अध्याय 10: शरद ऋतु और इन्द्र के स्थान पर गोवर्धन-पूजा

तयोविंहरतोस्तत्र राम-केशवयोर्व्रजे ।
प्रावृट् व्यतीता विकसत्-सरोजा चाभवच्छरत्

tayoviṃharatostatra rāma-keśavayorvraje |
prāvṛṭ vyatītā vikasat-sarojā cābhavaccharat

अवापुस्तापमत्यर्थं शफर्य्यः पल्वलोदके ।
पुत्रक्षेत्रादिसक्तेन ममत्वेन यथा गृही

avāpustāpamatyarthaṃ śapharyyaḥ palvalodake |
putrakṣetrādisaktena mamatvena yathā gṛhī

मयूरा मौनिस्तस्थुः परित्यक्तमदा वने ।
असारतां परिज्ञाय संसारस्येव योगिनः

mayūrā maunistasthuḥ parityaktamadā vane |
asāratāṃ parijñāya saṃsārasyeva yoginaḥ

उत्सृज्य जलसर्वस्वं निर्म्मलाः सितमूर्त्तयः ।
तत्यजुश्वाम्बरं मेघा गृहं विज्ञानिनो यथा

utsṛjya jalasarvasvaṃ nirmmalāḥ sitamūrttayaḥ |
tatyajuśvāmbaraṃ meghā gṛhaṃ vijñānino yathā

शरत्सूर्य्यांशुतप्तानि ययुः शोष संरासि च ।
बह्वालम्बि-ममत्वेन हृदयानीव देहिनाम्

śaratsūryyāṃśutaptāni yayuḥ śoṣa saṃrāsi ca |
bahvālambi-mamatvena hṛdayānīva dehinām

कुमुदैः शरदम्भांसि योग्यतालक्षणं ययुः ।
अवबोधैर्मनांसीव सम्बन्धममलात्मनाम्

kumudaiḥ śaradambhāṃsi yogyatālakṣaṇaṃ yayuḥ |
avabodhairmanāṃsīva sambandhamamalātmanām

तारका विमले व्योम्नि रराजाखण्डमण्डलः ।
चन्द्रश्चरमदेहात्मा योगी साधुकुले यथा

tārakā vimale vyomni rarājākhaṇḍamaṇḍalaḥ |
candraścaramadehātmā yogī sādhukule yathā

शनकैः शनकैस्तीरं तत्यजुश्व जलाशयाः ।
ममत्वं क्षेत्रपुत्रादिरूढ़मुच्चैर्यथा बुधाः

śanakaiḥ śanakaistīraṃ tatyajuśva jalāśayāḥ |
mamatvaṃ kṣetraputrādirūr̤hamuccairyathā budhāḥ

पूर्व्वं त्यक्तैः सरोऽम्भोभिर्हंसा योगं पुनर्ययुः ।
क्लेशैः कुयोगिनोऽशेषैरन्तरायहता इव

pūrvvaṃ tyaktaiḥ saro'mbhobhirhaṃsā yogaṃ punaryayuḥ |
kleśaiḥ kuyogino'śeṣairantarāyahatā iva

निभृतोऽभवदत्यर्थं समुद्रः स्तिमितोदकः ।
क्रमावाप्तमहायोगो निश्वलात्मा यथा यतिः

nibhṛto'bhavadatyarthaṃ samudraḥ stimitodakaḥ |
kramāvāptamahāyogo niśvalātmā yathā yatiḥ

सर्व्वत्रातिप्रसन्नानि सलिलानि तदाभवन् ।
ज्ञाते सर्व्वगते विष्णौ मनांसीव सुमेधसाम्

sarvvatrātiprasannāni salilāni tadābhavan |
jñāte sarvvagate viṣṇau manāṃsīva sumedhasām

बभूव निर्म्मलं व्योम शरदा ध्वस्ततोयदम् ।
योगाग्निदग्धक्लेशौघं योगिनामिव मानसम्

babhūva nirmmalaṃ vyoma śaradā dhvastatoyadam |
yogāgnidagdhakleśaughaṃ yogināmiva mānasam

