अध्याय 20: शान्तनु, देवापि और परीक्षित तक कुरुवंश

परीक्षितश्च जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसेनाश्चात्वारः पुत्राः

parīkṣitaśca janamejayaśrutasenograsenabhīmasenāścātvāraḥ putrāḥ

जह्नोस्तु सुरथोनामात्मजो बभूव

jahnostu surathonāmātmajo babhūva

तस्यापि विदूरथः

tasyāpi vidūrathaḥ

तस्मात्सार्वभोमःसार्वभौमाज्जयत्सेनस्तस्मादाराधितस्ततश्चायुतायुरयुतायोरक्रोधनः

tasmātsārvabhomaḥsārvabhaumājjayatsenastasmādārādhitastataścāyutāyurayutāyorakrodhanaḥ

तस्माद्देवातिथिः

tasmāddevātithiḥ

ततश्च ऋक्षोऽन्योभवत्

tataśca ṛkṣo'nyobhavat

ऋक्षाद्भीमसेनस्ततश्च दिलीपः

ṛkṣādbhīmasenastataśca dilīpaḥ

दिलीपात्प्रतीपः

dilīpātpratīpaḥ

तस्यापि देवापिशन्तनुबाह्लीकसंज्ञास्त्रयः पुत्रा बभूवुः

tasyāpi devāpiśantanubāhlīkasaṃjñāstrayaḥ putrā babhūvuḥ

देवापिर्बाल एवारण्यं विवेश

devāpirbāla evāraṇyaṃ viveśa

शन्तनुस्तु महीपालोऽभूत्

śantanustu mahīpālo'bhūt

अयं च तस्य श्लोकः पृथिव्यां गीयते

ayaṃ ca tasya ślokaḥ pṛthivyāṃ gīyate

यंयं कराभ्यां स्पृशति वीर्णं यौवनमेति सः ।
शान्तिं चाप्नोति येनाग्र्यां कर्मणा तेन शन्तनुः

yaṃyaṃ karābhyāṃ spṛśati vīrṇaṃ yauvanameti saḥ |
śāntiṃ cāpnoti yenāgryāṃ karmaṇā tena śantanuḥ

तस्य च शन्तनोर्राष्ट्रे द्वादशवर्षाणि देवो न ववर्ष

tasya ca śantanorrāṣṭre dvādaśavarṣāṇi devo na vavarṣa

ततश्चाशेषराष्ट्रविनाशमवेक्ष्यासौ राजा ब्राह्मणानपृच्छत्कस्मादस्माकं राष्ट्रे देवो न वर्षति को ममापराध इति

tataścāśeṣarāṣṭravināśamavekṣyāsau rājā brāhmaṇānapṛcchatkasmādasmākaṃ rāṣṭre devo na varṣati ko mamāparādha iti

ततश्च तमूचुर्ब्राह्मणाः

tataśca tamūcurbrāhmaṇāḥ

अग्रजस्य ते हीयमवनिस्त्वया संभुज्यते अतः परिवेत्ता त्वमित्युक्तःस राजा पुनस्तानपृच्छत्

agrajasya te hīyamavanistvayā saṃbhujyate ataḥ parivettā tvamityuktaḥsa rājā punastānapṛcchat

किं मयात्र विधेयमिति

kiṃ mayātra vidheyamiti

यावद्देवापिर्न पतनादिभिर् दोषैरभिभूयते तावदेतत्तस्यार्हं राज्यम्

yāvaddevāpirna patanādibhir doṣairabhibhūyate tāvadetattasyārhaṃ rājyam

तदलमेतेन तु तस्मै दीयतामित्युक्ते तस्यं मन्त्रिप्रवरेणाश्मराविणा तत्रारण्ये तपस्विनो वेदवादविरोधवक्तारः प्रयुक्ताः

tadalametena tu tasmai dīyatāmityukte tasyaṃ mantripravareṇāśmarāviṇā tatrāraṇye tapasvino vedavādavirodhavaktāraḥ prayuktāḥ

तैरस्याप्यतिऋजुमतेर्महीपतिपुत्रस्य बुद्धिर्वेदवादविरोधमार्गानुसारिण्यक्रियत

tairasyāpyatiṛjumatermahīpatiputrasya buddhirvedavādavirodhamārgānusāriṇyakriyata

