अध्याय 29: नरकासुर-वध और सोलह हज़ार कन्याओं की मुक्ति

द्वारवत्यां स्थिते कृष्णे शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः ।
आजगामाथ मैत्रेय मत्तैरावतपृष्ठगः

dvāravatyāṃ sthite kṛṣṇe śakrastribhuvaneśvaraḥ |
ājagāmātha maitreya mattairāvatapṛṣṭhagaḥ

प्रविश्य द्वारकां सोऽथ समेत्य हरिणा ततः ।
कथयामास दैत्यस्य नरकस्य विचोष्टितम्

praviśya dvārakāṃ so'tha sametya hariṇā tataḥ |
kathayāmāsa daityasya narakasya vicoṣṭitam

त्वयानाथेन देवानां मनष्यत्वेपि तिष्ठता ।
प्रशमं सर्वदुःखानि नीतानि मधुसूदन

tvayānāthena devānāṃ manaṣyatvepi tiṣṭhatā |
praśamaṃ sarvaduḥkhāni nītāni madhusūdana

तपस्विव्यमनार्थाय सोरिष्टो धेनुकस्तथा ।
प्रवृत्तो यस्तथा केशीते सर्वे निहतास्त्वया

tapasvivyamanārthāya soriṣṭo dhenukastathā |
pravṛtto yastathā keśīte sarve nihatāstvayā

कंसः कुवलयापीडः पूतना बालघातिनी ।
नाशं नीतास्त्वया सर्वे येऽन्ये जगदुपद्रवाः

kaṃsaḥ kuvalayāpīḍaḥ pūtanā bālaghātinī |
nāśaṃ nītāstvayā sarve ye'nye jagadupadravāḥ

युष्मद्दोर्दडसंभूतिपरित्राते जगत्त्रये ।
यज्वयज्ञांशसंप्राप्त्या तृप्तिं यान्ति दिवौकसः

yuṣmaddordaḍasaṃbhūtiparitrāte jagattraye |
yajvayajñāṃśasaṃprāptyā tṛptiṃ yānti divaukasaḥ

सोऽहं सांप्रतमायातो यन्निमित्तं जनार्दन ।
तच्छुत्वा तत्प्रतीकारप्रयत्नं कर्तुमर्हसि

so'haṃ sāṃpratamāyāto yannimittaṃ janārdana |
tacchutvā tatpratīkāraprayatnaṃ kartumarhasi

भौमोऽयं नरको नाम प्राग्ज्योतिषपुरेश्वरः ।
करोति सर्वभूतानामुपघातमरिन्दम

bhaumo'yaṃ narako nāma prāgjyotiṣapureśvaraḥ |
karoti sarvabhūtānāmupaghātamarindama

देवसिद्दसुरादीनां नृपाणां च नजार्दन ।
हृत्वा तु सोऽसुरः कन्या रुरुधे निजमन्दिरे

devasiddasurādīnāṃ nṛpāṇāṃ ca najārdana |
hṛtvā tu so'suraḥ kanyā rurudhe nijamandire

छत्रं यत्सलिलस्रावि तज्जहार प्रचेतसः ।
मदंरस्य तथा शृङ्गं हृतवान्मणिपर्वतम्

chatraṃ yatsalilasrāvi tajjahāra pracetasaḥ |
madaṃrasya tathā śṛṅgaṃ hṛtavānmaṇiparvatam

अमृतस्त्राविणी दिव्ये मन्मातुः कृष्णकुञ्जले ।
जहार सोऽसुरो दित्या वाञ्छत्यैरावतं गजम्

amṛtastrāviṇī divye manmātuḥ kṛṣṇakuñjale |
jahāra so'suro dityā vāñchatyairāvataṃ gajam

दुर्नीतमेतद्गोविन्दमया तस्य निवेदितम् ।
यदत्र प्रतिकर्तव्यं तत्स्वयं परिमृश्यताम्

durnītametadgovindamayā tasya niveditam |
yadatra pratikartavyaṃ tatsvayaṃ parimṛśyatām