सूर्य्यांशुजनितं तापं निन्यं तारापतिः शमम् ।
अहङ्कारोद्भवं दुःखं विवेकः सुमहानिव

sūryyāṃśujanitaṃ tāpaṃ ninyaṃ tārāpatiḥ śamam |
ahaṅkārodbhavaṃ duḥkhaṃ vivekaḥ sumahāniva

नभसोऽभ्रान् भुवः पङ्कान् कालुष्यं चाम्भसः शरत् ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्रत्याहार इवाहरत्

nabhaso'bhrān bhuvaḥ paṅkān kāluṣyaṃ cāmbhasaḥ śarat |
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ pratyāhāra ivāharat

प्राणायाम इवाम्भोभिः सरसां कृतपूरकैः ।
अभ्यस्यतेऽनुदिवसं रेचकाकुम्भकादिभिः

prāṇāyāma ivāmbhobhiḥ sarasāṃ kṛtapūrakaiḥ |
abhyasyate'nudivasaṃ recakākumbhakādibhiḥ

विमलाम्बरनक्षत्रे काले चाभ्यागते व्रजे ।
ददर्शेन्द्रमहारम्भायौद्यतांस्तान् व्रजौकसः

vimalāmbaranakṣatre kāle cābhyāgate vraje |
dadarśendramahārambhāyaudyatāṃstān vrajaukasaḥ

कृष्णस्तानुत्सुकान् दृष्ट्वा गोपानुत्सवलालसान् ।
कौतूहलादिदं वाक्यं प्राह वृद्धान् महामतिः

kṛṣṇastānutsukān dṛṣṭvā gopānutsavalālasān |
kautūhalādidaṃ vākyaṃ prāha vṛddhān mahāmatiḥ

कोऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः ।
प्राह तं नन्दगोपश्व पृच्छन्तमतिसादरम्

ko'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ |
prāha taṃ nandagopaśva pṛcchantamatisādaram

मेघानां पयसां चेशो देवराजः शतक्रतुः ।
तेन सञ्चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बुमयं रसम्

meghānāṃ payasāṃ ceśo devarājaḥ śatakratuḥ |
tena sañcoditā meghā varṣantyambumayaṃ rasam

तद्वृष्टिजनितं शस्यं वयमन्ये च देहिनः ।
वर्त्तयामोपयुञ्जानास्तर्पयामश्व देवताः

tadvṛṣṭijanitaṃ śasyaṃ vayamanye ca dehinaḥ |
varttayāmopayuñjānāstarpayāmaśva devatāḥ

क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश्व निर्वृताः ।
तेन संवर्द्धितैः शस्यैः पुष्टास्तुष्टा भवन्ति वै

kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaśva nirvṛtāḥ |
tena saṃvarddhitaiḥ śasyaiḥ puṣṭāstuṣṭā bhavanti vai

नासस्या नातृणा भूमिर्न बुभुक्षार्द्दितो जनः ।
दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः

nāsasyā nātṛṇā bhūmirna bubhukṣārddito janaḥ |
dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ

भौममेतत् पयो दुग्धं गोभिः सूर्य्यस्य वारिदः ।
पर्ज्जन्यः सर्व्वलोकस्य भवाय भुवि वर्षति

bhaumametat payo dugdhaṃ gobhiḥ sūryyasya vāridaḥ |
parjjanyaḥ sarvvalokasya bhavāya bhuvi varṣati

तस्मात् प्रावृषि राजानः सर्व्वे शक्र मुदा युताः ।
मखैः सुरेशमर्च्चन्ति वयमन्ये च मानवाः

tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ sarvve śakra mudā yutāḥ |
makhaiḥ sureśamarccanti vayamanye ca mānavāḥ

नन्दगोपस्य वचनं श्रुत्वेत्थं शक्रपूजने ।
कोपाय त्रिदशेन्द्रस्य प्राह दामोदरस्तदा

nandagopasya vacanaṃ śrutvetthaṃ śakrapūjane |
kopāya tridaśendrasya prāha dāmodarastadā