राजा च शन्तनुर्द्विजवचनोत्पन्नपरिदेवनशोकस्तान् ब्राह्मणानग्रतः कृत्वाग्रजस्य प्रदानायारण्यं जगाम

rājā ca śantanurdvijavacanotpannaparidevanaśokastān brāhmaṇānagrataḥ kṛtvāgrajasya pradānāyāraṇyaṃ jagāma

तदाश्रममुपगताश्च तमवनतमवनीपतिपुत्रं देवापिमुपतस्थुः

tadāśramamupagatāśca tamavanatamavanīpatiputraṃ devāpimupatasthuḥ

ते ब्राह्मणा वेदवादानुबन्धीनि वचांसि राज्यमग्रजेन कर्तव्यमित्यर्थवन्ति तमूचुः

te brāhmaṇā vedavādānubandhīni vacāṃsi rājyamagrajena kartavyamityarthavanti tamūcuḥ

असावपि देवापिर्वेदवादविरोधयुक्तिदूषितमनेकप्रकारं तानाह

asāvapi devāpirvedavādavirodhayuktidūṣitamanekaprakāraṃ tānāha

आगच्छ हे राजन्नलमत्रातिनिर्बधेन प्रशान्त एवासावना वृष्टिदोषः पतितोयमनादिकालमभिहितवेदवचनदूषणोच्चरणात्

āgaccha he rājannalamatrātinirbadhena praśānta evāsāvanā vṛṣṭidoṣaḥ patitoyamanādikālamabhihitavedavacanadūṣaṇoccaraṇāt

पतिते चाग्रजे नैव ते परिवेतृत्वं भवतीत्युक्तः शन्तनुःस्वपुरमागम्य राज्यमकरोत्

patite cāgraje naiva te parivetṛtvaṃ bhavatītyuktaḥ śantanuḥsvapuramāgamya rājyamakarot

वेदवादविरोधवचनोच्चारणदूषिते च तस्मिन्देवापौ तिष्ठत्यपि ज्येष्ठभ्रातर्यखिलसस्यनिष्पत्तये ववर्ष भगवान्पर्जन्यः

vedavādavirodhavacanoccāraṇadūṣite ca tasmindevāpau tiṣṭhatyapi jyeṣṭhabhrātaryakhilasasyaniṣpattaye vavarṣa bhagavānparjanyaḥ

बाह्लीकात्सोमदत्तः पुत्रोऽभूत्

bāhlīkātsomadattaḥ putro'bhūt

सोमदत्तस्यापि भूरिभूरिश्रवशल्यसंज्ञास्त्रयः पुत्रा बभूवुः

somadattasyāpi bhūribhūriśravaśalyasaṃjñāstrayaḥ putrā babhūvuḥ

शन्तनोरप्यमरनद्यां जाह्नव्यामुदारकीर्तिरशेषशास्त्रर्थविद्भीष्मः पुत्रोऽभूत्

śantanorapyamaranadyāṃ jāhnavyāmudārakīrtiraśeṣaśāstrarthavidbhīṣmaḥ putro'bhūt

सत्यवत्यां च चित्राङ्गदविचित्रवीर्यौ द्वौ पुत्रावुत्पादयामास शन्तनुः

satyavatyāṃ ca citrāṅgadavicitravīryau dvau putrāvutpādayāmāsa śantanuḥ

चित्राङ्गदस्तु बाल एव चित्राङ्गदेनैव गन्धर्वोणाहवे निहतः

citrāṅgadastu bāla eva citrāṅgadenaiva gandharvoṇāhave nihataḥ

विचित्रवीर्योऽपि काशीराजतनये अंबांवालिके उपयेमे

vicitravīryo'pi kāśīrājatanaye aṃbāṃvālike upayeme

तदुपभोगातिखेदाच्च यक्ष्मणा गृहीतः स पञ्चत्वमगमत्

tadupabhogātikhedācca yakṣmaṇā gṛhītaḥ sa pañcatvamagamat

सत्यवतीनियोगाच्च मत्पुत्रः कृष्णद्वैपायनो मातुर्वचनमनतिक्रमणीयमिति कृत्वा विचित्रवीर्यक्षेत्रे धृतराष्ट्रपाण्डुतत्प्रहितभुजिष्यायां विदुरं चोत्पादयामास

satyavatīniyogācca matputraḥ kṛṣṇadvaipāyano māturvacanamanatikramaṇīyamiti kṛtvā vicitravīryakṣetre dhṛtarāṣṭrapāṇḍutatprahitabhujiṣyāyāṃ viduraṃ cotpādayāmāsa