इतिश्रुत्वा स्मितं कृत्वा भगवान्देवकीसुतः ।
गृहीत्वा वासवं हस्ते समुत्तस्थौ वरासनात्

itiśrutvā smitaṃ kṛtvā bhagavāndevakīsutaḥ |
gṛhītvā vāsavaṃ haste samuttasthau varāsanāt

संचिन्त्यागतमारुह्य गरुडं गगनेचरम् ।
सत्यभामां समारोप्य ययौ प्राग्ज्योतिषं पुरम्

saṃcintyāgatamāruhya garuḍaṃ gaganecaram |
satyabhāmāṃ samāropya yayau prāgjyotiṣaṃ puram

आरुह्यौरावतं नागं शक्रोऽपि त्रिदिवं ययौ ।
ततौ जगाम कृष्णश्च पश्यतां द्वारकौकसाम्

āruhyaurāvataṃ nāgaṃ śakro'pi tridivaṃ yayau |
tatau jagāma kṛṣṇaśca paśyatāṃ dvārakaukasām

प्राग्ज्योतिषपुरस्यापि समन्ताच्छतयोजनम् ।
आचिता मौरवैः पाशैः क्षुरान्तैर्भूर्द्विजोत्तम

prāgjyotiṣapurasyāpi samantācchatayojanam |
ācitā mauravaiḥ pāśaiḥ kṣurāntairbhūrdvijottama

ताञ्चिच्छेद हरिः पाशान्क्षिप्त्वा चक्रं सुदर्शनम् ।
ततो मुरःसमुत्तस्थौ तं जघान च केशवः

tāñciccheda hariḥ pāśānkṣiptvā cakraṃ sudarśanam |
tato muraḥsamuttasthau taṃ jaghāna ca keśavaḥ

मुरस्य तनयान्सप्त सहस्रांस्तांस्ततो हरिः ।
चक्रधाराग्निनिर्दग्धांश्चकार शलभानिव

murasya tanayānsapta sahasrāṃstāṃstato hariḥ |
cakradhārāgninirdagdhāṃścakāra śalabhāniva

हत्वासुरं हयग्रीवं तथा पञ्चजनं द्विज ।
प्राग्ज्योतिषपुरं धीमांस्त्वारावान्समुपाद्रवत्

hatvāsuraṃ hayagrīvaṃ tathā pañcajanaṃ dvija |
prāgjyotiṣapuraṃ dhīmāṃstvārāvānsamupādravat

नरकेणास्य तत्राभून्महासैन्येन संयुगम् ।
कृष्णस्य यत्र गोविन्दो यत्र गोविन्दो जघ्ने दैत्यान्सहस्रशः

narakeṇāsya tatrābhūnmahāsainyena saṃyugam |
kṛṣṇasya yatra govindo yatra govindo jaghne daityānsahasraśaḥ

शस्त्रास्त्रवर्षं मुञ्चन्तं तं भौमं नरकं बली ।
क्षिप्त्वा चक्रं द्विधा चक्रे चक्री दैतेयचक्रहा

śastrāstravarṣaṃ muñcantaṃ taṃ bhaumaṃ narakaṃ balī |
kṣiptvā cakraṃ dvidhā cakre cakrī daiteyacakrahā

हते तु नरके भूमिर्गृहीत्वादितिकुण्डले ।
उपतस्थे जगन्नाथं वाक्यं चेदमथाब्रवीत्

hate tu narake bhūmirgṛhītvāditikuṇḍale |
upatasthe jagannāthaṃ vākyaṃ cedamathābravīt

यदाहमुद्धृता नाथ त्वया सूकरमूर्तिना ।
त्वत्स्पर्शसंभवः पुत्रस्तदायं मय्यजायत

yadāhamuddhṛtā nātha tvayā sūkaramūrtinā |
tvatsparśasaṃbhavaḥ putrastadāyaṃ mayyajāyata