न वयं कृषिकर्त्तारो वाणिज्यजीवनो न च ।
गावोऽस्मद्दैवतं तात वयं वनचरा यतः

na vayaṃ kṛṣikarttāro vāṇijyajīvano na ca |
gāvo'smaddaivataṃ tāta vayaṃ vanacarā yataḥ

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस्तथापरा ।
विद्याचतुष्टयं त्वेतत् वार्त्तामत्र शृणुष्व मे

ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītistathāparā |
vidyācatuṣṭayaṃ tvetat vārttāmatra śṛṇuṣva me

कृषिर्वणिज्या तद्वच्च तृतीयं पशुपालनम् ।
विद्या ह्येका महाभाग वार्त्ता वृत्तित्रयाश्रया

kṛṣirvaṇijyā tadvacca tṛtīyaṃ paśupālanam |
vidyā hyekā mahābhāga vārttā vṛttitrayāśrayā

कर्षकाणां कृषिर्वृत्तिः पणयं विपणिजीविनाम् ।
अस्माकं गाः परा वृत्तिर्वार्त्ताभेदैरियं त्रिभिः

karṣakāṇāṃ kṛṣirvṛttiḥ paṇayaṃ vipaṇijīvinām |
asmākaṃ gāḥ parā vṛttirvārttābhedairiyaṃ tribhiḥ

विद्यया यो यया युक्तस्तस्य स दैवतं महत् ।
सैव पूज्यार्च्चनीया च सैव तस्योपकारिका

vidyayā yo yayā yuktastasya sa daivataṃ mahat |
saiva pūjyārccanīyā ca saiva tasyopakārikā

यो यस्य फलमश्नन् वै पूजयत्यपरं नरः ।
इह च प्रेत्य चैवासौ न तदाप्नोति शोभनम्

yo yasya phalamaśnan vai pūjayatyaparaṃ naraḥ |
iha ca pretya caivāsau na tadāpnoti śobhanam

कृष्यान्ता प्रथिता सीमा सीमान्तञ्च पुनर्वनम् ।
वनान्ता गिरयः सर्व्वे ते चास्माकं परा गतिः

kṛṣyāntā prathitā sīmā sīmāntañca punarvanam |
vanāntā girayaḥ sarvve te cāsmākaṃ parā gatiḥ

न द्वारबन्धावरणा न गृहक्षेत्रिणस्तथा ।
सुखिनस्त्वखिले लोके यथा वै चक्रचारिणः

na dvārabandhāvaraṇā na gṛhakṣetriṇastathā |
sukhinastvakhile loke yathā vai cakracāriṇaḥ

श्रूयन्ते गिरयश्चैव वनोऽस्मिन् कामरूपिणः ।
तत्तद्रूपं समास्थाय रमन्ते स्वेषु सानुषु

śrūyante girayaścaiva vano'smin kāmarūpiṇaḥ |
tattadrūpaṃ samāsthāya ramante sveṣu sānuṣu

यदा चैते प्रबाध्यन्ते तेषां ये काननौकसः ।
तदा सिंहादिरूपैस्तान् घातयन्ति महीधराः

yadā caite prabādhyante teṣāṃ ye kānanaukasaḥ |
tadā siṃhādirūpaistān ghātayanti mahīdharāḥ

गिरियज्ञस्त्वयं तस्माद् गोयज्ञश्च प्रवर्त्त्यताम् ।
किमस्माकं महेन्द्रेण गावः शैलाश्व देवताः

giriyajñastvayaṃ tasmād goyajñaśca pravarttyatām |
kimasmākaṃ mahendreṇa gāvaḥ śailāśva devatāḥ

मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीतायज्ञाश्व कर्षकाः ।
गिरि-गोयज्ञशीलाश्व वयमद्रिवनाश्रयाः

mantrayajñaparā viprāḥ sītāyajñāśva karṣakāḥ |
giri-goyajñaśīlāśva vayamadrivanāśrayāḥ

