वस्थे च तेजसि

praśāmyati tadā jyotirvāyurdodhūyate mahān |
nirāloke tadā loke vāyvasthe ca tejasi

ततस्तु मूलमासाद्य वायुः सम्भवमात्मनः ।
ऊर्द्ध्वञ्चाधश्व तिर्य्यक् च दोधवीति दिशो दश

tatastu mūlamāsādya vāyuḥ sambhavamātmanaḥ |
ūrddhvañcādhaśva tiryyak ca dodhavīti diśo daśa

वायारपिं गुणां स्पर्शमाकाशो ग्रसते पुनः ।
प्रशाम्यति ततो वायुः स्वन्तु तिष्ठत्यनावृतम्

vāyārapiṃ guṇāṃ sparśamākāśo grasate punaḥ |
praśāmyati tato vāyuḥ svantu tiṣṭhatyanāvṛtam

अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्त्तिमत् ।
सर्व्वमापूरयच्चैनत् सुमहत् सम्प्रकाशते

arūpamarasasparśamagandhaṃ na ca mūrttimat |
sarvvamāpūrayaccainat sumahat samprakāśate

परिमण्डल तच्छुषिरमाकाशं शब्दलक्षणम् ।
शब्दमात्रं तदाकाशं सर्व्वमावृत्य तिष्ठति

parimaṇḍala tacchuṣiramākāśaṃ śabdalakṣaṇam |
śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvvamāvṛtya tiṣṭhati

ततः शब्दं गुणां तस्य भूतादिर्ग्रसते पुनः ।
भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्तितेषु वै

tataḥ śabdaṃ guṇāṃ tasya bhūtādirgrasate punaḥ |
bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃstiteṣu vai

अभिमानात्मको ह्येष बूतादिस्तामसः स्मृतः ।
भूतादिं ग्रसते चापि महान् वै वुद्धिलक्षणः

abhimānātmako hyeṣa būtādistāmasaḥ smṛtaḥ |
bhūtādiṃ grasate cāpi mahān vai vuddhilakṣaṇaḥ

उर्व्वी महांश्व जगतः प्रान्तेऽन्वर्बाह्यतस्तथा

urvvī mahāṃśva jagataḥ prānte'nvarbāhyatastathā

एवं स्पत महाबद्ध क्रमात् प्रकृतयस्तु वै ।
प्रत्याहारे तु ताः सर्व्वाः प्रविशन्ति परस्परम्

evaṃ spata mahābaddha kramāt prakṛtayastu vai |
pratyāhāre tu tāḥ sarvvāḥ praviśanti parasparam

येनेदमावृतं सर्व्वमण्डमप्सु प्रलीयते ।
सप्तद्रीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्ट्वतम्

yenedamāvṛtaṃ sarvvamaṇḍamapsu pralīyate |
saptadrīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparṭvatam

उदकावरणं यत्तु ज्योतिषा पीयते तु तत् ।
ज्योतिर्वायौ ल्यं याति यात्याकाशे समीरणः

udakāvaraṇaṃ yattu jyotiṣā pīyate tu tat |
jyotirvāyau lyaṃ yāti yātyākāśe samīraṇaḥ

आकाशञ्चैव भूतादिर्ग्रसते तं तदा महान् ।
महान्तमेबिः सहितं प्रकृतिर्ग्रसते द्रिज

ākāśañcaiva bhūtādirgrasate taṃ tadā mahān |
mahāntamebiḥ sahitaṃ prakṛtirgrasate drija

गुणसाम्यमनुद्रिक्तमन्यूनञ्च महामुने प्रोच्यते प्रकृतिर्हेतुः प्रधानं काराण परम्

guṇasāmyamanudriktamanyūnañca mahāmune procyate prakṛtirhetuḥ pradhānaṃ kārāṇa param

इत्येषा प्रकृतिः सर्व्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी ।
व्यक्तस्वरूपमव्यक्ते तस्मिन् मैत्रेय लीयते

ityeṣā prakṛtiḥ sarvvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī |
vyaktasvarūpamavyakte tasmin maitreya līyate

एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुमान् ।
सोऽप्यंशः सर्वभूतस्य मैत्रेय परमात्मनः

ekaḥ śuddho'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā pumān |
so'pyaṃśaḥ sarvabhūtasya maitreya paramātmanaḥ

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः ।
सत्तामात्रात्मके ज्ञये ज्ञानात्मन्यात्मनः परे

na santi yatra sarveśe nāmajātyādikalpanāḥ |
sattāmātrātmake jñaye jñānātmanyātmanaḥ pare

स ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा स चेश्वरः ।
स विष्णुः सर्वमेवेदं यतो नावर्त्तते यतिः

sa brahma tat paraṃ dhāma paramātmā sa ceśvaraḥ |
sa viṣṇuḥ sarvamevedaṃ yato nāvarttate yatiḥ

प्रकृतिर्या मया ख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी ।
पुरुषश्चाप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनि

prakṛtiryā mayā khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī |
puruṣaścāpyubhāvetau līyete paramātmani

परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः ।
विष्णुर्नाम्रा स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते

paramātmā ca sarveṣāmādhāraḥ parameśvaraḥ |
viṣṇurnāmrā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्रिविधं कर्म्म वैदिकम् ।
ताभ्यामुभाभ्यां पुरुषैः सर्वमूर्त्तिः स इज्यते

pravṛttañca nivṛttañca drividhaṃ karmma vaidikam |
tābhyāmubhābhyāṃ puruṣaiḥ sarvamūrttiḥ sa ijyate

ऋगू-यजुः-सामबिर्मार्गैः प्रवृत्तैरिज्यते ह्यसौ ।
यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः

ṛgū-yajuḥ-sāmabirmārgaiḥ pravṛttairijyate hyasau |
yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ

ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्त्तिः स चेज्यते ।
निवृत्ते योगिभिर्मुर्गेविष्णुर्मुक्तिफलप्रदः

jñānātmā jñānayogena jñānamūrttiḥ sa cejyate |
nivṛtte yogibhirmurgeviṣṇurmuktiphalapradaḥ

ह्टस्व-दीर्घ-प्लुतैर्यत्तु किञ्चिदूस्त्वभियुज्यते ।
यच्च वाचामविषये तत्सर्वं विष्णुख्ययः

hṭasva-dīrgha-plutairyattu kiñcidūstvabhiyujyate |
yacca vācāmaviṣaye tatsarvaṃ viṣṇukhyayaḥ

व्यक्तं स एव चाव्यक्तं स एव पुरुषोऽव्ययः ।
परमात्मा स विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः

vyaktaṃ sa eva cāvyaktaṃ sa eva puruṣo'vyayaḥ |
paramātmā sa viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ

व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः सम्प्रलीयते ।
पुरुषश्वापि मैत्रेय व्यापिन्यव्याहतात्मनि

vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ sampralīyate |
puruṣaśvāpi maitreya vyāpinyavyāhatātmani

द्रिपरार्द्धात्मकः कालः कथितो यो मया तव ।
तदहस्तस्य मैत्रेय विष्णोरीशस्य कथ्यते

driparārddhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā tava |
tadahastasya maitreya viṣṇorīśasya kathyate

व्यक्ते च प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा ।
तत्र स्थिते निशा चान्या ततूप्रमाणा महामुने

vyakte ca prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā |
tatra sthite niśā cānyā tatūpramāṇā mahāmune

नैवाहस्तस्य न निशा नित्यस्य परमात्मनः ।
उपचारस्तथाप्येष तस्येशस्य द्रिजोच्यते

naivāhastasya na niśā nityasya paramātmanaḥ |
upacārastathāpyeṣa tasyeśasya drijocyate

इत्येष तव मैत्रेय कथितः प्राकृतो लयः ।
आत्यन्तिकमितो ब्रह्मन्निबोध प्रतिसञ्चरम्

ityeṣa tava maitreya kathitaḥ prākṛto layaḥ |
ātyantikamito brahmannibodha pratisañcaram