सोऽयं त्वयैव दत्तो मे त्वयैब विनिपातितः ।
गृहाम कुण्डले चेमे पालयास्य च संततिम्

so'yaṃ tvayaiva datto me tvayaiba vinipātitaḥ |
gṛhāma kuṇḍale ceme pālayāsya ca saṃtatim

भारावतरणार्थाय ममैव भगवानिमम् ।
अंशेन लोकमायातः प्रसादसुमुखः प्रभो

bhārāvataraṇārthāya mamaiva bhagavānimam |
aṃśena lokamāyātaḥ prasādasumukhaḥ prabho

त्वं कर्ता च विकर्ता च संहर्ता प्रभवोऽप्ययः ।
जगतान्त्वं जगद्रूपःस्तूयतेऽच्युत किं तव

tvaṃ kartā ca vikartā ca saṃhartā prabhavo'pyayaḥ |
jagatāntvaṃ jagadrūpaḥstūyate'cyuta kiṃ tava

व्याप्तिव्याप्यं क्रियाकर्ता कार्यं च भगवान्यथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्य स्तूयते तव किं तथा

vyāptivyāpyaṃ kriyākartā kāryaṃ ca bhagavānyathā |
sarvabhūtātmabhūtasya stūyate tava kiṃ tathā

परमात्मा च भूतात्मा त्वमात्मा चाप्ययो भवान् ।
यथातथा स्तुतिर्नाथ किमर्थं ते प्रवर्तते

paramātmā ca bhūtātmā tvamātmā cāpyayo bhavān |
yathātathā stutirnātha kimarthaṃ te pravartate

प्रसीद सर्वभूतात्मन्नरकेण तु यत्कृतम् ।
तत्क्षम्यतामदोषाय त्वत्सुतस्त्वन्निपातितः

prasīda sarvabhūtātmannarakeṇa tu yatkṛtam |
tatkṣamyatāmadoṣāya tvatsutastvannipātitaḥ

तथेति चोक्त्वा धरणीं भगवान् भूतभावनः ।
रत्नानि नरकावासाज्जग्राह मुनिसत्तम

tatheti coktvā dharaṇīṃ bhagavān bhūtabhāvanaḥ |
ratnāni narakāvāsājjagrāha munisattama

कन्यापुरे स कन्यानां षोडःशातुलविक्रमः ।
शताधिकानि ददृशे सहस्राणि महामुने

kanyāpure sa kanyānāṃ ṣoḍaḥśātulavikramaḥ |
śatādhikāni dadṛśe sahasrāṇi mahāmune

चतुर्दंष्ट्रान्गजांश्चाग्र्यान् षट्सहस्रांश्च दृष्टवान् ।
कांभोजानां तथाश्वानां नियुतान्येकविंशतिम्

caturdaṃṣṭrāngajāṃścāgryān ṣaṭsahasrāṃśca dṛṣṭavān |
kāṃbhojānāṃ tathāśvānāṃ niyutānyekaviṃśatim

ताः कन्यास्तांस्तथा नागांस्तानश्वान् द्वारकां पुरीम् ।
प्रापयामास गोविन्दः सद्यो नरककिङ्करैः

tāḥ kanyāstāṃstathā nāgāṃstānaśvān dvārakāṃ purīm |
prāpayāmāsa govindaḥ sadyo narakakiṅkaraiḥ

ददृशे वारुणं च्छत्रं तथैव मणिपर्वतम् ।
आरोपयामास हरिर्गरुडेपतगेश्वरे

dadṛśe vāruṇaṃ cchatraṃ tathaiva maṇiparvatam |
āropayāmāsa harirgaruḍepatageśvare

आरुह्य च स्वयं कृष्णः सत्यभामासहायवान् ।
अदित्याः कुण्डले दानुं जगाम त्रिदशालयम्

āruhya ca svayaṃ kṛṣṇaḥ satyabhāmāsahāyavān |
adityāḥ kuṇḍale dānuṃ jagāma tridaśālayam