तस्माद् गोवर्द्धनः शैलो भवद्भिर्विविधार्हणैः ।
अर्च्च्यतां पूज्यतां मेध्यान् पशून् हत्वा विधानतः

tasmād govarddhanaḥ śailo bhavadbhirvividhārhaṇaiḥ |
arccyatāṃ pūjyatāṃ medhyān paśūn hatvā vidhānataḥ

सर्व्वघोषस्य सन्दोहो गृह्यतां मा विचार्य्यताम् ।
भोज्यन्तां तेन वै विप्रास्तथा ये चाभिवाञ्छकाः

sarvvaghoṣasya sandoho gṛhyatāṃ mā vicāryyatām |
bhojyantāṃ tena vai viprāstathā ye cābhivāñchakāḥ

तत्रार्चिते कृते होमे भोजितेषु द्विजातिषु ।
शरत्पुष्पकृतापीड़ाः परिगच्छन्तु गोगणाः

tatrārcite kṛte home bhojiteṣu dvijātiṣu |
śaratpuṣpakṛtāpīr̤āḥ parigacchantu gogaṇāḥ

एतन्मम मतं गोपाः सम्प्रीत्या क्रियते यदि ।
ततः कृता भवेत् प्रीतिर्गवामद्रेस्तथा मम

etanmama mataṃ gopāḥ samprītyā kriyate yadi |
tataḥ kṛtā bhavet prītirgavāmadrestathā mama

इति तस्य वचः श्रुत्वा नन्दाद्यास्ते व्रजौकसः ।
प्रीत्युत्फुल्लमुखा विप्र साधु साध्वित्यथाब्रुवन्

iti tasya vacaḥ śrutvā nandādyāste vrajaukasaḥ |
prītyutphullamukhā vipra sādhu sādhvityathābruvan

शोभनं ते मतं वत्स यदेतद्भवतोदितम् ।
तत् करिष्यामहे सर्व्वं गिरियज्ञः प्रवर्त्त्यताम्

śobhanaṃ te mataṃ vatsa yadetadbhavatoditam |
tat kariṣyāmahe sarvvaṃ giriyajñaḥ pravarttyatām

तथा च कृतवन्तस्ते गिरियज्ञं व्रजौकसः ।
दधि-पायस-मांसाद्यैर्ददुः शैलबलिं ततः

tathā ca kṛtavantaste giriyajñaṃ vrajaukasaḥ |
dadhi-pāyasa-māṃsādyairdaduḥ śailabaliṃ tataḥ

द्विजांश्च भोजयामासुः शतशोऽथ सहस्रशः ।
अन्यानप्यागतानित्थं कृष्णेनोक्तं यथा पुरा

dvijāṃśca bhojayāmāsuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
anyānapyāgatānitthaṃ kṛṣṇenoktaṃ yathā purā

गावः शैलं ततश्चक्रुरर्चितास्ताः प्रदक्षिणम् ।
ऋषभाश्चापि नर्द्दन्तः सतोया जलदा इव

gāvaḥ śailaṃ tataścakrurarcitāstāḥ pradakṣiṇam |
ṛṣabhāścāpi narddantaḥ satoyā jaladā iva

गिरिमूर्द्धनि कृष्णोऽपि शैलोऽहमिति मूर्त्तिमान् ।
बुभुजेऽन्नं बहु तदा गोपवर्य्याहृतं द्विज

girimūrddhani kṛṣṇo'pi śailo'hamiti mūrttimān |
bubhuje'nnaṃ bahu tadā gopavaryyāhṛtaṃ dvija

अन्येन कृष्णो रूपेण गोपैः सह गिरेः शिरः ।
अधिरुह्यार्च्चयामास द्रितीयामात्मनस्तनुम्

anyena kṛṣṇo rūpeṇa gopaiḥ saha gireḥ śiraḥ |
adhiruhyārccayāmāsa dritīyāmātmanastanum

अन्तर्द्धानं गते तस्मिन् गोपा लब्ध्वा ततो वरान् ।
कृत्वा गिरिमखं गोष्ठं निजमभ्याययुः पुनः

antarddhānaṃ gate tasmin gopā labdhvā tato varān |
kṛtvā girimakhaṃ goṣṭhaṃ nijamabhyāyayuḥ punaḥ