धतराष्ट्रोपि गान्धार्यां दुर्योधनदुः शासनप्रधानं पुत्रशतमुत्पादयामास

dhatarāṣṭropi gāndhāryāṃ duryodhanaduḥ śāsanapradhānaṃ putraśatamutpādayāmāsa

पाण्ढोरप्यरण्ये मृगयायामृषिशापोपहतप्रजाजननसामर्थ्यस्य धर्मवायुशक्रैर्युधिष्ठिरभीमसेनार्जुनाः कुन्त्यां नकुलसहदेवौ चाश्विभ्यां माद्रयां पञ्चपुत्राःसमुत्पादिताः

pāṇḍhorapyaraṇye mṛgayāyāmṛṣiśāpopahataprajājananasāmarthyasya dharmavāyuśakrairyudhiṣṭhirabhīmasenārjunāḥ kuntyāṃ nakulasahadevau cāśvibhyāṃ mādrayāṃ pañcaputrāḥsamutpāditāḥ

तेषां च द्रौपद्यां पञ्चैव बभूवुः

teṣāṃ ca draupadyāṃ pañcaiva babhūvuḥ

युधिष्ठिरात्प्रतिविन्ध्यः भीमसेनाच्छुतसेनः श्रुतकीर्तिरर्जुनाच्छुतानीको नकुलाच्छुतकर्मा सहदेवात्

yudhiṣṭhirātprativindhyaḥ bhīmasenācchutasenaḥ śrutakīrtirarjunācchutānīko nakulācchutakarmā sahadevāt

काशी च भीमसेनादेव सर्वगं सुतमवाप

kāśī ca bhīmasenādeva sarvagaṃ sutamavāpa

यौधेयी युधिष्छिराद्देवकं पुत्रमवाप

yaudheyī yudhiṣchirāddevakaṃ putramavāpa

हिडिंबा घटोत्कचं भीमसेनात्पुत्रं लेभे

hiḍiṃbā ghaṭotkacaṃ bhīmasenātputraṃ lebhe

काशी च भीमसेनादेव सर्वगं सुतमवाप

kāśī ca bhīmasenādeva sarvagaṃ sutamavāpa

सहदेवाच्च विजयी कुहोत्रं पुत्रमवाप

sahadevācca vijayī kuhotraṃ putramavāpa

रेणुमत्यां च नकुलोपि निरमित्रमजीजनत्

reṇumatyāṃ ca nakulopi niramitramajījanat

अर्जुनस्याप्युलूप्यां नागकन्यायामिरावान्नाम पुत्रोऽभवत्

arjunasyāpyulūpyāṃ nāgakanyāyāmirāvānnāma putro'bhavat

मणीपुरपतिपुत्र्यां पुत्रिकाधर्मेण बब्रुवाहनं नाम पुत्रमर्जुनोऽजनयत्

maṇīpurapatiputryāṃ putrikādharmeṇa babruvāhanaṃ nāma putramarjuno'janayat

सुभद्रायां चार्भकत्वेपि योसावतिबलपराक्रमःसमस्तारातिरथजेता सोऽभिमन्युरजायत

subhadrāyāṃ cārbhakatvepi yosāvatibalaparākramaḥsamastārātirathajetā so'bhimanyurajāyata

अभिमन्योरुत्तरायां परिक्षीणेषु कुरुष्वश्वत्थामप्रयुक्तब्रह्मस्त्रेण गर्भ एव भस्मीकृतो भगवतःसकलसुरासुरवन्दितचरणयुगलस्यात्मेच्छया कारममानुषरूपधारीणोनुभावात्पुनर्जीवितमवाप्य परीक्षिज्जज्ञे

abhimanyoruttarāyāṃ parikṣīṇeṣu kuruṣvaśvatthāmaprayuktabrahmastreṇa garbha eva bhasmīkṛto bhagavataḥsakalasurāsuravanditacaraṇayugalasyātmecchayā kāramamānuṣarūpadhārīṇonubhāvātpunarjīvitamavāpya parīkṣijjajñe

योऽयं सांप्रतमेदद्भूमण्डलमखण्डितायतिधर्मेण पालयतीति

yo'yaṃ sāṃpratamedadbhūmaṇḍalamakhaṇḍitāyatidharmeṇa pālayatīti